Кіріспе

Рим императоры, 69 жыл

Аулус Вителлиус 15 жылдың 24 қыркүйегінде Кампаниядағы Нуцерия Альфатерна қаласында дүниеге келді. Ол Луций Вителлий мен оның әйелі Секстилияның ұлы, және Люций Вителлий есімді бір ағасы болған. Суэтоний Вителий әулетінің тегі туралы екі түрлі айттымды жазды: біреуі оларды Лациумның бұрынғы билеушілерінің ұрпақтары дейді, ал екіншісі олардың тегін қарапайым деп сипаттайды. Суэтоний бұл екі мәліметтің де Вителлидің жақтастары немесе жаулары тарапынан таратылған болуы мүмкін деген ой айтады, бірақ екеуі де Вителли император болғанға дейін кеңінен таралған. Әкесі атты әскер тобына жатқан және өмірінің соңында ғана сенаторлық дәрежеге жеткендіктен, Вителлиус сенаторлық отбасында туған алғашқы император болды. Суэтоний сондай-ақ Вителлиус туғанда оның жорамалы оның ата-анасын қорқытып, әкесінің Аулусты консул етпеуге тырысқанын жазды. Жастық шағында ол Тиберийдің Капридегі демалысындағы ақсүйек серіктерінің бірі болды.

Саяси және әскери мансап

Ол 48 жылы консул, ал 60 немесе 61 жылдары Африканың проконсулы болды, осы қызметінде өзін жақсы жағынан көрсеткендігі айтылады. 62 жылы ол Антистий Сосанийге қарсы өлім жазасын қолдаған және Неронға жол тартқан адам ретінде белгілі болды. 68 жылдың соңында Галба оны Германияның Төменгі армиясына басшылық етуге таңдады, және Вителлий осы жерде өзінің бағыныштыларымен және әскерлермен шексіз шашыратушылығымен және артық мейірімділігімен көзге түсіп, олардың қадір-қасиетін арттырды, бұл жақын арада тәртіп пен ұйымшылдыққа зиян келтірді.

Қуатқа арналған сауда-саттық

Ол таққа көтерілуіне Рейн өзені бойындағы екі легионның қолбасшылары Кэцина мен Фабиус Валенс қарыздар еді. Осы екі адам арқылы әскери төңкеріс шапшаң түрде аяқталды; олар 69 жылдың 1 қаңтарында император Галбаға адалдық сертін жаңарудан бас тартты. Вителлиус келесі күні Кельн қаласында император деп жарияланды, және содан кейін тағы бір күні жарияланды. Нақтырақ айтқанда, ол Төменгі және Жоғарғы Германия әскерлерінің императоры деп жарияланды. Ол Италияға тәртіпсіз және қатыгез әскердің басында кірді, ал Римде бүліктер мен қырғындар, гладиаторлар көрсетілімдері және шектен тыс тойлар орын алды.

