Кіріспе

Тируварур – Үндістанның Тамил Наду штатындағы муниципалитет. Ол Тируварур ауданының және Тируварур талугінің әкімшілік орталығы. Тиагараджа ғибадатханасының күймесі, биіктігі 96 фут (29 метр) болатын, Үндістандағы ең үлкен ғибадатхана күймесі болып табылады. Тируварур – 18 ғасырдағы карнатик музыкасының «Үштік» ретінде танымал Тягараджа, Мутусвами Дикшитар және Сыма Шастридің туған жері. Тируварур Тиягараджа Сваам ғибадатханасы Танжоредегі үлкен ғибадатханадан көне. 1991 жылға дейін Тируварур Таңжавур ауданының құрамына кірді. Одамбокки өзені қаланың ортасынан ағып өтеді. Тируварурдың ауданы 58 301 адамды құрайды (2011 жылғы мәлімет бойынша). Тируварур ауданының 1 403 348 тұрғынының ішінде 257 795-і қалалық, ал 1 006 482-і ауылдық жерлерде тұрады. Қалалық жерлерде 65 220, ал ауылдық жерлерде 261 999 үй шаруашылығы бар. Оны бірінші санаттағы муниципалитет басқарады. Қала Кавери дельтасының бөлігі болып табылады және ауыл шаруашылығы – негізгі кәсіп. Қала арқылы өтетін үш ұлттық тас жолын қоса алғанда, аудандық жолдардың барлығы бар. Қала Чола империясының бес дәстүрлі астанасының бірі болды, ал династияның императорларының бірі Кулотунга Чола I оны өз астанасы ретінде пайдаланды. Қаланың тарихы тереңде жатыр деп есептеледі және әр түрлі уақытта Ортағасырлық Чолалар, Кейінгі Чолалар, Кейінгі Пандиялар, Виджаянагар империясы, Танджавур Найактары, Маратхалар және британдықтар билік еткен. Қала Тиагараджа ғибадатханасымен және сәуір айында өткізілетін Азиядағы ең ірі арба фестивалімен танымал.

Этимология

Қаланың тарихи атауы Арур (Арур) болды және ол 7-ғасырдағы саива канондық еңбегі «Теварамда» еске алынады. Санскрит тілінде ол Шринагара деп те аталды. «Теварам» өлеңдерімен ең көп құрметтелген храм қалаларының барлығына «Тиру» сөзі қосылады, осылайша Арур Тируварр аталады. Тируваррдың тағы бір атауы – Камалаалаясетра, яғни «лотостар мекені – қасиетті жер»; қала Камалаалаям көлі мен қасиетті Камалаламбигай құдайының болуына байланысты да осылай аталады. Британдық үстемдік кезінде қала Тируваллур, Тируваллор және Тируваллур деп аталды. Аудан мен муниципалитет веб-сайттарында аудан «Тіруварур» деп, ал қала «Тируварр» деп жазылған.

