Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Римдік губернатор және генерал (40–93)
Roman governor and general (40–93)
Гней Юлий Агрикола (/ə/'/g//r//ɪ//k//ə//l//ə/; 13 маусым 40 – 23 тамыз 93) – Рим генералы және саясаткер, Британияның Риммен жаулануының көп бөлігіне жауапты. Сенаторлық дәрежедегі саяси отбасында дүниеге келген Агрикола әскери трибун ретінде Гай Светоний Паулиннің басшылығымен әскери қызметін бастады. Кейіннен ол Римде түрлі саяси лауазымдарда қызмет етті. 64 жылы Азия провинциясына квестор болып тағайындалды. Екі жыл өткен соң, ол плебей трибуны, ал 68 жылы претор болды. 69 жылы төрт императордың жылдарында ол Сирия армиясының генералы Веспасианның таққа таласуына қолдау көрсетті. Веспасиан император болғаннан кейін Агрикола патриций болып, Галлия Аквитанияның губернаторы болып тағайындалды. 77 жылы ол консул және Британияның губернаторы болды. Губернатор ретінде ол бүгінгі Уэльс пен Солтүстік Англияны жаулап алды және әскерін Шотландияның ең солтүстігіне жетектеп, жазықтардың көп бөлігінде бекіністер салды. 85 жылы император Домициан Агриколаны ұзақ қызметтен кейін Британиядан шақырып алды. Отанына оралғаннан кейін ол әскери және қоғамдық өмірден зейнетке шығып, 93 жылы қайтыс болды. Агрикола және оның губернаторлық қызметі туралы көптеген мәліметтер Агриколаның күйеу баласы Тацит жазған «De vita et moribus Iulii Agricolae» негізгі дереккөзінде және Солтүстік Британиядан алынған толық археологиялық дәлелдерде қамтылған.
Gnaeus Julius Agricola (/ə/'/g//r//ɪ//k//ə//l//ə/; 13 June 40 – 23 August 93) was a Roman general and politician responsible for much of the Roman conquest of Britain. Born to a political family of senatorial rank, Agricola began his military career as a military tribune under Governor Gaius Suetonius Paulinus. In his subsequent career, he served in a variety of political positions in Rome. In 64, he was appointed quaestor in Asia province. Two years later, he was appointed Plebeian Tribune, and in 68, he was made praetor. During the Year of the Four Emperors in 69, he supported Vespasian, general of the Syrian army, in his bid for the throne. When Vespasian became emperor, Agricola was made a patrician and appointed governor of Gallia Aquitania. In 77, he was made consul and governor of Britannia. As governor, he completed the conquest of what is today Wales and northern England, and led his army to the far north of Scotland, establishing forts across much of the lowlands. In 85, Agricola was recalled from Britain after an unusually lengthy service by Emperor Domitian. After his return, he retired from military and public life and died in 93. Most of what is known about Agricola and his governorship was written in the De vita et moribus Iulii Agricolae, a primary source, written by Tacitus, Agricola's son in law, and detailed archaeological evidence from northern Britain.
Ерте өмір
Агрикола Галлия Нарбоненсис провинциясының Forum Julii колониясында (қазіргі Франциядағы Фрежус қаласы) дүниеге келді. Агриколаның ата-анасы Рим Галлиясының белгілі саяси отбасыларынан, сенаторлық дәрежедегі адамдардан шыққан. Оның екі әкесі де императорлық провинция басшылары қызметін атқарған. Әкесі Луций Юлий Грейцин претор болған және Агрикола туған жылы Рим Сенатына мүше болған. Грейцин философияға деген қызығушылығымен көзге түскен. 40 жылдың тамызы мен 41 жылдың қаңтары аралығында император Калигула оның екінші туысы Марк Юний Силанды соттамағандығы үшін өлім жазасына кесуге бұйрық берді. Анасы Юлия Прокилла болды. Рим тарихшысы Тацит оны "өте ізгі мінезді әйел" деп сипаттаған, ол ұлына деген шексіз махаббатпен ерекшеленген. Агрикола Массилияда (Марсель) білім алған және философияға дені сау емес қызығушылық танытқан.