Әкімшілік

Әкесі Бедриакумда Отон үшін шайқасқан Светоний Вителлидің қысқа ғана билеуі туралы жағымсыз баяндайды: ол оны жоғары мақсатты емес деп сипаттайды және Вителлидің дана басқаруға ұмтылысын көрсеткенін, бірақ Валенс пен Цецина оны жақсы қасиеттерін көлеңкеге түсірген зұлымдыққа итермелегенін айтады. Светоний Вителлидің ең үлкен кемшіліктері – зәулімдік пен қатыгездік екенін де қосымша атап көрсетеді. Тацит пен Кассий Дио сияқты басқа жазушылар Светонийдің кейбір тұжырымдарымен келіспейді, тіпті олардың өз баяндамалары да аса жағымды емес. Ұзаққа соқпаған билеуіне қарамастан, ол өзінен кейін қалған екі маңызды мемлекеттік жетістікке қол жеткізді. Тацит оларды «Тарихтарында» сипаттайды: Вителлиус жүзбасылардың өзінің әскерлеріне демалыс пен міндеттен босату құқығын сатуын тоқтатты, бұл өзгерісті Тацит «барлық жақсы императорлар» қабылдады деп сипаттайды. Ол сондай-ақ императорлық басқару кеңселерін императорлық бостандық иелерінен тыс кеңейтті, бұл эквиттерге императорлық мемлекеттік қызметте лауазымдарға ие болуға мүмкіндік берді. Вителлиус 69 жылдың 1 қазанында Рим мен Италиядағы жұлдызжолдарға тыйым салды. Кейбір жұлдызжолдар оның бұл жарғысына жауап ретінде өз жарлықтарын жариялады: «Барлық жұлдызжолдар мемлекетімізге бата тілеп, Вителлиус белгіленген күні жоқ болады деп шешті». Вителлиус бұған жауап ретінде кездескен әрбір жұлдызжолдарды жазалады. Бұдан бөлек, Вителлиус Неронның есіне қатысты Отонның саясатын жалғастырды, қайтыс болған императорды құрметтеді және оның рухына құрбандық шалды. Ол сондай-ақ Неронның әндерін көпшілік алдында орындады және Рим империясының төменгі топтары арасында өте танымал болған Неронды үлгі етіп алуға тырысты.

Беделі

Вителийдің шектен тыс тойымды, ашкөз адам ретінде танылуына, күніне төрт рет банкет беруге мүмкіндік беру үшін құсық пайдалануына, және әр банкетке әртүрлі ақсүйектерге шақырылуына Светоний ең көп жауапты. Оның өткізген ең әйгілі банкеттерінің бірін інісі Луций ұйымдастырған, онда кемінде екі мың таңдаулы балық және жеті мың құс дастарқанға тартылған. Бірақ тіпті осы кешкі асты да Вителий өзі берген кешкі аспен басып өтті, ол үшін оған арнайы жасалған, өте үлкен тағамды алғаш рет пайдаланды, және оны "Минерваның қалқаны" деп атады. Осы тағамда шабақ бауырлары, фазан мен тауыс милары, фламинго тілдері және Парфия мен Испан бұғаздарынан соғыс кемелерімен жеткізілген шамшаңның ішектері бірге қосылды. Сол заманғы танымал ас шебері Маркус Гавий Апиций императордың құрметіне, бірақ одан азырақ экзотикалық тағамды – бұршақ немесе жасыл бұршақты тәтті және қышқыл ингредиенттермен араластырып, пюре жасауға ат қойды. Эдвард Гиббонның "Рим империясының құлдырауы мен құлау тарихы" еңбегінде Вителийді "Августың лайықсыз ізбасарлары" қатарында "адамдықтан шыққан Вителий" деп сипаттайды, сондай-ақ түсіндірмеде былай дейді: Вителий шамамен жеті айдың ішінде тамаққа жұмсаған қаражат кемінде алты миллион монетаға жетеді. Оның жаман мінез-құлқын қадірлеп, тіпті әдептілікпен жеткізу қиын. Тацит оны шошқа деп атады, бірақ бұл – оның дөрекі сөзін өте көркем суретпен алмастыру.

Қиындықтар

69 жылы шілдеде Вителлиус шығыс провинцияларының әскерлері оның қолбасшысы Тит Флавий Веспасианды қарсы император деп жариялағанын білді. Шығыс, Далмация және Иллирия әскерлері Веспасианды қолдайтынын білген соң, Вителлиус Италияға кірмейін деп Кейцина басқаруымен бірнеше легиондарды жіберді, бірақ Вителлиус әкімшілігіне наразы болған Кейцина Веспасианға көшуге тырысты, бірақ сәтті болмады. Бұл Вителлиан легиондарының рухын құлатты, және олар Бедриактың екінші шайқасында шешулі жеңіліске ұшырады. Содан кейін Вителлиус Фабий Валенсті Галлияда қолдаушы әскерлерді жинауға жіберді, бірақ Веспасианға адал күштер оны ұстап, көп ұзамай өлім жазасын орындады. Енді көптеген қолдаушыларынан айырылған Вителлиус императорлық тақтан бас тартуға дайындалды. Артық жылдар бұрын ол галлдық адамның қолына түседі деген болжам болған; оны өлтірген адам – Толосалық Антониус Примус, оның лақап аты Бекко, яғни «тауықтың мүсізі» (Gall сөзі «атадан» және «галдықтан» мағына береді).