Тарих

Халық аңызы бойынша, Тируварур – легендарлық Чола патшасы Ману Нидхи Чоланның астанасы ретінде еске алынады, ол сиырға әділдік үшін өз ұлын өлтірген. Тируварур Чола империясының бес дәстүрлі астанасының бірі болды және қаланың тарихы Тиагаражасвами храмының айналасында өрбиді. Тируварур VII-VIII ғасырлардағы ең көрнекті саива қасиеттілері – Тиругнана Самбандар, Тирунавуккарасар және Сундарардың «Теварам» атты саива канондық еңбегінде айтылады және «Падал петра сталам» деп жіктеледі. Тирунавуккарасар храмның «Марғажи Аатирай Вижа», «Пангуни Уттрай Перунаал» және «Веедивитаканин Вееди Панни» сияқты бірнеше дәстүрлерін еске алады. Храмның граниттік құрылымын алғаш рет IX ғасырда Адитья Чола I (871–907 жж.) салған, ал Раджараджа Чола I (985–1014 жж.) тұсында жаңартылған. Раджендра Чола I (1012–44 жж.) храмды таспен қайта тұрғызып, жаңартқан. Храмда императорлардың, сондай-ақ кейінгі Чолалар мен Пандиялардың жазулары сақталған. Храмның шабыт көзі ЮНЕСКО-ның Мәдениет мұрасы тізіміне енген Брихадеесваар храмын салуға Раджараджа Чолаға түрткі болды деп есептеледі. Храмдағы жазулар Тируварурдың Кулотунга Чола I (1070–1120 жж.) тұсындағы астана екенін көрсетеді, сол кезде қала саивизмнің орталығына айналды. XIII ғасырда Раджендра Чола III билік құрған кезде Чолалардың құлауынан кейін қала Пандиялар мен Хойсалалар арасындағы билік күресіне ілікті. Патшалық қолдау жалғасты және қала Наяктар, Виджаянагар патшалары және Маратхалар тұсында мәдени орталық ретінде гүлденді. Маратхалар дәуірінде қала Чидамбарам храмының Натараджасына уақытша пана болды. 1759 жылы қала Лали (1702–66 жж.) басқаруымен француз әскерлері тарапынан қысқа мерзімге басып алынды. Жасырын қазынаны табу үшін жасалған сәтсіз әрекеттің салдарынан Тьягараджар храмы тоналды. Осы әрекет кезінде храмның алты мүшесі, британдық шпиондар деп күдіктелгендер, қақтығыста қаза тапты. Француздардың Танжоре патшалығына жасаған сәтсіз шабуылынан кейін провинция мен Танжоре британдықтардың құрамына қосылды. Тәуелсіздік алғаннан кейін Тируварур 1991 және 1997 жылдарға дейін Таңжавур және Нагапаттинам аудандарының құрамында болды. 1997 жылы Нагапаттинам ауданынан бөлініп шыққаннан кейін Тируварур Тируварур ауданының орталығы болды. Қазіргі заманда Тируварур карнатик музыкасының бастауы ретінде танылады, себебі карнатик музыкасының үш ұлы композиторы – Тьягараджа, Мутусуами Дикшитар және Шьяма Шастри осы жерде дүниеге келді (Карнатик музыкасының үштігі).

География

Тхируварур қаласы солтүстікте Сукумар өзенімен, оңтүстікте Валайяр өзенімен шектеледі, ал орталықтан Одамбокки өзені ағып өтеді. Қаланың теңіз деңгейінен орташа биіктігі құрайды. Муниципалитет ауданы шамамен . Тхируварур Ченнаиден 300 км, Нагапаттинамнан, Караикалдан, Майладутурайдан және Танжавурдан қашықтықта орналасқан. Қала жаз айларында, наурыздан мамырға дейін тропикалық климатқа ие. Теңізге жақындығының арқасында жыл бойы ылғалдылық жоғары болады, тамыздан мамырға дейін 70%-ға жетеді. Қаланың жазық жері құм, саз және глинттан тұратын аллювиалды топырақтан құралған. Кавери өзенінің салалары Веннар және Веттар қала маңындағы маңызды су көздері болып табылады. Суаруға жер бетіндегі арналар 89% үлес қосады, ал қалған 11% қазылған және түтік құдықтарға тиесілі. Күріш – басты егін, ал басқалары қара бұршақ, жасыл бұршақ, жер жаңғағы және талқан.

