Кіріспе

18 ғасырдағы француз геофизигі, астрономы және хронобиологы Жан Жак д'Ортус де Майран (26 қараша 1678 – 20 ақпан 1771) – француз табиғат зерттеушісі (физигі), 1678 жылғы 26 қарашада Безиер қаласында дүниеге келген. Өмірі бойы де Майран көптеген ғылыми қоғамдарға сайланды және ежелгі мәтіндер мен астрономия сияқты түрлі салаларда маңызды жаңалықтар ашты. Оның байқаулары мен тәжірибелері қазір биологиялық тәуліктік ырғақтарды зерттеу деп аталатын ғылымның бастауына түрткіс болды. 92 жасында де Майран 1771 жылғы 20 ақпанда Парижде пневмониядан қайтыс болды.

Өмірбаян

Де Майран 1694–1697 жылдары Тулузадағы колледжде оқыды, көне грек тіліне баса назар аударды. 1729 жылы де Майран өсімдіктерде тәуліктік ырғақтың бар екенін көрсететін тәжірибе жасады, бұл эндогендік сағаттан туындаған болуы мүмкін (төмендегі "Өсімдіктердегі тәуліктік ырғақтар туралы тәжірибе" бөлімін қараңыз). 1731 жылы ол Орион тұмандығының жанындағы жұлдыздың айналасындағы тұмандылықты да байқады. Бұл кейін Шарль Мессье тарапынан M43 деп белгіленді. 1731 жылы ол "Traite Physique et Historique De l'Aurore Boreale" (Философиялық еңбектерде қысқаша мазмұны жарияланды) атты еңбегін жариялады, онда ол солтүстік жарығының атмосфераның зодиак жарығымен әрекеттесуі нәтижесінде Күннің әсерінен пайда болатыны туралы жаңа гипотеза ұсынды. Ол кезде авроралар Жерден шығатын күкіртті газдардың салдарынан пайда болған "жалын" деп есептелген.

Өсімдіктердегі тәуліктің тәуліктік ырғағы туралы тәжірибе

1729 жылы де Майран өсімдіктерде, әсіресе Мимоза пудикада циркадтық ырғақтардың бар екенін көрсеткен тәжірибе жасады. Ол гелиотроп өсімдігінің күнделікті ашылып, жабылуына қызығып, өсімдіктерді тұрақты қараңғылықта қалдырып, олардың мінез-құлқын бақылады. Бұл нәтижелер оның әріптесі Жан Маршан оларды жариялағанда ғана назар аударуы мүмкін еді. Әлде де Майранның өзі бұл жұмысты таныстыруға мүмкіндігі болмаған болуы да мүмкін. Сол кезде сапарлар ұзаққа созылғандықтан, бір ғалым екіншісінің жұмысын ұсынуы жиі кездесетін жағдай еді. Қалай болғанда да, бұл бір беттік, бірақ өте беделді академиктің еңбегі уақыттың сынағынан өтті. Қазіргі ғылыми әдебиетте де Майранның бұл еңбегі жиі сілтеме ретінде келтіріледі (таза тарихи шолулардан басқа). Қазіргі заманғы хронобиологияның негізін қалаушы Колин Питтендриг, Дрозофила модельдеріндегі экклозия ырғақтарын немесе егеуқұйрықтардың ырғақты қозғалысын сипаттағанда, Жан Жак д'Ортус де Майранның еңбегін мойындады. Де Майранның байқаған сияқты, тұрақты жағдайдағы қиярдың циркадтық ырғақтарын көрсететін видеоны қарауға болады.

Де Майранның тәжірибелік мұрасы

Маршант де Майранның жұмысын жариялағанына қарамастан, ол эндогенді биологиялық сағаттардың болу мүмкіндігін көрсете білгенімен, өсімдіктердің қозғалыс ырғақтары ұзақ жылдар бойы жарық пен қараңғылықтың алмасуы, магниттік және температуралық құбылыстар, тіпті әлі анықталмаған, құпия Х факторы сияқты сыртқы факторлармен реттеледі деп есептелді. 1823 жылы, де Майранның жұмысынан шамамен бір ғасыр өткен соң, швейцариялық ботаник Августин Пирамус де Кандолл тұрақты жағдайларда *Мимоза пудика* жапырақтарының еркін қозғалыс периодын өлшеп, оның ұзақтығы 22-23 сағатты құрайтынын анықтады. Бұл, осыдан кейін циркадтық (латын тілінен *circa* – шамамен, *diem* – күн) деп аталатын, барлық тірі организмдерде, тіпті кейбір бактерияларда да кездесетін мұндай эндогендік ырғақтардың табиғатының алғашқы меңзеуі болды.