Agricola was born in the colonia of Forum Julii, Gallia Narbonensis (now Fréjus, France). Agricola's parents were from noted political families of senatorial rank in Roman Gaul. Both of his grandfathers served as imperial governors. His father, Lucius Julius Graecinus, was a praetor and had become a member of the Roman Senate in the year of Agricola's birth. Graecinus had become distinguished by his interest in philosophy. Between August 40 and January 41, the emperor Caligula ordered his death, because he refused to prosecute the emperor's second cousin Marcus Junius Silanus. His mother was Julia Procilla. The Roman historian Tacitus describes her as "a lady of singular virtue" who had a fond affection for her son. Agricola was educated in Massilia (Marseille), and showed what was considered an unhealthy interest in philosophy.
Саяси мансап
Ол өзінің римдік қоғамдық өміріндегі мансабын әскери трибун ретінде бастады және 58-62 жылдары Гай Суетоний Паулиннің басшылығымен Британияда қызмет етті. Ол, мүмкін, II Аугуста легионына қосылған, бірақ Суетонийдің штабында қызмет етуге таңдалды және осылайша 61 жылы Будика көтерілісін басуға қатысты. 62 жылы Британиядан Римге оралғаннан кейін, ол асыл текті Домиция Децидианаға үйленді. Олардың алғашқы баласы ұл болды. 64 жылы Агрикола квестор болып тағайындалды және жемқор проконсул Луций Сальвий Ото Тицианның басшылығымен Азия провинциясында қызмет етті. Ол сол жерде болған кезде оның қызы Юлия Агрикола дүниеге келді, бірақ ұлы көп ұзамай қайтыс болды. 66 жылы ол плебб трибуны, ал 68 жылы маусым айында претор болды. Осы кезде Испанияның губернаторы Галба оған храм қазынасын тізімдеуді бұйырды. Осы уақытта император Неронды Сенат халық жауы деп жариялап, өз-өзіне қол жұмсады, ал төрт императордың жылы деп белгіленген азаматтық соғыс кезеңі басталды. Галба Неронның орнын басып, 69 жылдың басында Отоның қолынан қаза тапты. Агриколаның анасы Лигуриядағы өз мүлкінде Отоның шабуыл жасаған әскерлері тарапынан өлтірілді. Агрикола Веспасианның империяға талап ету туралы хабарын естігенде, оған дереу қолдау көрсетті. Ал Ото Вителлиусқа жеңілгеннен кейін өз-өзіне қол жұмсады. Веспасиан император ретінде бекітілгеннен кейін, Агрикола Британияда орналасқан XX Валерия Виктрикс легионының қолбасшысы болып тағайындалды, бұл Марк Росций Коелийдің орнына болды, ол губернатор Марк Веттий Боланға қарсы бүлік көтерген еді. Британия азаматтық соғыс жылында көтеріліс жасаған, ал Болан жұмсақ губернатор болған. Агрикола легионға тәртіпті қайта орнатып, римдік билікті консолидациялауға көмектесті. 71 жылы Боланның орнына Квинт Петиллий Цериалис деген агрессивті губернатор тағайындалды, және Агрикола солтүстік Англиядағы Бриганттарға қарсы жорықтардағы өзінің әскери қабілеттерін көрсетуге мүмкіндік алды. 73 жылы оның қолбасшылық мерзімі аяқталғанда, Агрикола патрицийлер тізіміне енгізіліп, Галлия Аквитанияның билеушісі болып тағайындалды. Ол онда үш жылға жуық уақыт бойы болды. 76 немесе 77 жылы ол Римге қайта шақырылып, суффект консулы болып тағайындалды және қызын Тацитке берді. Келесі жылы Тацит пен Юлия үйленді; Агрикола понтификтер коллегиясына мүше болып тағайындалды және үшінші рет Британияға губернатор (Legatus Augusti pro praetore) ретінде оралды.