Демография

1901 жылы қала халқы 15 436 адамды құрады. 2011 жылғы халық санауы бойынша, Тхируварур қаласының халқы 58 301 адамға жетті, онда әр 1000 еркекке 1053 әйел шақ келді, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (929) жоғары. Алты жасқа дейінгі балалардың саны 5779 болды, оның ішінде 2888 ұл және 2891 қыз. Халықтың 32% -ы белгіленген касталар тобына, ал 0,66% -ы белгіленген тайпалар тобына жатады. Қаланың сауаттылық деңгейі 82% құрады, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (72,99%) жоғары. Қалада барлығы 14997 шаңырау болды. Жалпы жұмыс істейтін адамдардың саны 18 953 болды, оның ішінде 672 шаруа, 960 негізгі ауыл шаруашылығы жұмысшісі, 318 үй шаруашылығында жұмыс істейтін, 15 596 басқа жұмысшы, 1407 шеткі жұмысшы, 47 шеткі шаруа, 261 шеткі ауыл шаруашылығы жұмысшісі, 52 үй шаруашылығында шеткі жұмысшы және 1047 басқа шеткі жұмысшы. 1981-1990 жылдар аралығында халық санының өсу қарқыны жоғары болды, себебі әлеуметтік, экономикалық және мәдени демалыс орындарының артуы ауыл халқының қалаларға қоныс аударуына ықпал етті. Ауыл шаруашылығындағы төмен кірістер мен ауыл шаруашылығы жұмысшілерінің басқа қалаларға көшіп кетуіне байланысты соңғы екі онжылдықта өсім қарқыны төмендеді. Қаланың халқы тығыздығы орталықта жоғары, ал шеткі аймақтарда төмен. Қала халқының 55% жұмыспен қамтылған, оның 12,7% ауыл шаруашылығы сияқты бастапқы кәсіптермен, 2,8% өнеркәсіп саласындағы екінші деңгейлі кәсіптермен, ал 85% ауыл шаруашылығы саудасы және туризм сияқты үшінші деңгейлі кәсіптермен айналысады. Қала халқының шамамен 33% ауыл шаруашылығымен айналысады, олардың көпшілігі саудамен шұғылданады. 1997 жылы Тамил Наду қалалық және қала құрылысы департаменті жүргізген зерттеуге сәйкес, қалада 30 шалғай аймақ анықталды, ол қала халқының 41% құрайды.

Экономика

Тхируварур Кавери өзенінің алабында орналасқан. Қаланың және оны қоршаған аймақтардың негізгі кәсібі – ауыл шаруашылығы. Жұмыс күшінің 70% астамы ауыл шаруашылығымен айналысады, оның 14% – шаруалар, ал қалғаны – ауыл шаруашылығы жұмысшылары. Дәнді егін үш маусымда өсіріледі: Курувай (маусым-тамыз), Самба (тамыз-қаңтар) және Талади (қаңтар-наурыз). Ауыл шаруашылығы жұмысшыларының күндік жалақысы Тамил Наду штатының үкіметі белгілеген нормадан жоғары, бірақ жұмыс күндерінің азаюына байланысты табыс деңгейі төмендеп отыр. 1998 жылы ер адамдар жылына 150 күн, ал әйелдер 120 күн жұмыс істеген. 2006 жылғы үкіметтік есепте бұл көрсеткіштер тиісінше 120 және 100 күн деп көрсетілген. Жұмыс күндерінің тұрақсыздығына байланысты жұмысшылар басқа штаттарға немесе елдерге көшіп кетеді. Олар сондай-ақ құрылыс саласы және аудандық тоқыма өнеркәсібі сияқты басқа салаларға ауысады. Қала мен ауданда өнеркәсіптік аймақтар жоқ, 2012 жылы Ваиппур ауылында біреуін құру бойынша үкіметтік ұсыныс әзірленді. Заманауи ауыл шаруашылығы техникасы, мысалы, астық тазартқыштар жұмысшыларды ығыстырып, шағын саудагерлер мен жұмысшылардың табысын азайтады. Ауыл шаруашылығы өнімдерін сатып алатын кооперативтік қоғамдар жоқ, ал Тамил Наду үкіметі басқаратын аудандық сатып алу орталығы – негізгі сатып алушы. Ауыл шаруашылығымен айналысатын қала болғандықтан, басым өнеркәсіптер – қазіргі заманғы күріш ұнтақтау, пальма майын тазарту, құс шаруашылығы, мал шаруашылығы және кокос өнеркәсібі. Тамил Наду азаматтық жабдықтау корпорациясы заманауи күріш зауытын және Оңтүстік Үндістанның жеуге жарамды майын тазартумен айналысатын ірі кәсіпорындарды пайдаланады. Автомобильдерге қызмет көрсету, қонақүйлер, ауруханалар, қайықтарды және нейлон торларды жөндеумен айналысатын шағын қызмет көрсету кәсіпорындары бар. Танжай Салаида апталық базар және муниципалитет күтіп ұстайтын күнделікті базар бар, онда көкөністер мен балық сатылады. Үндістан мемлекеттік банкі, Үндістан банкі, Үндістанның орталық банкі, Пәнджаб ұлттық банкі, Үндістанның шетелдегі банкі және ICICI банкі, Сити Юнион банкі сияқты жеке банктердің Тхируварур қаласында филиалдары бар. Құмбақонам кооперативтік банкі, Тхируварур кооперативтік банкі және Бастауыш ауыл шаруашылығы банкі – қалада филиалдары бар кооперативтік банктер. Бұл банктердің барлығы қаланың әртүрлі бөліктерінде орналасқан банкоматтарға ие.

