Кіріспе

Сингапурдағы қала құрылысы – Сингапурдағы инфрақұрылымды дамыту бағыты. Ол үш деңгейлі жоспарлау аясында жүзеге асырылады: кем дегенде 50 жылға Сингапурдың дамуын жоспарлайтын ұзақ мерзімді жоспар, орта мерзімді бас жоспар және қысқа мерзімді жоспарлар. Алғашқы екеуін Қалалық қайта құру басқармасы (URA), соңғысын бірнеше агенттік әзірлейді. Сингапурды жоспарлау 1822 жылы Джексон жоспарымен басталды, ол Сингапур қаласын бірнеше этникалық аудандарға бөліп, оны коммерциялық және әкімшілік орталық ретінде орнатып берді. Бір ғасыр бойы Сингапурдың отарлық билігі 1890 жылдары тығырық пен шалап құрылыстарға жауап ретінде қалалық реттеуге араласа бастағанға дейін оның дамуына көп араласпады. Бұл жеткіліксіз болғандықтан, британдықтар 1927 жылы Сингапурді жақсарту трастын (SIT) құрды, оның өкілеттігі шектеулі болғандықтан бастапқы әсері де шектеулі болды. Сингапур үшін егжей-тегжейлі қала құрылысы 1950 жылдары басталды, мақсаты Малайя Федерациясында Сингапурға кең экономикалық рөл беру болды. 1958 жылғы жоспар британдық жоспарлау тәжірибесі мен болжамдарының күшті ықпалымен жасалды. 1965 жылы Сингапур тәуелсіздік алғаннан кейін жоспарлау саясаты қайта қаралып, Сингапур үшін жаңа жоспар жасау мақсатымен Мемлекеттік және қалалық жоспарлау жобасы іске қосылды, ол 1971 жылғы тұжырымдамалық жоспарға айналды. Бұл жоспар Сингапурдың дамуы үшін негізгі инфрақұрылымды белгілеп, содан бері қолданылып келе жатқан кешенді жоспарлау процесін құрды. Сингапурдың жоспарлауы 1980 жылдардан бастап өмір сапасы және табиғатты қорғау сияқты қосымша басымдықтарды қамти бастады, ал 1991 жылғы тұжырымдамалық жоспардың жаңартылуы орталықсыздандыруды ынталандыру үшін аймақтық орталықтар тұжырымдамасын енгізді. Тұжырымдамалық жоспардың стратегияларын іске асыруды жақсарту үшін Сингапур 1990 жылдары бірнеше жоспарлау аймақтарына бөлінді және әр аймақтың дамуы үшін жан-жақты жоспарлар жасалып, жаңа жоспарға біріктірілді. 2001 және 2011 жылғы тұжырымдамалық жоспарларда Сингапур қала құрылысшылары жоспарлау процесіне халықтың пікірлерін және ұсыныстарын енгізе бастады, өмір сүруге жайлылық пен тұрақтылыққа қарай бет бұрды, сонымен бірге экономикалық дамуды әр жоспардың табысының негізгі факторы ретінде басымдыққа қойды. 2011 жылғы тұжырымдамалық жоспар да тұрақтылық пен табиғатты қорғауға ерекше назар аударды. Соңғы жоспар – 2019 жылғы бас жоспар, ол Сингапурдың тұрақтылыққа, мәдени мұраны сақтауға, қоғамдық байланыстарды нығайтуға және ресурстарды қайта пайдалануға көңіл бөлгенін көрсетеді.

Колониалды қала құрылысы (1819 - 1958)