He began his career in Roman public life as a military tribune, and served in Britain under Gaius Suetonius Paulinus from 58 to 62. He was probably attached to the Legio II Augusta, but was chosen to serve on Suetonius's staff and thus almost certainly participated in the suppression of Boudica's uprising in 61. Returning from Britain to Rome in 62, he married Domitia Decidiana, a woman of noble birth. Their first child was a son. Agricola was appointed as quaestor in 64, which he served in the province of Asia under the corrupt proconsul Lucius Salvius Otho Titianus. While he was there, his daughter, Julia Agricola, was born, but his son died shortly afterwards. He was tribune of the plebs in 66 and praetor in June 68, during which time he was ordered by the Governor of Spain Galba to take an inventory of the temple treasures. During that time, the emperor Nero was declared a public enemy by the Senate and committed suicide, and the period of civil war known as the Year of the Four Emperors began. Galba succeeded Nero, but was murdered in early 69 by Otho, who took the throne. Agricola's mother was murdered on her estate in Liguria by Otho's marauding fleet. Hearing of Vespasian's bid for the empire, Agricola immediately gave him his support. Otho meanwhile committed suicide after being defeated by Vitellius. After Vespasian had established himself as emperor, Agricola was appointed to the command of the Legio XX Valeria Victrix, stationed in Britain, in place of Marcus Roscius Coelius, who had stirred up a mutiny against the governor, Marcus Vettius Bolanus. Britain had revolted during the year of civil war, and Bolanus was a mild governor. Agricola reimposed discipline on the legion and helped to consolidate Roman rule. In 71, Bolanus was replaced by a more aggressive governor, Quintus Petillius Cerialis, and Agricola was able to display his talents as a commander in campaigns against the Brigantes in northern England. When his command ended in 73, Agricola was enrolled as a patrician and appointed to govern Gallia Aquitania. There he stayed for almost three years. In 76 or 77, he was recalled to Rome and appointed suffect consul, and betrothed his daughter to Tacitus. The following year, Tacitus and Julia married; Agricola was appointed to the College of Pontiffs, and returned to Britain for a third time, as its governor (Legatus Augusti pro praetore).
Ұлыбританияның губернаторы
77 жылы жазда ол Уэльстің солтүстігіндегі ордовиктер өздерінің аймағында орналасқан римдік атты әскерін дерлік толығымен жойғанын білді. Ол дереу оларға қарсы әрекет етіп, жеңіске жетті. Оның жорығы содан кейін Англси аймағына бағытталды, онда ол бүкіл аралды бағындырды. Шамамен екі онжылдық бұрын, губернатор Гай Суетоний Паулин осыған ұқсас әрекет жасаған, бірақ 60 жылы Будика көтерілісі басталуына байланысты рим әскерлері кері шегінуге мәжбүр болған. Агрикола рим үкімдірлігін солтүстікке қарай Каледонияға (қазіргі Шотландия) дейін кеңейтті. 79 жылы жазда ол әскерін Таус өзенінің сағасына, көбінесе Тай шығанағы деп түсіндірілетін жерге, дерлік қарсылықсыз жеткізіп, бірнеше бекініс салған. Олардың орналасқан жері нақты көрсетілмегенімен, Мидлотиандағы Эльгинхоуд бекінісінің салыну мерзімі оны мүмкін үміткер етеді. Ол кең таралған жемқорлықпен байланысты жүгері салымын реформалау және әскери жетістіктері арқылы өзін жақсы әкімші ретінде танытты. Ол римдік үлгідегі қалалар салуға шақырып, рим білімін жергілікті ақсүйектердің ұлдарына ұсынды, бірақ Тацит атап өткендей, Британиядағы шабуылшыл тайпаларды Римге бағыну үшін басып тастау мақсатындағы цинизмдік себептермен.