Көлік

Тхируварур муниципалитеті 94,06 км жолды қамтиды: 54,9 км БТ жолдар, 10,91 км металл жолдар, 9,48 км цемент жолдар және 18,75 км автомобиль жолдары. Тхируварур үш ұлттық тас жол арқылы жалғастырылған: 45А Виллуппурамға, 67 Коимбаторға. Сондай-ақ, KSRTC Ернакулам, Чертала, Чангасериден Веланканниге Тхируварур арқылы автобустармен қатынайды. Тхируварурда штаттың келесі қалаларына тікелей автобус қатынасы бар: Ченнаи, Веллоре, Тируваннамалай, Канчипурам, Виллупурам, Куддалор, Чидамбарам, Коимбатор, Тиручирапалли, Мадурай, Салем, Караикуди, Хосур, Эроде, Тируппур, Кодайканал, Палани, Дарапурам, Пудуккотай, Сивагангай, Рамешварам, Раманатупурам, Тени, Тиручендур, Пуддучерри, Караикал, сондай-ақ Таңжавур, Кумбаконам, Маннагуди, Майладутурай, Сиркази, Паттуккотай, Ведараньям, Ариялур, Джейанкондам және басқа да жергілікті бағыттарға қызметтер бар. Штаттық тас жолдар: SH 23 Майладутурайдан Тирутурайпонджиге, SH 67 Танжавурдан Кодикарайға, SH 65 Тхируварурдан Кумбаконамға, SH 66 Кумбаконамнан Адирамапаттинама, SH 67 Нагордан Начияр Коилге, SH 146 Маннагудиден Сетубавачатрамға, SH 147 Кумбаконамнан Қараиккальға, SH 202 Тхируварур – Маннагуди – Мутхупет, SH 151 Килвелурдан Качанамға. Тамил Наду мемлекеттік көлік корпорациясы Тхируварурды әртүрлі қалалармен байланыстыратын күніне 300-ге жуық рейсті жүзеге асырады. Тхируварур арқылы өтетін автобустардың көпшілігі Тиручирапалли мен Веланканни арасындағы корпорация желісіне тиесілі. Компания қалалық автобус станциясында компьютерлік брондау орталығын басқарады. Сондай-ақ, Тхируварур мен жақын ауылдардың жергілікті көлік қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін 40 қалалық автобус іске қосылған. Мемлекеттік экспресс-көлік корпорациясы Бангалор, Коимбатор, Ченнаи, Тируваннатпурам және Мартандам қалаларына қатынайтын алыс қашықтыққа автобус рейстерін жүзеге асырады. Тхируварур теміржол торабы – батыстағы Танжавур, солтүстіктегі Майладутурай, шығыстағы Нагапаттинам және оңтүстіктегі Тирутурайпонджи қалаларын байланыстыратын төрт бағытты торап. Майладутурай мен Тхируварур арасындағы рельс ауыстыру жұмысы 2012 жылдың тамызында аяқталды, ал тұсаукесер пойызы Бангалордан Нагорға Тхируварур арқылы жүрді. Тиручирапалли, Танжавур, Майладутурай, Караикал, Маннагуди және Тирутурайпонджи қалаларына жолаушылар пойыздары қатынайды. Тхируварур мен Қараикуди арасындағы рельс ауыстыру жұмысы аяқталды, сондықтан Қараикуди мен Манамадурайға күнделікті пойыздар бар. Маялдадутурай және Эрнакулам арқылы Ченнаиге күнделікті жедел пойыз қатынайды. Тхируварур арқылы аптасына үш рет Манаргудиден Тирупатиге және Веланканниден Гоаға қатынайтын екі пойыз өтеді. Тхируварурға ең жақын әуежай – Тиручирапалли халықаралық әуежайы. Ең жақын теңіз порты Нагапаттинам қаласында орналасқан.

