Кіріспе
Нигерия штаты Байельса – Нигерияның оңтүстік-оңтүстік аймағында орналасқан штат, Нигер дельтасының орталық бөлігінде. Бұл оны федерацияның ең жаңа штаттарының біріне айналдырды. Астанасы Йенагоа жыл сайынғы су тасқынының жоғары тәуекеліне ұшырайды. Ол Риверс штатымен ортақ шекараға ие, ол оның оңтүстік шекарасын құрайды. Штаттың жалпы ауданы – 8 км². Штатқа сегіз жергілікті басқару ауданы кіреді: Экеремор, Колокума/Опокума, Йенагоа, Нембе, Огбия, Сагбама, Брасс және Оңтүстік Ижау. Нигер дельтасында орналасқандықтан, Байельса штаты өзен және теңіз жағалауымен сипатталады, штат ішіндегі су объектілері маңызды жол инфрақұрылымын дамытуға кедергі келтіреді. Байельса штатында Ижау тілдері, сондай-ақ Исоко және Урхобо тілдері кеңінен қолданылады. Айжау халқының негізгі мекені осы штат. Сонымен қатар, Сагбама жергілікті басқару ауданында Урхобо халқының атамекені орналасқан. Мұнайға бай Нигер дельтасындағы штат ретінде, Байельса штатының экономикасы мұнай өнеркәсібіне бағынған. Нигерияда мұнай алғаш рет табылган Олоибири мұнай кен орны осы штаттың аумағында орналасқан және 2015 жылғы мәліметтер бойынша елдің мұнай өнімінің 30-40% құрады. Штатта Нигериядағы ең ірі газ қоры (18 триллион куб фуд) бар. Елдегі ең ірі мұнай және табиғи газ кен орындарының бірі болып табылатындықтан, бұл жергілікті экономиканың дамуына үлкен үлес қосады, бірақ штат сонымен қатар кең таралған кедейлік және мұнай төгілуінен туындаған ластанумен күресіп жатыр.
Bayelsa is a state in the South South region of Nigeria, located in the core of the Niger Delta. making it one of the newest states in the federation. The capital, Yenagoa, is susceptible to high risk of annual flooding. It shares a boundary with Rivers State dominating its southern borders. It has a total area of The state comprises eight local government areas: Ekeremor, Kolokuma/Opokuma, Yenagoa, Nembe, Ogbia, Sagbama, Brass and Southern Ijaw. Being in the Niger Delta, Bayelsa State has a riverine and estuarine setting, with bodies of water within the state preventing the development of significant road infrastructure. The languages of the Ijaw are widely spoken in Bayelsa State, along with Isoko and Urhobo. The state is the primary home for the Ijaws, their ancestral home. The state is also the ancestral home of the Urhobo people in the Sagbama local government area. As a state in the oil rich Niger Delta, Bayelsa State's economy is dominated by the petroleum industry. The state is the site of Oloibiri Oilfield, where oil was first discovered in Nigeria, and as of 2015 was estimated to produce 30 40% of the country's oil. The state has the largest gas reservoir (18 trillion cubic feet) in Nigeria. Though being the site of one of the largest crude oil and natural gas deposits in the country contributes to local economic development, the state remains plagued by rampant poverty as well as pollution stemming from oil spills.
