Кіріспе
Құдай бар екендігіне логикалық дәлел
Гёдельдің онтологиялық дәлелі – математик Курт Гёдельдің (1906–1978) Құдай бар екендігіне формалды дәлелі. Бұл аргумент Анзельм Кентерберийлік (1033–1109) кезінен бастау алады. Сент-Анзельмнің онтологиялық аргументі ең қысқа түрінде былай айтылады: «Құдай, анықтама бойынша, одан артық нәрсені ойға елестету мүмкін емес. Құдай санада бар. Егер Құдай санада болса, оны шындықта бар болғандықтан одан да артық деп елестетуге болады. Демек, Құдай міндетті түрде бар болуы керек». Готфрид Лейбниц (1646–1716) одан да толыққанды нұсқасын ұсынды; осы нұсқаны Гёдель зерттеді және өзінің онтологиялық аргументімен түсіндіруге тырысты. Гёдель өзінің философиялық сенімдерінің он төрт тармақты сипаттамасын өзінің еңбектерінде қалдырды. Онтологиялық дәлелге қатысты маңызды тармақтар:
4. Басқа әлемдер мен жоғарырақ саналы тіршілік иелері бар. 5. Біз өмір сүріп жатқан әлем – біз өмір сүрген немесе өмір сүретін жалғыз әлем емес. 13. Жоғары абстракция ұғымдарымен айналысатын ғылыми (нақты) философия және теология бар; және бұл ғылым үшін де өте пайдалы. 14. Көбінесе діндер жаман, бірақ дін жаман емес.
Gödel's ontological proof is a formal argument by the mathematician Kurt Gödel (1906–1978) for the existence of God. The argument is in a line of development that goes back to Anselm of Canterbury (1033–1109). St. Anselm's ontological argument, in its most succinct form, is as follows: "God, by definition, is that for which no greater can be conceived. God exists in the understanding. If God exists in the understanding, we could imagine Him to be greater by existing in reality. Therefore, God must exist." A more elaborate version was given by Gottfried Leibniz (1646–1716); this is the version that Gödel studied and attempted to clarify with his ontological argument. Gödel left a fourteen point outline of his philosophical beliefs in his papers. Points relevant to the ontological proof include:
4. There are other worlds and rational beings of a different and higher kind. 5. The world in which we live is not the only one in which we shall live or have lived. 13. There is a scientific (exact) philosophy and theology, which deals with concepts of the highest abstractness; and this is also most highly fruitful for science. 14. Religions are, for the most part, bad—but religion is not.
Тарих
Гёдельдің еңбектеріндегі онтологиялық дәлелдеудің алғашқы нұсқасы "1941 жыл шамасында" деп көрсетілген. Гёдель 1970 жылға дейін, өліп бара жатқанына көз жеткізгенше, дәлелдеу жұмысы туралы ешкімге айтпағаны мәлім. Ақпан айында ол Дана Скоттқа дәлелдеудің бір нұсқасын көшіруге рұқсат берді, ол жеке таралымда болды. 1970 жылдың тамызында Гёдель Оскар Моргенстернге дәлелдеуге "қанағаттанғанын" айтты, бірақ Моргенстерн 1970 жылдың 29 тамызындағы күнделік жазбасында Гёдельдің жарияламауға ниеттенгенін тіркеді, себебі ол басқалардың "оның Құдайға сенетінін" ойлап қалуынан қорқыды, ал ол тек логикалық зерттеумен айналысып жатыр (яғни, классикалық болжамдармен (толықтығы және т.б.) сәйкес аксиоматизацияланған мұндай дәлелдеудің мүмкін екенін көрсетуде). Гёдель 1978 жылдың 14 қаңтарында қайтыс болды. Оның қағаздарында Скотттың нұсқасынан сәл өзгеше бір нұсқа табылды. Ақыры, ол Скотттың нұсқасымен бірге 1987 жылы жарияланды. Шіркеуге бармайтын, Курт пен оның бауырын еркін ойлаушылар ретінде тәрбиелеген анасына жазған хаттарында Гёдель өлгеннен кейінгі өмірге сенуін ұзақ талқылады. Ол күмәнданушы Хао Вангпен сұхбаттасқанда да солай істеді, ол былай деді: "Мен күмәндарымды білдірдім, Г сөйлегенде [ ] Гёдель менің сұрақтарыма жауап бергенде күлімсіреп, оның жауаптары мені көндірмейтінін анық сездім". Вангтың мәлімдемесіне сәйкес, Гёдель қайтыс болғаннан екі күн өткен соң, оның әйелі Адель Вангқа: "Гёдель шіркеуге бармаса да, дінге берілген адам болды және әр жексенбі күні таңертең төсегінде Киелі кітапты оқыды", - деді. Бір сауалнамаға жауап беруге дайындалған, бірақ жіберілмеген хатында Гёдель өзінің дінін "суға батырып шомылдырылған лютеран (бірақ ешқандай діни қауымның мүшесі емес) деп сипаттады. Менің сенімім теистік, пантеистік емес, Спиноза емес, Лейбництің жолын ұстанамын".
