Кіріспе

Құрылысы жойылған тетраподтар тұқымы

Диадектидтер – қазіргі Солтүстік Америка және Еуропа аумағында Карбон кезеңінің соңында және Перм кезеңінің басында, ал Азияда Перм кезеңінің соңында өмір сүрген ерте тетраподтар тұқымы. Олар өсімдіктермен қоректенетін алғашқы тетраподтар және толыққанды құрлықта тіршілік ететін, ірі денеге ие болған алғашқы жануарлар. Іздер көрсеткендей, диадектидтер тік қалыпта жүрген. Олар құрлықтағы азық тізбегінде өсімдік материалдарын алғаш рет пайдаланған, олардың пайда болуы омыртқалылар эволюциясының және құрлықтағы экожүйелердің дамуының маңызды кезеңі болды. Тұқымның ең белгілі және ірі өкілі – Диадект, бірнеше метрге дейін жететін ауыр денелі жануар. Басқа да бірнеше туыстар мен түрлі бөлшектеген қазба қалдықтары белгілі. Диадект сияқты жақсы танылған туыстар алғаш рет Пенсильвания кезеңінің соңында пайда болғанымен, мүмкін диадектидтердің бөлшектері одан да ертерек шөгінділерден табылды, соның ішінде Теннесси штатының Миссисипп қабаттарынан табылған төменгі жақ сүйегінің бір бөлігі де солардың қатарында.

Сипаттама

Диадектидтердің денелері үлкен, ал аяқтары салыстырмалы түрде қысқа. Қабырға қаптамасы, өсімдіктердегі целлюлозаны қорытуға қажетті үлкен ас қорыту жолына орын беру үшін домалақ пішіндес. Диадектидтердің бас сүйектері кең және терең, мұрындары дөңгелек келген. Ішкі мұрын тесіктері де қысқа. Палеонтолог Э.К. Кейс 1907 жылы диадектидтерді тасбақалармен салыстырып, олардың үлкен кеуде белдеулері, қысқа, күшті аяқтары және берік бас сүйектеріне назар салған. Кейс оларды "жақсы мінезді, баяу, зиянсыз шөп жейтін бауырымен жорғалаушылар, өсімдіктерден қорғану үшін қабықшамен жабылған" деп сипаттаған. Диадектидтердің тістері гетеродонт, яғни олардың тістері жақтарының бойымен пішін жағынан әртүрлі. Тістері кең және көп қырлы немесе өскірлерге ие, бұл диадектидтердің қатаң өсімдіктерді жегенін көрсетеді. Кейбір тістері жапырақ сияқты және бүйірден қысылған, бұл диадектидтердің өсімдік материалдарын ұсата алатынын көрсетеді. Төменгі жақтың алдыңғы тістері алға қарай иілген. Диадектидтерде өсімдік материалдарын өңдеу үшін күшті жақ бұлшық еттері болған; жақ буынының окклюзиялық жазықтықтан (тістер бірігіп тұратын жазықтықтан) жоғары немесе төмен орналасуы диадектидтердің жақтарына механикалық артықшылық берген. Буындардың өзі жаққа өсімдіктерді жеуге қолайлы күрделі қозғалыс диапазонын сыйлаған. Бас сүйегіндегі үлкен тесіктер мен қуыстар, атап айтқанда, адуктор камералары мен уақытша тесіктер, жақ бұлшықтарының жұмыс істеуіне орын берген.