Тарих
ХХ ғасырда Нигер дельтасы аймағында жаңа, көпшілік Ижау мемлекеті құру талабы кең тарады. 1941-1956 жылдар аралығында Оңтүстік Нигерияда Ижау көпшілігін құрайтын штатты қолдаған көптеген Ижау ұлтшыл ұйымдары құрылды. 1960 жылдары Олоибириде туған, Ижау халқының танымал құқық қорғаушысы Исаак Адака Боро 1966 жылы "Нигер дельтасы халық республикасын" жариялауға тырысты. Байелса штаты 1996 жылғы 1 қазанда Сани Абачаның әскери үкіметімен Риверс штатынан бөлініп құрылды. Оның атауы құрамына кірген негізгі жергілікті әкімшілік аймақтарының аттарының бас әріптерінен алынған: Brass LGA (BALGA), Yenagoa LGA (YELGA) және Sagbama LGA (SALGA). 1999 жылғы 20 қарашада Нигерия әскері қазір Оди қырғыны деп аталатын оқиғаға қатысты. Қаза болғандардың саны әлі күнге дейін даулы, бірақ Экологиялық құқықтар жөніндегі әрекеттердің атқарушы директоры Нниммо Басси шамамен 2500 бейбіт тұрғын қаза тапқанын мәлімдеді. Штатта мұнай өнеркәсібінің салдарынан қоршаған ортаның нашарлауына жауап ретінде жергілікті су ресурстарын қорғау мақсатында "Байелса үшін күрес" сияқты қозғалыстар пайда болды. 2019 жылы Байелса штатының үкіметі штаттағы мұнай ластануының мәселесі бойынша алғашқы ресми тергеуді бастады.
Экономика
Байелса штаты Нигериядағы ең ірі шикі мұнай және табиғи газ кен орындарының біріне ие. Осының нәтижесінде штатта мұнай өндірісі айтарлықтай деңгейде. Байелса штаты табиғи ресурстарға бай болғанымен, елдегі қаржылық федерализмді жүзеге асырудағы ұлттық кірістерді бөлу жүйесіндегі құрылымдық теңсіздіктерге байланысты мұнай байлығынан өте аз пайда көреді.
География
Байелса өзендер мен суағастарға толы аймақта орналасқан. Көптеген елді мекендер сумен жартылай немесе толығымен қоршалған, сондықтан оларға жолмен жетіп бару қиын. Штат Эдуманом орман қорығына үйірмек, ол 2008 жылдың маусымында Нигер дельтасындағы шимпанзелердің соңғы белгілі мекені болды. Енагоадан басқа маңызды қалаларға Акасса, Лобия, Уилберфорс аралы (Байелса әуежайы орналасқан), Амасома және Огобири (Нигер дельтасы университетінің (NDУ) қабылдаушы қауымдастықтары), Энивари, Экеремор, Алиебири, Аняма Огбия, Аняма Ижау, Перетору, Твон Брасс, Эгвема Брасс, Каяма, Нембе, Оди, Огбия, Окопоама, Брасс, Опорома, Корокоросей, Отуан, Короама, Околобири, Обунагха, Оглома, Сагбама, Олугбобири, Перемабири, Экове және Свали кіреді. Акасса маяғы 1910 жылдан бері тұр.
Климат
Байелса тропикалық муссондық климатқа ие, жылдық температурасы 28,64 °C (83,55 °F) және Нигерияның орташа көрсеткіштерінен 0,82% төмен. Штатта әдетте 241,52 миллиметр (9,51 дюйм) жауын-шашын жауады және жылына 296,16 күн жаңбырлы болады (81,14% уақыт). Байелса штаты қоршаған ортаның нашарлауы және көміртегі газының жоғары деңгейі салдарынан климаттың өзгеруінің әсеріне көбінесе тап болды. Байелса аймағында тропикалық муссондық ауа райы басым. Жыл бойы температура жоғары және жаңбыр көп жауады. Байелсадағы орташа жылдық температура 56 градусқа жетеді, ал жыл сайын шамамен 1715 сантиметр (675 дюйм) жаңбыр жауады. Орташа ылғалдылығы 82% және ультракөк сәуле индексі 6 болса, жылына 47 күн құрғақ болады.
Саңның ластануы
Бұл қара, қауіпті карбонатты зат, ол шикі мұнайды заңсыз өртеу салдарынан (жергілікті жерде "Кпо өрті" деп аталады) аумақты ластайды.
Су тасқыны
Бұл Байелса штатында жыл сайынғы кездесетін мәселе, себебі ол Атлант мұхитының жағалауында орналасқан. Теңіз суының көтерілуі – басты себеп. Су тасқыны көптеген қауымдарға, мүліктерге және адам өміріне әсер етті. Байелса штатының барлық аймақтары су тасқынынан зардап шегеді, бірақ Байелса штатының Екеремор, Оңтүстік Ижау, Сагбама, Колокума/Опокума және Йенагоа аймақтары су тасқынына көбірек бейім, өйткені олар жыл сайын су тасқынына ұшырайды. Қала құрылысын дұрыс жоспарламау Байелса штатында су тасқынының тағы бір маңызды себебі. 2022 жылдың тамызында штатты су тасқыны қамтыды, нәтижесінде 1,3 миллионнан астам адам үйсіз қалды және мал мен мүлік жойылды.