1819 жылы Сингапур қаласын құрған Стэмфорд Раффлс колонияға оралғанда, ол кездескен ретсіз дамудан наразы болды. Сол кезде Сингапур Британдық Шығыс Үндістан компаниясының сауда-сауда және қойма орталығы болып саналды. Осының салдарынан сауда үйлері мен кемежайлар Сингапур өзенінің жағалауында тәртіпсіз өсіп, сауда кемелеріне қолайлы орналасқан аймаққа айналды. Осыған байланысты, Раффлстің Сингапурді сауда және әкімшілік орталық ретінде дамыту және өсіру мақсатымен қалалық комитет құрылды. Қаланың алғашқы ресми жоспары – Джексон жоспары 1822 жылдың желтоқсан айында немесе 1823 жылдың қаңтарында жасалды. Жоспардың қатаң реттілігі Сингапур көшелері мен жолдарын торлы желіге орналастырды. Сингапур өзенінің оңтүстігіндегі аймақ сауда және әкімшілік орталық ретінде бөлінді, ал өзеннің шығыс жағалауы, «Тыйым салынған төбе» (Форт Каннинг төбесі) және оңтүстік-батыс ұшы қорғаныс мақсатында пайдаланылды. Сингапурді сауда және әкімшілік орталыққа айналдыру үшін ретсіз салынған ғимараттарға тыйым салынды және адамдардың белгіленген аймақтарына және олардан үлкен қозғалысы елеулі қиындықтар тудырды. Сонымен қатар, жоспарлау процесіне кәсібилікті арттыру үшін Раффлс сәулетші және геодезист Г.П. Колеманның қызметін алды және аралдың дамуын салу және бақылау үшін инженер-ассистент Джексонды тағайындады. Қаланың сыртқы келбетіне ең көп әсер еткен Джексон болды, ол алғашқы Раффлз институтын және Сингапур өзені арқылы салынған алғашқы көпірлерді салды. Кейбір этникалық бөлінуді «бөліп билеу» стратегиясының бір бөлігі деп қарастырды, бұл британ үкіметінің тұрғындарды нәсіл және этникалық мәселелерде оларға тәуелді етуге бағытталған мақсатты күш-жігері еді. Бұл шектеулер британдықтарға бөлінген жергілікті халықты саяси және экономикалық тұрғыдан бақылауға мүмкіндік берді, олар әкімшілік және сауда орталығы ретінде Еуропалық ауданға тәуелді болды. Бұл көзқарас британдық гегемониялық биліктің жалпы сынға ұшырауының бір бөлігі болып табылады, онда этникалық мүдделерді реттейтін Муниципалдық комитетте тек таңдалған этникалық көшбасшылар (көбінесе бай, білімді және кәсіпкерлік қытайлар) ғана өкілдік етті. Мұндай саясат жұмысшы табының немесе басқа да аз өкілдік еткен этникалық топтардың мүдделерін ескермей, этникалық сегрегацияны қамтитын британдық жоспарлау саясатына жаппай қолдау көрсеткендей көрінеді. Джексон жоспары Сингапурдың Орталық бизнес-ауданының негізін қалады және морфологиялық тұрғыдан алғанда, торлы көшелер үлгісі орталық аймақтың пішінін анықтады. Көшелердің қатаңдығы соғыстан кейінгі кептелістің басты себептерінің бірі болды, өйткені жеке көліктер көшелерге шыға бастады. Көп уақыт өткен соң, нәсілдік топтардың бөлінуі сақталып, тек 1960 жылдардың ортасында ғана өзгере бастады. 1918 жылы Тұрғын үй комитетінің денсаулыққа қауіп төндіретін санитарлық емес тұру жағдайларына қатысты қорытындыларына жауап ретінде SIT-ке кешенді жоспарлар жасауға немесе дамуды бақылауға өкілеттік берілмеді, бастапқыда тек шағын жобаларды ғана жүзеге асырды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары SIT көбінесе жолдар мен ашық кеңістіктерді салуға және жақсартуға, сондай-ақ қоғамдық тұрғын үйлерді салуға бағытталды. 1965 жылғы жоспарда қарапайым тұрмыс деңгейі мен ыңғайлылықтан асып, Сингапурды Малайзияның өнеркәсіптері үшін экспорттық өңдеу орталығы және өнеркәсіптік кеңею орталығы ретінде қайта бағыттады. Жоспарлау үшін халық санының негізі 3,5-тен 4 миллионға дейін көтерілді, ал осы кеңейтілген халықты орналастыру жоспарлары радиалды кеңею нысанында жүзеге асырылды. «Шаршы қала» жағалауда және таңдалған ішкі аймақтарда қалалық орталықтарға ие болады. Көлікті автомобиль жолдарының желісі және жылдам транзит жүйесі (MRT) қамтамасыз етеді. Жоспардың бірінші қайта қарауында жоспардың өңірлік бағытына сәйкес, Оңтүстік Джохор және Сингапур аралын қамтитын аймақ кірді. Алайда Сингапурдың даму бағыты белгісіз болғандықтан, 1965 жылғы жоспар инновациялық түрде тоқтатылды және 1972 жылдан кейін жалғасады деп күтілмеді.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең және тұжырымдамалық жоспар (1965-1980 жылдар)