Arriving in midsummer of 77, Agricola discovered that the Ordovices of north Wales had virtually destroyed the Roman cavalry stationed in their territory. He immediately moved against them and defeated them. His campaign then moved onto Anglesey where he subjugated the entire island. Almost two decades earlier, Governor Gaius Suetonius Paulinus had attempted the same but Roman forces had to withdraw in 60CE because of the outbreak of the Boudican rebellion. Agricola also expanded Roman rule north into Caledonia (modern Scotland). In the summer of 79, he pushed his armies to the estuary of the river Taus, usually interpreted as the Firth of Tay, virtually unchallenged, and established some forts. Though their location is left unspecified, the close dating of the fort at Elginhaugh in Midlothian makes it a possible candidate. He established himself as a good administrator by reforming the widely corrupt corn levy as well as through his military successes. He introduced Romanising measures, encouraging communities to build towns on the Roman model and gave a Roman education to sons of native nobility; albeit, as Tacitus notes, for the cynical reason of pacifying the aggressive tribes in Britannia for the servitude of Rome.
Гиберния
81 жылы Агрикола "алғашқы кемемен" өтіп, сол кезге дейін римдіктерге белгісіз болған халықтарды жеңді. Тацит "Агрикола" еңбегінің 24-тарауында ол қай су арқылы өткенін нақты айтпайды. Қазіргі зерттеулер Клайд шығанағы немесе Форт шығанағы болуы мүмкін деген пікірді қолдайды. Тацит Гибернияны да атап өткендіктен, Шотландияның оңтүстік-батысы ықтимал нұсқа болып табылады. "Агрикола" мәтіні бұл жерде римдіктердің "ізсіз далаға" өтуін көрсетеді, бұл Галлоуей түбегінің шұрайлы аймақтарына сілтеме жасайды. Агрикола Ирландияға қарап тұрған жағалауды нығайтты, ал Тацит оның қайын атасы аралды бір легион мен қосымша әскерлермен жаулап алуға болатынын жиі айтқан. Ол қуғынға ұшыраған ирланд патшасына пана берді және оны жаулап алуға қажетті сылтау ретінде пайдалануды жоспарлады. Бұл жаулап алу ешқашан орындалмады, бірақ кейбір тарихшылар бұл өту іс жүзінде Ирландияға жасалған шағын зерттеу немесе жазалау экспедициясы болған деп санайды, алайда мұндай болжамды растайтын римдік лагерьлер табылған жоқ. Ирландия жырларында осыған ұқсас оқиға бар. Аңыз бойынша, Жоғарғы патша Туатал Тейхтмар бала кезінде Ирландиядан қуылған және кейін Британиядан әскер бастап, таққа талап ету үшін оралған. Оның отанына қайтып келгенінің дәстүрлі мерзімі 76-80 жылдар аралығында, ал археологиялық қазбалар Туаталмен байланысты бірнеше жерлерде римдік немесе римдік-британдық заттарды тапты.
In 81, Agricola "crossed in the first ship" and defeated peoples unknown to the Romans until then. Tacitus, in Chapter 24 of Agricola, does not tell us what body of water he crossed. Modern scholarship favours either the Firth of Clyde or Firth of Forth. Tacitus also mentions Hibernia, so southwest Scotland is perhaps to be preferred. The text of the Agricola has been amended here to record the Romans "crossing into trackless wastes", referring to the wilds of the Galloway peninsula. Agricola fortified the coast facing Ireland, and Tacitus recalls that his father in law often claimed the island could be conquered with a single legion and auxiliaries. He had given refuge to an exiled Irish king whom he hoped he might use as the excuse for conquest. This conquest never happened, but some historians believe the crossing referred to was in fact a small scale exploratory or punitive expedition to Ireland, though no Roman camps have been identified to confirm such a suggestion. Irish legend provides a striking parallel. Tuathal Teachtmhar, a legendary High King, is said to have been exiled from Ireland as a boy, and to have returned from Britain at the head of an army to claim the throne. The traditional date of his return is between 76 and 80, and archaeology has found Roman or Romano British artefacts in several sites associated with Tuathal.