Мұнайдың төгілуі
Бұл – ірі мұнай компанияларының қызметіне байланысты Байелса штатындағы маңызды экологиялық мәселелердің бірі. Мұнайдың төгілуі егістік жерлерге, су өміріне және халықтың денсаулығына зиян келтірді. Udengs Eradiri-ге Нигер дельтасындағы Байелса штатында күн сайын тағы бір мұнай төгілгені туралы хабар беріледі. Ол Байелсаның бұрын жасыл болғанын, шаруалыққа барсаңыз немесе балық ауласаңыз өте мол өнім алуға болатынын айтты. Суда сағаттап жүріп, көптеген балықтарды ұстауға болар еді. Бүгінде, ол қосты, күні бойы балықтың көлеңкесін де көре алмайсыз. Байелса штатындағы тағы бір маңызды экологиялық мәселе – ауаның ластануы (көмір шаңбасы). Бүгінде Байелса штатының көптеген тұрғындары көмір шаңбасының шығарындыларына ұшырағандықтан тыныс алуда қиындықтарды бастан өткеруде, ол – қауіпті, аморфты қара көміртек, ол аймақтағы ауаны толығымен ластады. Дегенмен, 2018 жылы зардап шеккен аймақтардағы тараптар «Өзендерді осы өлім шаңбасынан құтқарайық» деген ортақ ұранмен науқан бастаған болып хабарланды.
Дін
Католик шіркеуі 1991 жылы құрылған Бомади епархиясының бір бөлігін құрайды, оны 2009 жылдан бері Епископ Хьяцинт Ороко Эгбебо басқарады. Бұл епархия Бенин қаласы архиепархиясының суфраганы болып табылады.
Көлік
Негізгі жолдарға Енегоадан солтүстікке қарай 17 км жердегі Исаак Адака Боро тас жолы, A2 Елеле Алимини Патани шығыс-батыс тас жолымен қосылып, шығысқа қарай Риверс штатындағы Мбиамаға және солтүстік-батысқа қарай Форчадос өзені арқылы 850 метрлік көпірмен (2014) Патанидегі Дельта штатына дейін барады. Көптеген елді мекендерге жолмен жету мүмкін болмағандықтан, су жолдары көлік үшін маңызды. Уилберфорс аралындағы Байелса жүк әуежайы 2019 жылы ашылды, 2021 жылы халықаралық рейстерге рұқсат берілді.
Диаспора
1970 жылдары Ескі Риверс штаты және соңғы Байелса штаты үкіметтері жүзеге асырған ірі шетелдік стипендия бағдарламаларының нәтижесінде, көптеген Байелсалық мамандар Еуропа мен Солтүстік Америкада тұрады. Бұл Африканың көптеген қауымдастықтарын қамтитын, мидың кетуінің жалпы үрдісінің бір бөлігі болып табылады.
Саясат
Мемлекеттік үкіметті демократиялық жолмен сайланған губернатор басқарады, ол штаттық Мәжілістің мүшелерімен тығыз жұмыс істейді. Штаттың астанасы – Енагоа.
Сайлау жүйесі
Байелса штатының сайлау жүйесі өзгертілген екі турлы жүйе бойынша таңдалады. Бірінші турда жеңіске жету үшін кандидат көпшілік дауыспен және штаттың кемінде екі үшін бір бөлігіндегі жергілікті әкімшілік аймақтарында 25%-дан астам дауыс алуы тиіс. Егер ешбір кандидат белгіленген шекті өте алмаса, екінші тур штаттың ең көп жергілікті әкімшілік аймақтарында көпшілік дауыс жинаған ең алдыңғы кандидат пен одан кейінгі кандидат арасында өтеді.