Жеке өмір

Ол 40 жасқа дейін Публий Петронийдің немесе Гай Петроний Понтий Нигринус ұлының қызы Петронияға үйленді, олардан Аулус Вителлиус Петрониян туды. Бұл бала анасы мен әкесінің мұрагері болды, ал Вителлиус 69 жылы оны өлтіріп, мүлкін иеленді. Ол шамамен 50 жылы Галлерия Фундана есімді әйелге екінші рет үйленді, бұл әйел 23 жылы Египет префекті болған Гай Галерийдің немересі болуы мүмкін. Олардың екі баласы болды: Аулус Вителлиус Германский немесе Новис Кіші деген ұл және Вителлия есімді қыз, ол Децим Валерий Азиялыққа үйленді.

Ақшаға шаққанда

Вителлиус Сенатпен тек 69 жылдың 19 сәуірінде ғана император ретінде мойындалғандықтан, Отонның өзіне-өзі қол жұмсағаннан кейін Римге келгенге дейін монеталарын басқа ақша соғу орындарынан алуға мәжбүр болды. Ол алғаш рет 69 жылдың қаңтарынан бастап Испаниядағы Таррако (қазіргі Таррагона) ақша соғу орынын, содан кейін Лугдунум (қазіргі Лион, Франция) ақша соғу орынын пайдаланды. Таррако Лугдунумнан әлдеқайда көп монета шығарды, тіпті олар қола монеталарды да соқпаған болуы мүмкін. 69 жылдың жазының басында бұл екі ақша соғу орны жабылды, ал Рим ақша соғу орны олардың орнын иеленді. Вителлиус монеталарының әрқайсысында оның билікке таласуына қолдау көрсеткен Рейн легиондарына сілтеме жасай отырып, "Germanicus" деген атақ жазылған. Монеталардағы бұл атау, ақша соғу орнына қарамастан, біртіндеп "Germ" деп қысқартылды. Нумизмат К. Х. В. Сазерлендтің айтуынша, бұл атақтың кең таралғандығы Вителлиус оны дерлік есім ретінде қолданғанын көрсетеді. Вителлиус 19 сәуірде император болып жарияланғанға дейін соғылған монеталарда "Augustus" атағы жоқ, ал 18 шілдеде осы атаққа сайланғаннан кейін соғылған монеталарда "Pontifex Maximus" атағы пайда болады. Вителлиус соңғы рет алтын және денарийлер соқты, олардың бірінде Жеңіс құдайы трофей салып тұрған бейнесі бейнеленген, бұл Веспасиан әскерлеріне қарсы күткен жеңісіне сілтеме жасаған болуы мүмкін. Ол кең бетті, бірнеше иектерімен бейнеленген, және осы типтен бастап Ренессанс дәуірінен бері императордың суреттері жасалған. Бұрын Вителлиусқа тиесілі деп саналған басқа да ежелгі бюсттер кейінірек зерттеулерде басқа біреуге тиесілі екені дәлелденді. Әсіресе Гриманидің Вителлиусының ерекшеліктері, Мэри Бердтің сөзіне сәйкес, суретшілер оны бейнелеген кейіпкердің аяғы ауыр болатынын көрсету үшін қолданған. Михиль Свиртстің барокко стилінде салған жас суретшінің көшірмесін салып тұрған тағы бір бюст бар. Гримани портретінің бюсті Джованни Баттиста мен Никола Бонаномның (шамамен 1565 жыл) салған суретінің үлгісі ретінде пайдаланылды, ол бір кезде үлкен үй шаруашылықтарында сәнге айналған "Он екі Цезарь" сериясының бір бөлігі болды. Бұл серия сондай-ақ картиналар үшін танымал тақырып болды, олардың мысалдары Тициан, Питер Пауль Рубенс, Отто ван Вин және басқалардың туындыларында кездеседі. XIX ғасырдың бірнеше француз суретшілері Вителлиус өлімінің көрінісін бейнеледі. Жорж Рошегростың (1883) суретінде ол халық тарапынан тік Гемония баспалдағымен сүйретіліп, суретте биік тұстан аяғына дейін созылып жатыр. Ол байлаулы күйде, айналасында қолмен әрекет ететін, наразылық білдіріп шу көтеріп тұрған топтың арасында тұр. Суретте баспалдақтар Вителлиусқа лақтырылған қоқыстармен жабылған, және Суетоний сипаттағандай, оның мойнына ұзын пышақ ұсталып, төмен қарай қарауына мүмкіндік бермейді. Басқа суреттерде оның өлім жазасына кесілген сәті көрсетілген, олардың мысалдары: Шарль Густав Хауз, Поль Жак Эме Бодри (1847), Жюль Эжен Ленепву (1847) және Эдуард Вимонттың гравюрасы (1876–1930). Вителлиус келбеті бұрынғы ғасырларда жақындап келе жатқан апатты алдын ала сездіргендей, Томас Кутюр оны "Римдіктер декадансында" (1847) картинасында орталықтан сол жаққа көлеңкеде бейнелейді. Бұл картина 1848 жылғы Француз революциясы шілде монархиясын құлату алдындағы жылы Париждегі Салонда болашақты болжағандай көрсетілді.