Каледонияға (Шотландия) шабуыл
Келесі жылы Агрикола флот құрып, Форттың ар жағындағы тайпаларды қоршап алды, сосын каледониялықтар оған қарсы күшпен шықты. Олар түнімен IX Испан легионының лагеріне шабуыл жасады, бірақ Агрикола кавалериясын жіберіп, оларды кері шегіндірді. Римдіктер одан әрі солтүстікке жылжып, қарсы шаралар қолданды. Осы жылы Агриколаның тағы бір ұлы дүниеге келді, бірақ ол бірінші туған күніне жетпей қайтыс болды. 83 жылғы жазда Агрикола Монс Грапиус шайқасында Калгак бастаған каледониялықтардың көптеген әскерімен кездесті. Тацит олардың санын 30 мыңнан астам деп бағалайды. Агрикола өз көмекші әскерлерін алдыңғы қатарға орналастырып, легиондарды резервте қалдырды, және каледониялықтардың ұшталмаған қылыштарын жақын арадағы шайқаста тиімсіз етуге тырысты, себебі олар оларды дұрыс қимылдата да, соққы беруге де шамалары келмеді. Каледониялықтар жеңіліп, шайқасты жоғалтса да, олардың әскерінің үштен екі бөлігі қашып, Таулы жерлерге немесе Тациттің айтуынша, "ізсіз далаға" тығылып кетті. Тацит шайқастағы қаза тапқандардың санын каледониялық жағынан 10 мыңға жуық, ал римдік жағынан 360 деп есептеді. Көптеген авторлар шайқастың Солтүстік теңізінен көрінетін Грампиан тауларында өткенін айтады. Атап айтқанда, Рой, Сюренн, Уатт, Хоган және басқалар шайқастың орны Кемпстон төбесі, Мегрей төбесі немесе Рейдикс римдік лагеріне жақын төбелердің бірі болуы мүмкін деген пікір білдірді; бұл биік жерлер римдіктер мен каледониялықтардың әскери маневрлер үшін пайдаланған ежелгі Ельсик тау жолына жақын орналасқан. Алайда, 1975 жылы Дурнода римдік лагерь табылғаннан кейін, көптеген ғалымдар шайқастың Абердинширдегі Беннахи маңында болғанына сенеді. Жеңісіне риза болған Агрикола каледониялық тайпалардан кепілдер алды. Ол әскерін Британияның солтүстік жағалауына жеткізген болуы мүмкін, мұны Кавдорда (Инвернесс маңында) табылған римдік бекініс болжамы дәлелдейді. Сондай-ақ, ол флот префектісіне солтүстік жағалауды айналып жүзуді бұйрық берді, соның арқасында Британияның шын мәнінде арал екені расталды (дегенмен бұл алғашқы рет болды деуге болады).
The following year, Agricola raised a fleet and encircled the tribes beyond the Forth, and the Caledonians rose in great numbers against him. They attacked the camp of the Legio IX Hispana at night, but Agricola sent in his cavalry and they were put to flight. The Romans responded by pushing further north. Another son was born to Agricola this year, but died before his first birthday. In the summer of 83, Agricola faced the massed armies of the Caledonians, led by Calgacus, at the Battle of Mons Graupius. Tacitus estimates their numbers at more than 30,000. Agricola put his auxiliaries in the front line, keeping the legions in reserve, and relied on close quarters fighting to make the Caledonians' unpointed slashing swords useless as they were unable to swing them properly or utilise thrusting attacks. Even though the Caledonians were put to rout and therefore lost this battle, two thirds of their army managed to escape and hide in the Highlands or the "trackless wilds" as Tacitus calls them. Battle casualties were estimated by Tacitus to be about 10,000 on the Caledonian side and 360 on the Roman side. A number of authors have reckoned the battle to have occurred in the Grampian Mounth within sight of the North Sea. In particular, Roy, Surenne, Watt, Hogan and others have advanced notions that the site of the battle may have been Kempstone Hill, Megray Hill or other knolls near the Raedykes Roman camp; these points of high ground are proximate to the Elsick Mounth, an ancient trackway used by Romans and Caledonians for military manoeuvres. However, following the discovery of the Roman camp at Durno in 1975, most scholars now believe that the battle took place on the ground around Bennachie in Aberdeenshire. Satisfied with his victory, Agricola extracted hostages from the Caledonian tribes. He may have marched his army to the northern coast of Britain, as evidenced by the probable discovery of a Roman fort at Cawdor (near Inverness). He also instructed the prefect of the fleet to sail around the north coast, confirming (allegedly for the first time) that Britain was in fact an island.