Сын
Гёдель дәлеліне қатысты сын-тегеуріс негізінен оның аксиомаларына бағытталған: кез келген логикалық жүйедегі кез келген дәлелдемеде, егер дәлелдемеге сүйенген аксиомалар күмәнді болса, онда қорытындылар да күмәнді болуы мүмкін. Бұл әсіресе Гёдель дәлеліне қатысты, себебі ол бес аксиомаға негізделген, олардың кейбіреулері күмәнді деп есептеледі. Дәлелдеме қорытындының дұрыс екенін міндетті түрде көрсетпейді, бірақ аксиомаларды қабылдаса, қорытынды логикалық тұрғыдан келіп шығады. Көптеген философтар аксиомаларды күмәнді санады. Сын-тегеурістің бірінші деңгейі – аксиомалардың дұрыс екенін көрсететін ешқандай аргумент келтірілмегендігі. Екінші деңгейі – осы нақты аксиомалар қанағаттандырмайтын қорытындыларға әкеледі. Джордан Говард Собел бұл ойды дәлелдеп, аксиомалар қабылданса, ол "модальдық құлдырауға" алып келеді дейді, онда барлық дұрыс мәлімдемелер міндетті түрде дұрыс болады, яғни қажетті, мүмкіншілік және ықтимал шындықтар жиындары (егер қолжетімді әлемдер болса) бірігеді. Роберт Кунстың айтуынша, дәлелдемеге түзетулер енгізу ұсынылған, оларды С. Энтони Андерсон ұсынған, бірақ Андерсон мен Майкл Геттингс оларды жоққа шығаруға болатынын дәлелдеген. Собелдің модальдық құлдырау дәлелін Кунс күмәндандырған, бірақ Собел оған қарсы дәлел келтірген. Грэхам Оппи де Гёдель дәлелін сынап, Гёдель аксиомалары арқылы тағы көптеген "құдайлар" дәлелденуі мүмкін бе деп сұрады. Геттингс бұл қарсы аргументке күмәндануда, ол аксиомалар күмәнді болуы мүмкін екенімен келіссе де, Оппидің нақты қарсы мысалын Гёдель аксиомаларынан көрсетуге болатынымен келіспейді. Дінтанушы Фр. Роберт Спитцер Гёдель дәлелін қабылдап, оны "Ансельмиандық онтологиялық аргументтен (жұмыс істемейтін) жақсырақ" деп атады. Дегенмен, көптеген сын-тегеурістер бар, олардың көпшілігі осы аксиомаларды ерекше қорытындылардан сақтану үшін қабылдамау керек пе деген сұраққа назар аударады. Басты сын – аксиомалардың жалған екені дәлелденбесе де, олардың дұрыс екенін білдірмейді. Гилберттің примитивтердің атауларын ауыстыру туралы әйгілі ескертуі Гёдельдің онтологиялық аксиомаларына ("оң", "құдайға ұқсас", "мән") және Гилберттің геометрия аксиомаларына ("нүкте", "сызық", "жазықтық") да қатысты қолданылады. Андре Фурманның (2005) айтуынша, дәстүрлерде берілген және көбінесе түсініксіз деп саналатын керемет түсінік Гёдель аксиомаларын қанағаттандыратындығын көрсету қажет. Бұл математикалық емес, теологиялық мәселе. Осы міндет қай діннің құдайының бар екені дәлелденгенін анықтайды.
