Кіріспе
Қытай ақыны Ли Хэ (шамамен 790-791 – шамамен 816-817 жылдары) – Тан әулетінің орта тұсындағы қытай ақыны. Оның әдепті есімі Чанджи, сондай-ақ Гуакай және Шигуи деп те аталады. Атының айтылуына байланысты тыйым салғандықтан императорлық емтиханға қатысуына рұқсат берілмеді. Ол өте жас шағында қайтыс болды және денсаулығының нашарлығымен белгілі болды. Ол жақсы білімі бар ақын еді, күндіз саяхаттап, өлең жолдары ойға келгенде оларды жазып алып, кешке үйге келген соң өлеңдерін аяқтады. Оның өлеңдері әдетте әуесте, табиғаттан тыс және фантастикалық тақырыптарды зерттейді. Оның танымалдылығы мен қытай әдебиетіндегі орны ғасырлар бойы ауытқып келді. Оның ерекше поэзия стилі Қытайда Цинь әулетіне дейін жиі еліктелді. Осы кезеңде оның поэзиясының танымалдылығы әдеби талғамдардың өзгеруіне байланысты төмендеді, оның еңбектері ықпалды «Тан поэмаларының үш жүзі» жинағынан алынып тасталды, бірақ екінші жүз жылдықта оған деген қызығушылық қайта жанданды. Ол Мао Цзэдунның ең жоғары бағалаған Тан ақындарының бірі болды.
Li He (c. 790–791 – c. 816–817) was a Chinese poet of the mid Tang dynasty. His courtesy name was Changji, and he is also known as Guicai and Shigui. He was prevented from taking the imperial examination due to a naming taboo. He died very young, and was noted for his sickly appearance. He was a diligent poet, going out on journeys during the day and, when a line of poetry came to him, jotting it down, and completing the poems when he arrived home in the evening. His poems famously explored ghostly, supernatural and fantastic themes. His popularity and place in the Chinese literary canon has fluctuated throughout the centuries. His idiosyncratic style of poetry was frequently imitated in China until the Qing dynasty. During this era, the popularity of his poetry suffered from a change in literary tastes, with his works notably being excluded from the influential Three Hundred Tang Poems, but there was a revival of interest in him in the twentieth century. He was among the Tang poets most admired by Mao Zedong.
Аттар
Оның әдепті аты Чанцзи болды, және ол тегі мен әдепті атының біріктірілісімен, яғни Ли Чанцзи ретінде де танымал. Ли Байдың Тяньчай (天才 "аспанды талант") және Бай Цзюйінің Жрэнчай (人才 "адами талант") сияқты поэзиялық стиліне қарама-қарсы, оны Гуачай (鬼才, "шайтандық талант") деп атады. Бұл атауды оған Сун ғалымы Цянь И өзінің "Күшіретілген=y" атты еңбегінде берген. Ол сондай-ақ "Поэзия жындысы" (詩鬼) деп аталды, ал Ли Бай "Поэзия бейнесі" (詩仙) және Ду Фу "Поэзия данасы" (詩聖) деп аталды.
Түпбасқасы және ерте өмір
Оның отбасы алыс патшалық тектен шыққан (Тан әулетінің билеуші әулеті Ли әулетінен), бірақ оның тармағының ықпалы ерте кезеңде азайды, ал Ли Хе заманында олар төмен дәрежеде болды. Тан мемлекетінің тарихтары екеуі де оны «Чжэн Ванның ұрпағы» деп сипаттайды, бірақ Чжэн Ван кім екені туралы пікір таласы бар. Ғалымдардың көпшілігі қолдайтын теорияға сәйкес, бұл Танның бірінші императоры Ли Юаньның інісі Чжэн Сяо Ван Лянға (zh) қатысты; тағы бір теория Ли Юаньның он үшінші ұлы Чжэн Ван Юань Иге (zh) қатысты екенін айтады. Ол 790 немесе 791 жылы дүниеге келген. Оның сақталған жиырма үш өлеңінде жылқы ақынның символы ретінде қолданылғандықтан, оның жылқы жылында туған болуы мүмкін. Фучан округінің (қазіргі Еяң округінің батысында, Хэнань провинциясы) тумасы, ол жеті жасында өлеңдер жаза бастады, ал 15 жасқа келгенде юэфу шебері Ли Имен теңестірілді.
Саяси мансап
Ли 20 жасында императорлық емтиханға түсуге тырысты, бірақ атау табуы себепті оған рұқсат берілмеді: оның әкесінің есімі (晉肅, Jinsu) бірінші таңбасы (晉, jin) Jinshi (進士) аталымының бірінші таңбасымен (進) дыбыстас болды, егер емтиханды тапсырса, оған сол атақ берілуі мүмкін еді. Уэки және авторлар тобы (1999) бұл оның поэзия өнеріне қызғанған қарсыластарының оны емтиханға жібермеу үшін құрастырған сылтау екенін болжайды. Оның өлеңдерін бағалаған Хан Ю оған емтиханға түсуге шақыру үшін Хуэй Бянь (諱弁) атты хат жазды, бірақ Ли ақыры сәтсіз аяқталды. Ол туған қаласына оралғанға дейін Фэнлиланг (奉禮郎) төмен дәрежелі лауазымында үш жыл қызмет етті.