Білім беру және коммуналдық қызметтер

2001 жылдан бастап Тируварур штаттың басқа бөліктерімен салыстырғанда төмен сауаттылық деңгейіне ие. Қаладағы 15 мектептің ішінде 3 мемлекеттік мектеп бар. 2009 жылы парламент актісімен құрылған Тамил Надудың Орталық университеті өнер мен ғылым салаларында жоғары білім береді. Қалада тағы бес өнер және ғылым колледжі, бір мұғалімдер даярлау институты, үш политехникалық колледж және екі өндірістік оқу орталығы (ITI) бар. Тируварурға электр қуатын жеткізуді және таратуды Тамил Наду Электр басқармасының (TNEB) Тируварур бөлімі реттейді. Сумен жабдықтауды Тируварур муниципалитеті Одамбоки өзенінен жүзеге асырады; тарату Мадапурам, Тхендрал Нагар, Кидаракондан, Каттапомман көшесі, Метупалайам, ИП Коил көшесі, Марутхаптаним және апталық Шандиде орналасқан су резервуарлары арқылы жүзеге асырылады. Қалада күн сайын шамамен қатты қоқыс жиналады; оның 56% үй шаруалық қалдықтары және 40% коммерциялық қалдықтары. Тируварур муниципалитеті жер асты дренаж жүйесін іске асырып жатыр, ал қазіргі кезде сулағыштарды тазарту септик резервуарлар және қоғамдық әжетханалар арқылы жүзеге асырылады. Жол жиегіндегі арықтар қаладан тазаланбаған ағынды суды теңізге шығарады немесе көлемі аз жерлерде жиналады. Тируварур Үндістанның мемлекеттік телекоммуникация және интернет-қызметтер провайдері – Bharat Sanchar Nigam Limited (BSNL) компаниясының Тируварур телеком бөліміне қарасты. Телекоммуникациядан басқа, BSNL кеңжолақты интернет-қызметтерін де ұсынады. Қалада үш мемлекеттік аурухана бар, олардың ең ірісі – Аудандық бас штаб-пәтері мемлекеттік ауруханасы. Қалада 11 жеке аурухана және қала тұрғындарының денсаулық сақтау қажеттіліктерін қанағаттандыратын көптеген медициналық дүкендер бар.