Зерттеу тарихы

Алғашқы диадектидті сипаттаған – Диадекті. Америкалық палеонтолог Эдвард Дринкер Коуп 1878 жылы Техас штатының ерте перм кезеңіне жататын бірнеше омыртқа мен тістер негізінде осы туысқа ат қойды. Коуп 1880 жылы Диадектілер және Эмпедокльдерді қамтитын Диадектидтер тұқымдасын құрды, ол бұл туысқа екі жыл бұрын ат қойған болатын. Коуптың қарсыласы Отниел Чарльз Марш 1878 жылы атаған Нотходон тұқымдасы да көп ұзамай осы отбасыға енгізілді. Коуп тағы бірнеше диадектидтерді атады, оның ішінде 1880 жылы Хелодектес, 1883 жылы Хилоникс және Эмпедиас, ал 1896 жылы Болбодон. Палеонтолог Э. К. Кейс тағы төрт диадектидті атады: 1908 жылы Десматодон, 1910 жылы Диаспарактус, 1911 жылы Диадектоидтер және 1912 жылы палеонтолог Сэмюэл Венделл Уиллистонмен бірге Анимазавр. Кейс пен Уиллистон Марштың Нотходонын және Коуптың Болбодонын Диадектінің синонимі деп есептеді. Марш Америка ғылыми журналында Нотходонды Коуптың Америка философиялық қоғамының баяндамаларында Диадектіні сипаттағаннан бес күн бұрын атады. Халықаралық зоологиялық номенклатура кодексінің ережелеріне сәйкес, Нотходон атауы Диадектіге қарағанда басымдыққа ие болар еді, бірақ Диадекті атауы Кейс пен Уиллистон алғаш рет туыстарды синонимдегеннен бері қолданылып келеді, сондықтан Диадекті қабылданған атау болып қалады. Төртінші туыс, Амбедус, 2004 жылы Огайо штатының ерте перм кезеңінен табылған. Диадектидтер Германиядан да белгілі. Фенерозаврды 1860 жылы Цвиккау маңындағы бірнеше омыртқадан неміс палеонтологы Кристиан Эрих Герман фон Мейер сипаттаған, бірақ ол 1925 жылға дейін диадектид ретінде танылмады. 1882 жылы бірнеше омыртқа мен сынық бас сүйегінен Фенерозаврдың екінші түрі анықталды, ал 1905 жылы оған өз туысы – Стефаноспондилус берілді. 1998 жылы Германияның орталық бөлігіндегі Тюрингия орманында орналасқан Тамбах формациясының Бромакер құмтас карьерінен Диадектінің жаңа түрі – D. absitus сипатталды. 2004 жылы Бромакер карьерінен Оробат деп аталатын диадектидтің жаңа туысы да аталды. 2015 жылы диадектидтердің белгілі географиялық ареалы Қытайдан табылған Alveusdectes fenestralis диадектидінің жаңа туысы мен түрін сипаттау арқылы кеңейтілді. Алвеусдекст 16 миллион жылға дейін ең жас диадектид болып табылады, ол шамамен 256 миллион жыл бұрын пайда болған Шангшихези формациясының бір бөлігінен шыққан.