Қорытындылар
2019 жылы Ираия Арабаолаза басқарыған GUARD археологиялық тобы Айр қаласында біздің заманымыздың 1 ғасырындағы, римдік легиондардың римдік генерал Агриколаның басқыншылығы кезінде пайдаланған әскери лагерьді қазды. Арабаолазаның сөзіне сәйкес, от орындары 30 метр арақашықтықта екі параллель қатарға бөлінген. Табылған заттардың ішінде 77-86 және 90 жылдар аралығында жасалған, күйген материал мен көмір қалдықтарымен толтырылған 26 от ұңғысы да болды. Археологтар бұл жердің римдіктердің Айрширді жаулап алуы үшін стратегиялық маңызға ие орын ретінде таңдалғанын болжайды.
In 2019, GUARD Archaeology team led by Iraia Arabaolaza uncovered a marching camp dating to the 1st century AD in Ayr, used by Roman legions during the invasion of Roman General Agricola. According to Arabaolaza, the fire pits were split 30 meters apart into two parallel lines. The findings also included clay domed ovens and 26 fire pits dated to between 77 86 AD and 90 AD loaded with burnt material and charcoal contents. Archaeologists suggested that this site had been chosen as a strategic location for the Roman conquest of Ayrshire.
Кейінгі жылдар
85 жылы Агрикола Британиядан қайтарылып алынды, ол губернатор қызметінде ерекше ұзақ болған. Тацит император Домицианның Агриколаның жетістіктері Германиядағы императордың өзінің қарапайым жеңістерінен басып өткендіктен оны қайта шақыртқанын айтады. Агрикола Римге жасырын оралып, бұйрық бойынша түнде сарайға есеп берді. Агрикола мен императордың арақатынасы белгісіз: бір жағынан, Агриколаға жеңіспен марапаттаулар мен мүсін табыс етілді (нақты жеңістен басқа ең жоғары әскери награда); екінші жағынан, Агрикола өзінің тәжірибесі мен даңқына қарамастан, ешқашан азаматтық немесе әскери лауазымды атқармады. Оған Африка провинциясының губернаторы лауазымы ұсынылды, бірақ ол денсаулығының нашарлауына немесе (Тацит айтқандай) Домицианның інтрыгаларына байланысты одан бас тартты. 93 жылы Агрикола Галлия Нарбоненсидегі отбасылық иеліктерінде 53 жасында қайтыс болды. Император Домицианның уы бергенінен қайтыс болды деген қауесет тарады, бірақ оны растайтын нақты дәлел табылмады.
Agricola was recalled from Britain in 85, after an unusually long tenure as governor. Tacitus claims Domitian ordered his recall because Agricola's successes outshone the emperor's own modest victories in Germany. He re entered Rome unobtrusively, reporting as ordered to the palace at night. The relationship between Agricola and the emperor is unclear; on the one hand, Agricola was awarded triumphal decorations and a statue (the highest military honours apart from an actual triumph); on the other, Agricola never again held a civil or military post, in spite of his experience and renown. He was offered the governorship of the province of Africa, but declined it, whether due to ill health or (as Tacitus claims) the machinations of Domitian. In 93, Agricola died on his family estates in Gallia Narbonensis aged fifty three. Rumours circulated attributing the death to a poison administered by the emperor Domitian, but no positive evidence for this was ever produced.