There are suggested amendments to the proof, presented by C. Anthony Anderson, but argued to be refutable by Anderson and Michael Gettings. Sobel's proof of modal collapse has been questioned by Koons, but a counter defence by Sobel has been given. Gödel's proof has also been questioned by Graham Oppy, asking whether many other almost gods would also be "proven" through Gödel's axioms. This counter argument has been questioned by Gettings, who agrees that the axioms might be questioned, but disagrees that Oppy's particular counter example can be shown from Gödel's axioms. Religious scholar Fr. Robert J. Spitzer accepted Gödel's proof, calling it "an improvement over the Anselmian Ontological Argument (which does not work)." There are, however, many more criticisms, most of them focusing on the question of whether these axioms must be rejected to avoid odd conclusions. The broader criticism is that even if the axioms cannot be shown to be false, that does not mean that they are true. Hilbert's famous remark about interchangeability of the primitives' names applies to those in Gödel's ontological axioms ("positive", "god like", "essence") as well as to those in Hilbert's geometry axioms ("point", "line", "plane"). According to André Fuhrmann (2005) it remains to show that the dazzling notion prescribed by traditions and often believed to be essentially mysterious satisfies Gödel's axioms. This is not a mathematical, but a theological task. It is this task which decides which religion's god has been proven to exist.
Есептеу арқылы тексерілген нұсқалар
Кристоф Бенцмюллер мен Бруно Вольценлогэл Палео Гёдельдің дәлелін автоматтандырылған теоремаларды дәлелдеуге немесе, кемінде, дәлелдеуге көмектесетін құралдар арқылы есептеулік тексеруге қолайлы деңгейге дейін формалдады. Бұл жұмыс неміс газеттерінде жаңалық болды. Бұл жобаның авторлары Мелвин Фитингтің кітабынан шабыдан алғанын айтты. 2014 жылы олар Гёдельдің дәлелін есептеу арқылы тексерді (жоғарыда аталған нұсқада). Сондай-ақ, олар осы нұсқаның аксиомалары тұрақты екенін, бірақ модальдық құлдырауға алып келетінін дәлелдеді, осылайша Собельдің 1987 жылғы аргументін растады. Сол мақалада олар Гёдельдің аксиомалардың бастапқы нұсқасының тұрақсыз болуы мүмкін деген күдікке келді, себебі олар оның тұрақтылығын дәлелдей алмады. 2016 жылы олар бастапқы нұсқаның рефлексивті немесе симметриялық қолжетімділік қатынасы бар кез келген модальдық логикада тұрақсыз екенін автоматтандырылған түрде дәлелдеді. Одан әрі, олар бұл нұсқаның барлық логикада тұрақсыз екенін көрсетті, бірақ автоматтандырылған дәлелдеушілер оны қайталай алмады. Дегенмен, олар Мелвин Фитингтің аргументін қайта жазғанын тексеріп, оның тұрақтылығына кепілдік берді.
Әдебиетте
Гёделдің онтологиялық дәлелінің әзілді нұсқасы Квентин Кантерлдің "Көңілді коронер" романында кездеседі. Бұл дәлел "Құдайдың қолы" телесериалында да айтылады. Джеффри Кеглердің 2007 жылғы "Құдай дәлелі" романы Гёделдің онтологиялық дәлел туралы жоғалған дәптерінің (құрыстырылған) қайта табылуын бейнелейді.