Жіктеу

Диадектидтер ұзақ уақыттан бері амниоттардың жақын туыстары саналды, амниоттар – жұмыртқаларын құрлыққа салатын немесе ұрықталған жұмыртқасын анасының ішінде сақтайтын төрт аяқты жануарлар. 1987 жылы палеонтолог Д. М. С. Уотсон осы тұқымдасты үлкен Диадектоморфтар тобына қосты, оған ірі денелі диадектоморфтар тұқымдасы – лимноцелидтер, сондай-ақ бір туысты диадектоморфтар тұқымдасы Tseajaiidae, оны Tseajaia туысы көрсетеді. ХХ ғасыр бойы амниоттар мен диадектоморфтар көбінесе ескі Котилозаурия атауымен топтастырылды, бұл атау бастапқыда сол кездегі жорғалаушылар деп есептелген ең төменгі деңгейдегі жаратылыстар үшін қолданылған. Ғасырдың басында көптеген палеонтологтар диадектидтерді, сондай-ақ басқа котилозаврларды (мысалы, плакодонттарды) тасбақалардың жақын туыстары деп санады. Ерте төрт аяқты жануарлардың филогенезиясы бойынша соңғы зерттеулерде Котилозаурия танылмайды және Диадектоморфалар Амниотаның бауырлас таксоны ретінде қарастырылады. Дегенмен, көптеген талдаулар диадектидтерді Амниотадан тысқары орналастырса, кейбіреулері оларды нағыз амниоттар деп тапты. Диадектоморфтардың үш тұқымдасының (Diadectidae, Limnoscelidae және Tseajaiidae) филогенетикалық зерттеулері диадектидтер мен лимноцелидтердің бір-біріне жақын екенін көрсетті. Яғни, Diadectidae және Limnoscelidae Диадектоморфа кладының құрамына кіреді, ал Tseajaia осы кладан шығарылады. 2010 жылғы филогенетикалық талдауда Diadectidae екі жағынан тістері бар кең жақ тістерімен сипатталатын кладты құрады. Бұрынғы зерттеулерден айырмашылығы, ол Limnoscelidae емес, Tseajaiidae-ге жақын екені анықталды. Тұқымдас Diadectes және Diadectes-пен, Tseajaia-дан гөрі жақын ортақ ата-тегі бар барлық таксондар ретінде анықталды. Төменде 2010 жылғы талдаудан өңделген кладограмма келтірілген: 2010 жылғы талдауда да осы нәтижелер алынды. Зерттеу барысында D. abstus және D. sanmiguelensis екі жаңа туысқа қосылды. Екі түрдің арасындағы ең төменгісі – D. sanmiguelensis, жаңа "Oradectes" туысына жатқызылды. D. abstus "Silvadectes" деп қайта аталды.

Эволюциялық тарих

Диадектидтер – ірі денеге ие болған алғашқы төрт аяқты омыртқалы жануарлардың бірі. Диадектидтер алғаш рет Карбон кезеңінің соңында Десматодон туысымен белгілі болды, бірақ соңғы кезде Теннессиде табылған сүйектер олардың ерте Карбон кезеңінде де пайда болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Олар Карбонның соңғы және Перм кезеңдерінің басында эволюциялық таралудан өтіп, он үш түрге бөлінді және лимноскелидтер сияқты басқа диадектоморфтардан көп болды. Бұл таралудың себебі диадектидтердің бұрын бос болған жаңа өсімдіктермен қоректенетін экологиялық ортаға кеңейгені болуы мүмкін. Диадектидтер өз туыстарына қарағанда географиялық жағынан кеңірек тараған; лимноскелидтердің таралуы Солтүстік Американың бір бөлігімен ғана шектелген, ал Цеахая тек АҚШ-тың оңтүстік-батысында кездеседі, ал диадектидтер Солтүстік Америкада, Еуропада және Азияда таралған. Олар амниоттардың сүйектерімен ұқсас болғанымен, диадектидтердің тарсал сүйектері жеткілікті сүйектелмеген және бос байланысқан. Аяқ саусақтары тек төртінші дистальді тарсалға ғана жалғанады, бұл аяқтың кең қозғалуын қамтамасыз етеді. Бұл икемділік диадектидтерге жүргенде аяқтарын алға қарай бұруға мүмкіндік берді, соның арқасында итеру кезінде күштірек әсер ете алды. Аяқтары дене сызығының ортасына жақындатылып қойылуы мүмкін, бұл диадектидтерге тік тұруға көмектесті. Көбінесе диадектидтерге жатқызылатын іздердің жақын орналасуы, олардың аяқтарын денесінің астына жақын ұстағанын көрсетеді, бұл оларға тиімді жүріс-тұрыс сыйлап, сүтқоректілердің ұстанысына ұқсас, ал су және көптеген жорғалаушылардың кең жайылатын ұстанысынан ерекшеленді.

Жалпы сілтемелер

Кэрролл, Р. Л. (1988). Омыртқалы жануарлар палеонтологиясы және эволюциясы. WH Freeman және компаниясы, Нью-Йорк.