Тьягараджа ғибадатханасы

Тхягараджа ғибадатханасы Шиваның Сомасканда бейнесіне арналған. Тьягараджа – Сомасканданың есімдік нысаны және біздің эрамыздың 10-шы ғасырынан бастап, Раджа Раджа Чоланың билік кезеңімен сәйкес келетін уақытта кеңінен тараған деп саналады. Ғибадатхана кешенінің аумағы шамамен 1,5 км² құрайды және онда Ванмиканатхар, Тьягараджа, Камалаамба және көптеген басқа да қасиеттілерге арналған киіз үйлер бар. Ванмикинатар құмырсқа үйірмесінен және биньониа челеноидс гүлінен пайда болған деп есептеледі. Камалалайам ғибадатханасының көлі шамамен жабады, бұл оны елдегі ең ірілерінің біріне айналдырады. Ғибадатхананың күймесі Тамил Надудағы ең үлкен күйме болып табылады. Тьягараджа Тируварурде Мадурай Минакши ғибадатханасында жасалған 64 кереметке ұқсас 364 керемет жасады деп саналады. Паломниктер күн мен түннің теңелуі және ай тұтылу сияқты индуистік мерекелерде көлде қасиетті шомылуды қабылдайды. Ғибадатхана сондай-ақ Сапта Видангам деп аталды, яғни Тьягараджаның ерекше би қимылдары бар жеті ғибадатхана. Чола жазуларында Тьягараджа Видхивидангар деп аталады және "Тьягараджа" есімі біздің эрамыздың 15-16 ғасырларында пайда болған деп есептеледі.

Музыка, би және әдебиет

Т.Тируарур тарихында дін, өнер және ғылым салаларындағы көрнекті тұлғалар өмір сүрген. Сегізінші ғасырдағы саивалық әулие Сундарар Теварамдағы өлеңдерінде "Мен Тируарурда туғандардың құлымын" дегенді айтқан. Саива дәстүріндегі 63 наянмардың екеуі, атап айтқанда Каларсинга Наянар және Тандиадигал Наянар Тируарурда дүниеге келген. Секизхардың 12-ғасырдағы саивалық каноны – Перияпуранам, осы екі әулиені қоса алғанда, Тируарурда туғандарға арналған жеке тарауды бөліп шығарған. Қала дәстүрлі түрде музыка мен бидің орталығы болған. Раджараджа Чоланың жазуларында храммен байланысты үлкен бишілер тобы туралы мәліметтер бар. Тируарур карнатик музыкасының үш ұлы шеберіне – Тьягараджаға (1767–1847), Мүтуссвами Дикшитарға (1775–1835) және Шьяма Шастриге (1762–1827) мекен болған. Мүтуссвами Дикшитар Тьягараджасвами храмының қасиетті тұлғаларына мадақ айтатын әндер шығарған. 17-ғасырда Таңжавурдағы саяси тұрақсыздық пен Маратха патшаларының Тируарурға көрсеткен қамқорлығының артуы нәтижесінде Оңтүстік Үндістан мәдениетінің қалаға кеңінен таралуына және музыка мен бидің дамуына ықпал етті. Храмда әрқайсысының бес ұшы әртүрлі безендірілген "Панчамуга Вадьям" деп аталатын ерекше музыкалық аспап қолданылады. "Баринаям" деп аталатын надасварамның (сырнай) бір түрі тек Тируарурда ғана кездесетін бірегей аспап болып табылады.

Арба мейрамы

II Кулотунга Чола (1133–50 ж.с.) ғибадатхананың рәсімін елу алты мерекеге дейін кеңейтті, олардың кейбіреулері қазірге дейін сақталып келеді. Тигаражасвами ғибадатханасының жыл сайынғы арба фестивалі сәуір-мамыр айларында, тамил тіліндегі Читтраи айына сәйкес өтеді. Бұл арба Тамил Надудағы ең үлкен арба және әлемдегі ең үлкен арбалардың бірінші орнында тұр, салмағы 360 тонна, биіктігі 96 фут. Фестиваль кезінде арба ғибадатхананы айнала қоршаған төрт басты көшеде жүреді. Шараға Тамил Надудың барлық аймақтарынан миллиондаған адам қатысады. Арба фестивалінен кейін "Теппам", яғни суға түсірілетін фестиваль өтеді. Жыл сайын өткізілетін карнатик музыка фестивалі де көп көрермен жинайды. Қаланың ішінде 10 саябақ бар, олардың ішінде Панагал жолындағы Сомасундарам саябағы және Тендрал қаласындағы Муниципалдық саябақ ең танымал.

Түсініктемелер

Қалалық әкімдіктің сайтында ресми жазылуы "Тіруварур" деп көрсетілген.