Кіріспе

Сирек кездесетін, өзгермелі ұйқы үлгісі. Еркін жүретін ұйқы – бұл сирек кездесетін ұйқы үлгісі, онда адамның ұйқы кестесі күн сайын кешіге түседі. Бұл 24 сағаттық ұйқы-ояну бұзылысы ретінде немесе биологиядағы циркадтық және басқа да ырғақтарды зерттеу үшін қолданылатын тәжірибелердің бір бөлігі ретінде жасанды түрде пайда болады. Зерттеуге қатысушылар барлық уақыт сигналдарынан қорғалады, көбінесе тұрақты жарық протоколымен, тұрақты қараңғы протоколымен немесе организмнің үйрене алмайтын жарық/қараңғы жағдайларын пайдалану арқылы, мысалы, бір сағат қараңғылық және екі сағат жарықтан тұратын протокол арқылы. Сондай-ақ, тамақтану уақытына байланысты болудан аулақ болу үшін тамақ аз мөлшерде, қысқа интервалдармен ұсынылуы мүмкін. Осылайша, қатысушылар өз ішкі циркадтық "сағаттарымен" өмір сүруге мәжбүр болады.

Өмірбаян

Адамның немесе жануардың циркадтық фазасын циркадтық жүйенің, ішкі "дене сағатының" белгілі бір шығысын бақылау арқылы ғана анықтауға болады. Зерттеуші, мысалы, гендік белсенділіктің күнделікті циклін, дене температурасын, қан қысымын, гормон секрециясын және/немесе ұйқы мен белсенділік/сергектілікті дәл анықтай алады. Адамдардағы сергектілікті көптеген ауызша және ауызша емес тесттер арқылы анықтауға болады, ал жануарлардағы сергектілікті әдетте физикалық белсенділікті бақылау арқылы бағалауға болады (мысалы, кеміргіштерде дөңгелектің айналуы). Жануарлар немесе адамдар еркін режимде болғанда, сүйреуге тиімді сигналдар, яғни уақыт белгілері қандай екенін анықтау үшін тәжірибелер жүргізіледі. Сондай-ақ, әртүрлі организмдерде циркадтық циклдің қаншалықты ұзақ немесе қысқа болатынын анықтау үшін көп жұмыс жасалды. Мысалы, кейбір жануарларды 22 сағаттық күнге бейімдеуге болады, бірақ оларды 20 сағаттық күнге бейімдеу мүмкін емес. АҚШ ғарыш өнеркәсібі қаржыландырған соңғы зерттеулерде көптеген адамдар 23,5 сағаттық және 24,65 сағаттық күнге бейімделе алатыны көрсетілді. Кездейсоқ уақыт белгілерінің әсері "жасыру" деп аталады және тәжірибелік нәтижелерді толығымен шатастыруы мүмкін. Жасырудың мысалдары – тәжірибеге қатысушылар еститін таңертеңгілік қозғалыс немесе зерттеушілердің немесе техникалық персоналдың тәжірибеге қатысушыларға белгілі бір кесте бойынша келуі.

Адамда

24 сағаттық емес ұйқы-оянбалылық бұзылысы, сондай-ақ еркін жүріс бұзылысы (FRD) немесе 24-ке дейінгі емес деп те аталады, адамдардағы циркадтық ырғақ ұйқы бұзылыстарының бірі. Бұл бұзылыс толық соқыр адамдардың жартысынан астамында, ал көретін адамдардың аз бөлігінде кездеседі. Соқыр адамдарда бұл жарық сигналдарын тіркемеу және осыған байланысты оларға бейімделе алмау салдарынан туындайды. 24 сағаттық жарық/қараңғы циклге бейімделген көптеген соқыр адамдардың көздері жұмыс істейтін торша жасушаларымен, соның ішінде көру қабілеті жоқ, бірақ жарыққа сезімтал жасушалармен, ipRGC-мен жабдықталған. Меланопсин қамтитын бұл ганглий жасушалары өз сигналдарын "циркадтық сағатқа" ретиногипоталамус жолы арқылы (көргіш нервісінен тармақтанады) жеткізеді, бұл торшаны қонақ безімен байланыстырады. Көретін адамдар арасында 24-ке дейінгі емес бұзылысы әдетте жасөспірім шақта немесе жиырма жастағыларда алғаш рет пайда болады. Кешіктірілген ұйқы фазасы бұзылысы (DSPS немесе DSPD) сияқты, травма немесе инсульт салдарынан неврологиялық зақымдану болмаған жағдайда, 30 жастан кейін бұл жағдайлар дерлік кездеспейді. 24-ке дейінгі емес бұзылысы көретін еркектерге көретін әйелдерге қарағанда жиірек кездеседі. Көретін 24-ке дейінгі емес бұзылысы бар адамдардың төрттен бірінде психикалық аурулармен байланысы бар, ал төрттен бірінде бұрын DSPS симптомдары байқалған.