Сингапур 1965 жылғы 9 тамызда Малайзиядан ресми түрде бөлініп, тәуелсіздік алды. Жаңа мемлекет ретінде үкіметтің жаңа мақсаттары мен басымдықтары болды: ұлттық тіршілік, жетістіктерге жету және Сингапурды әлемдік қалаға айналдыру. 1960 жылдардың басында жаңа басшылықтың басынан өткерген коммунистік қақтығыстар Сингапур үшін тіршілік сақтаудың маңыздылығын арттырды. Сонымен қатар, сол кездегі ақпараттық технологияның қарқынды дамуы Сингапурдың әлемдік қалаға айналуына септігін тигізді. Бұл мақсаттар, жаңа ел ретінде жеке және ұйымдық деңгейде үлкен жетістіктерге ұмтылыспен бірігіп, тәуелсіздік алғаннан кейінгі жоспарлау процесін құрады. 1958 жылғы жоспардан өзгеше, тәуелсіздік алғаннан кейінгі жоспарлау негізгі және шетелдік жоспарлар шеңберінде қатаң орнатылды. Экономикалық сәттілікке жету қажеттілігі 1980 жылдарға дейінгі жоспарларда да шұғыл түрде жеткізілді. Осы мақсатта жоспарлау институционалдық, кәсіби іс-әрекетке айналды. Жоспарларды дайындау үшін сарапшылар шақырылды, жоспарлау саласында мамандандырылған қызметтер алынды және Мемлекеттік және қалалық жоспарлау (МҚЖ) департаменті құрылды. Жергілікті кәсіби мамандар оқу үшін шетелге жіберілді. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі жоспарлау теңдік мақсаттарымен және жерді тиімді пайдалануды қамтамасыз етумен сипатталды. Жер – тапшы ресурс саналды, ал жерді бөлу жеке тұлғаға емес, қоғамдық немесе ұлттық акті ретінде қарастырылды. МҚЖ-ның басты міндеті – «республиканың жер ресурстарын оңтайландыру және мемлекеттің жалпы мүддесі үшін даму ұсыныстарындағы қайшылықтарды шешу» болды. 1971 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасының көмегімен Концепциялық жоспар әзірленді, оның мақсаты Сингапурдың 1990 жылдарға дейінгі қалалық дамуын бағыттап, басқару болды. Концепциялық жоспар «Сақиналы қала» құрылымының түрінде жасалған, ол көлік жүйесінің сақина тәрізді құрылымымен бейнеленген. URA қаланың ескі бөлігін қайта жаңғыртуда да маңызды рөл атқарды, ескі қаланың 1500 акр жерін бұзып, жаңасын салды. «Белсенді бағдарламалар» арқылы, мемлекеттік және жеке сектордың қатысуын қамтитын URA жол жүйесін жаңартты және Сингапурдің орталық бөлігінің сәулеттік ортасын түбегейлі өзгертті. Көп қабатты тұрғын үйлерді дамыту және қалаларды жаңартудың бірдей жүргізілуі халықтың көп бөлігін жүйелі түрде қала орталығынан қала маңындағы аудандарға көшіруге мүмкіндік берді. Тұрғын үй және қалаларды жаңарту үкіметтің басымдықтарының қатарында болғандықтан, URA-ға даму шаралары үшін ұлттық деңгейде ресурстар, капитал және еңбек күштеріне қол жеткізуге мүмкіндік берілді. Қаланың тарихи аудандары туристерді тарту және қаладағы азиялық мәдениетті сақтау мақсатымен «Азаматтық аудан» ретінде дамыту үшін стратегиялық тұрғыдан сақталды. Концепциялық жоспардың мақсаттарын іске асыруға көмектесу үшін Сингапур 55 жоспарлау аймағына бөлінді. 1993-1998 жылдар аралығында әрбір жоспарлау аймағы үшін жан-жақты жоспарлар жасалды және олардың нәтижесінде бүкіл арал үшін бірыңғай жоспар құрастырылды.