Ауру және өлім
Ол өте аурушаң көріністе болған: өте арық болған, қастары бірігіп кеткен, тырнақтарын ұзартып қойған. Ли Хэ 816 немесе 817 жылы 26 немесе 27 жасында төмен дәрежелі және кедей шенеунік болып қайтыс болды. Ли Хэнің қысқаша өмірбаянында оның өлім сағатында қызыл киім киген бір тұлға келгені, ол Шандидің оны көкке шақырып, өлең жазуға бұйырғанын айтқаны жазылған.
Қабылдау
Бірнеше заманауи батыс және жапон сыншылары, А. С. Грэм, Наотаро Кудо және Дж. Д. Фродшем сияқты, Ли поэзиясының көне заманға дейін кеңінен таралмағанын айтты, бірақ бұл толыққанды шындық емес. 1994 жылғы сауалнамада Ву Цимин Лидің көне Қытайда назарсыздануға қарағанда көбірек еліктуге түрткі болғанын көрсетті.
Тан және Сун әулеттері
Ли Хеден кейінгі буынның екі ақыны – Ду Му және Ли Шаньин, Лиді өздерінің прозалық жазбаларында еске алды: Лидің жинақталған өлеңдеріне алғы сөз жазып, оның қысқаша өмірбаянын жасады. Ду Муның алғы сөзі, әсіресе, Лидің өлеңдерінің өлімінен кейін бірнеше онжылдық ішінде жиналып, өңделгенін көрсететін дәлел ретінде қарастырылады, себебі ішкі мәтіндік деректер алғы сөзді 831 жылға жатқызады. Тан дәуірінің авторы Пи Рисю да Ли Хе поэзиясы туралы Ли Байдың поэзиясымен бірге "Лиу Цзао Цян Бэй" атты сын еңбегінде жазған. Ол сондай-ақ Цжоу Бангян (1056–1121) сияқты Сун дәуірі музыканттарының лирикасында жиі цитаталанған Тан ақындарының бірі болды. Ян Ю өзінің "Цанлан Шихуа" еңбегінде Лиді ертерек ақын Ли Баймен салыстырды. Лидің өлеңдерінің ең ерте сақталған нұсқасы Оңтүстік Сун дәуірінде жиналып, түсіндірілді.
He was also one of a group of Tang poets frequently quoted in the lyrics of Song era musicians such as Zhou Bangyan (1056–1121). Yan Yu, in his work Canglang Shihua, contrasted Li to the earlier poet Li Bai. The earliest surviving edition of Li's poetry was collected and annotated in the Southern Song dynasty.
Юань және Мин әулеттері
Юань әулетінің көптеген ши ақындары Лидің поэтикалық стилін үлгі етті. Олардың ішінде Ченг Тингуй (成廷珪), Ян Вэйчжэнь, Гу Ин (顧瑛) және ерте Мин поэты Гао Ци болды. Мин ғалымы Ху Иньлин Лидің поэзиясын саяси тұрғыдан "құлаған мемлекеттің үні" деп түсіндірді және Лидің поэтикалық стилі әртүрлі династиялардың соңғы жылдарында ерекше ықпалды болғанын мойындады.
Цин әулеті
Ли поэзиясының танымалдылығы Мин династиясының соңынан Цин династиясының ортасына дейін артып, өркендеді. Осы кезеңде Лидің поэзиясының көптеген жаңа түсіндірмелі жинақтары жарық көрді және оның өлеңдері кеңінен еліктелді. Бір ғалым оның өлеңдеріне бес томдық түсініктеме жазды. Бірақ, Цин династиясының ортасына таяп, Лидің поэзиясы әдеби ортада құрметтен қалысты. Антолог Шен Децзянь өзінің ықпалды еңбегіне Лидің он өлеңін ғана енгізді. Шен замандастарының Лидің өлеңдерін еліктеуге бейімділігін қатаң сынады. Лидің поэзиясы сондай-ақ, Цин дәуірінің соңы мен ХХ ғасырдың басында поэзиялық талғамның сардар құралы болған «Үш жүз Тан өлеңі» жинағында да кездеспеді.
Қазіргі заман
Ли Бай және Ли Шаньинмен бірге Ли Хэ Мао Цзэдунның "Үш Ли" (三李) деп құрметтеген ақындарының бірі болды. 1968 жылы Pink Floyd рок-тобының мүшесі Роджер Уотерс Лидің өлеңдерінен "Set the Controls for the Heart of the Sun" әнінің сөзін алды. Жапондық синолог Кадзюки Фуказава Ли туралы "Чугоку Бункаши Дайдзитен" энциклопедиясындағы мақаласында оны "Орта Тан дәуірінің көрнекті ақыны" деп атады. Француз синологы Франсуа Жюльянның сөзіне қарағанда, Ли Хэнің өлеңдері "XIX ғасырдың соңында, батыстың романтизм идеялары қытайлықтарға осы ақынды қайта қарастыруға мүмкіндік бергенде" қытай әдебиетіне қайта қабылданды, бұл оның өлеңдерінің символизміне дауыс беруге және оның қиялы әлемін мәңгілік ізденістен босатуға мүмкіндік берді. Пол В. Кролл "Қытай әдебиетінің Колумбия тарихы" кітабындағы Тан поэзиясы туралы тарауында Лиді "Тан дәуірінің, тіпті бүкіл қытай поэзиясының ең ерекше ақыны" деп атады және оның түсініксіз поэзиялық стилі мен образды қолдануы үшін оны "қытайлық Малларме" деп атады.