2000-шы жылдардан бүгінгі күнге дейін

Қоғамдық кеңесулер мен пікір алмасу 2000 жылдардың басынан бастап Сингапурдың қала құрылысы саласында маңызды рөл атқара бастады. 2001 жылғы тұжырымдамалық жоспарды дайындау үшін қала құрылысы мәселелерін талқылау мақсатында фокус-топтар құрылды. 2001 жылғы жоспардың басты назары – өмір сапасын жақсарту болды, оған сәйкес тұрғын үйлер мен демалыс орындарының әртүрлілігі ұсынылды, сондай-ақ тұруға қолайлы жағдай мен экономикалық өсу мақсаттары арасында тепе-теңдік орнату көзделді. Бұл жобаға ескі аудандарды дамыту, Марина-Сауттағы жаңа қалалық орталық және аралдың батыс бөлігінде тұрғын үйлер салу жоспарлары енді. Жасыл кеңістіктер 2000 гектардан 4500 гектарға дейін ұлғайтылады, соның ішінде Пулaу Убин және Орталық су жинау резервуары сияқты аумақтар ашылып, «Парк байланыстары» арқылы қолжетімді болады. Жасыл инфрақұрылым энергияны сақтайтын және қызмет ету мерзімін ұзартатын жасыл ғимараттардан, велосипедпен және жаяу жүруге арналған инфрақұрылымдардан, сондай-ақ қайта өңдеу және қалдықтарды азайтуды Сингапур халқының күнделікті санасына енгізуден тұрады. Сингапурды тұруға сүйкімді мекенге айналдыруға бағытталған жұмыстарға мұражайлық ғимараттарды сақтау, мұралық аудандарға тұрғындарды көбірек қоныстандыру, саябақтар мен тұрғын үйлерге мүсіндер мен көркем туындыларды қою, сондай-ақ бизнесмендер мен тұрғындар сияқты қоғамдық мүшелер арасындағы серіктестікті дамыту кіреді. Бұрынғы тұжырымдамалық жоспар деп аталған ұзақ мерзімді жоспар, Сингапурдың кем дегенде бес онжылдыққа даму бағытын анықтайды. Бұл жоспар жерді тиімді пайдалануды қамтамасыз ету, экономикалық өсу мақсаттарына жету және халық санының күтілетін өсімін басқару мақсатында әр 10 жылда бір рет қайта қаралады. Орта мерзімді жоспар – Бас жоспар, ол Сингапур бойынша жерді пайдалану жоспарларын қамтиды және әр 5 жылда бір рет жаңартылады. Ал қала құрылысының белгілі бір салаларын бақылайтын агенттіктер шығаратын егжей-тегжейлі жоспарлар, қысқа мерзімді дамуды жоспарлайды. Ұзақ мерзімді жоспар мен Бас жоспарды дайындау жұмысын URA жүзеге асырады.

Сингапурдың көлік жүйесін жоспарлауға Құрлық көлігінің Бас жоспары кіреді, ол әр 5 жылда бір рет қайта қаралады, сондай-ақ теміржол және автобус жүйесін дамыту жоспарлары да бар. «Орталықтан таралатын» (spoke-hub) үлгісіне негізделген Сингапурдың көлік жоспарлауының бірнеше мақсаты бар: байланыстың артуы, қоғамдық көліктің жақсаруы және қоғамдық көлікпен жүретін жолаушылардың үлесін ұлғайту.

2019 жылғы Бас жоспар

2019 жылы жарияланған қазіргі Бас жоспар тұрақты және инклюзивті қоғамдар, тұрақтылық, тұрақты көлік жүйесі, тарихи аумақтарды сақтау және Сингапурдың халықаралық қақпа ретіндегі мәртебесіне баса назар аударады. Жақын қарым-қатынас орнату үшін жаңа қалалар жақсы байланысқа ие болады, ал қоғамдық кеңістіктерді жанды әрі инклюзивті ету үшін әлеуметтік жағдайлар жақсартылады. Жоспарда жергілікті қоғамдық бірлестіктермен жұмыс істеу және салынған мұраны қорғау, ерекше және бірегей жергілікті сәйкестіктерді қалыптастыру, жердің ерекшелігі мен сабақтастығын сақтау көзделген. 2001 жылғы тұжырымдамалық жоспарда басталған тұрақты көлікке бет бұруды жалғастыра отырып, велосипед және жаяу жүргіншілер жолдарының жақсартуы, қоғамдық көлікті пайдалануға ынталандыру, бизнес орталықтарын үйлерге жақындату және оларға қолжетімділікті арттыру, сондай-ақ тауар жеткізудің тиімділігін жоғарылату арқылы көлік жүйесін дамыту көзделеді. Бұл Кросс-Айленд желісі, Джуронг аймақтық желісі және Томсон-Шығыс жағалау желісі сияқты төрт жаңа теміржол желісін қамтиды. Осы желілерге МРТ станцияларына жақын орналасқан Интеграцияланған көлік хабтары қосылады, онда теміржол және автобус қызметтері біріктірілген. Жаңа байланысқа арналған егжей-тегжейлі жоспар әзірленді, осы арқылы велосипед және жаяу жүргіншілер жолдары оңтайлы байланыспен қамтамасыз етіледі, ал велосипед тұрақтары жаңа құрылыстарға енгізіледі. Автобус жолдары мен велосипедшілерге үздіксіз саяхат жасауға мүмкіндік беретін Транзиттік басымдық дәлізі де жоспарлануда, бұл тұрғындарды велосипедпен немесе қоғамдық көлікпен жүруге ынталандырады. Сингапурдың қаржы орталығы орналасқан орталық аймақ жақын маңдағы тұрғын үйлер мен жұмыс орындарының әртүрлілігін арттыру арқылы өсуді жалғастырады. Jewel Changi әуежайының жақында ашылуы және Changi әуежайының кеңейтілуі арқасында Шығыс қақпасы Сингапурдың әлемге ашылатын қақпасы болып қала береді. Аймақтағы өмір салты мен бизнес орталықтарына қосылатын жаңа Changi East қалалық ауданы шығысқа қосымша жұмыс орындарын әкеледі. Ресурстарды қайта пайдалану және энергия тұтынуды азайту бойынша басқа да жұмыстарға ұлттық сумен жабдықтау жүйесін күшейту, Теңген су қоймасындағы күн панельдерін пайдалану мүмкіндігін зерттеу, ALICE@Mediapolis сияқты өте төмен энергияны тұтынатын ғимараттарды салу және 70%-ға дейін қайта өңдеу деңгейіне қол жеткізу арқылы қалдықтарды азайту кіреді. Бас жоспарда жер асты кеңістігін пайдалану және жаяу жүргіншілерге арналған байланыстар, автотұрақтар мен қоғамдық көлік желісін кеңейту үшін оны пайдалану қарастырылған, бұл Сингапурдың жер тапшылығын ескере отырып, кеңістікті сақтауға мүмкіндік береді. Сингапурдың жоспарлау саясатында тұрақтылыққа және климаттың өзгеруіне байланысты алаңдаушылықтарға айқын назар аударылады. Экономикалық қуатынан өзге, Сингапурдің жоспарлау басымдықтары тұрақтылық, мәдениет және ресурстарды сақтауға кеңейтілді, сонымен қатар ақылды қалаларды құру үшін озық технологиялар қолданылады.

Сын

Сингапур көптеген адамдар тарапынан әлемдегі "ең жақсы жоспарланған қала" деп аталады, қала құрылысшылары британдық колониядан әлемдік қалаға дейінгі қарқынды дамуды, әлемдік деңгейдегі қоғамдық инфрақұрылымды, тиімді қоғамдық көлікті және кең ауқымды қолжетімді тұрғын үйлерді жоғары бағалайды. Сингапур азаматтарының немесе тұрақты тұрғындарының 90% астамы өз үйлеріне ие, ал 2010 жылғы Венеция архитектурасы биенналесінде Сингапурдың жерді тиімді пайдалану арқасында әлем халқы Жердің 0,5% аумағына сыйып қалуы мүмкін екені есептелді. Дегенмен, Сингапурдың мұқият ұйымдастырылған, ең жақсы жоспарланған қаласы сынсыз емес. Кейбіреулер Сингапурдың спонтанды, табиғи қалалық өсімге жетіспеушілігін және қатаң бақылаудағы қала құрылысы жоспарына басымдық берудің нәтижесінде қаланың өмірге жақындығын жоғалтқанын айтады. 2050 жылға қарай көміртегі шығарындыларын нөлге дейін төмендетуге ұмтылатын жақтастар Pulau Semakau аралын қалдықтарды өртеу және кәдеге жарату үшін пайдаланудың ұзақ мерзімді еместігіне қарсы шығып, 2035 жылға қарай полигондық кеңістіктің таусылатынын, мұнай мен табиғи газды энергия көзі ретінде пайдалануды және Джуронг аралында орналасқан мұнай-химия өнеркәсібін атап көрсетеді. Көптеген адамдар Сингапурдың бас жоспарында су тасқыны мен климаттың өзгеруінен қорғауға артық көңіл бөлгенін сынап, Сингапурдың тұрақсыз экономикалық және энергия көздеріне көбірек назар аудару қажет екенін мәлімдейді. 2021 жылдың ақпан айында Кранжидің солтүстік-батысында орналасқан, 10 футбол алаңының көлеміндегі орман қоры құрылыс мақсатында қателікпен тазартылып, Сингапурдың табиғатты қорғау ұйымдарынан күшті наразылық тудырды. Олар бұл орманның маңызды экожүйе, жасыл дәліз және Сингапурдағы қалған санаулы ормандардың бірі екенін айтып, осы оқиғаны Сингапурдағы жоспарлаудың қолданыстағы ормандар мен жануарларды қорғау және сақтау үшін күшін арттыруы керек екенін көрсету үшін пайдаланды.