Әдебиетте

Вителлийдің ең алғашқы көркем бейнесі – Сириядағы Рим консулы Люций Вителлий (Аулустың әкесі), ол Понтий Пилат заманында Яһудия мәселелеріне араласқан. Осы кейіпкер Гюстав Флаубердің "Геродия" (1877) повесінде және Жюль Массененің оған негізделген "Геродия" (1881) операсында кездеседі. Сол кейіпкер 1930 жылы Иван Нашивиннің (1874–1940) "Айқын Иса: Томастың Ізгі хабары: Бірінші ғасырдың тарихи романы" романында да бейнеленген. Люцийдің ұлы Аулус Вителлий Генрих Сиенкевичтің Неронның билігінің соңындағы "Quo Vadis" романында екінші дәрежелі рөл атқарды. Ол 1900 жылғы Бродвей қойылымында және 1913 және 1924 жылғы итальян фильмдерінде кейіпкер ретінде сақталғанмен, кейінгі бейімделулерде жоғалып кетті. Алайда, кейбір кешірек жазылған романдарда осы Вителлидің әскери мансабындағы оқиғалар суреттеледі. Саймон Скарроудың "Империяның бүркіттері" сериясында ол Римнің Британияға басып кіруі кезінде Веспасианның қарсыласы ретінде таныстырылады. Генри Венмор Роулендтің "Соңғы Цезарь" (2012) романының кейінгі тарауларында ол Төменгі Германияның жаңадан тағайындалған губернаторы және шектен тыс тамақ жегіш ретінде көрсетіледі. Әрине, Вителлиус – төрт император жылына арналған соңғы романдардың маңызды кейіпкері. Ол Кейт Квинннің "Рим қыздары" (2011) романында және Стивен Сейлордың "Империя: Рим империясының романы" (2010) романында кездеседі. Оның құлауы М. Скотттың "Рома, соғыс өнері" (2013) романында, сондай-ақ Джеймс Мейстің "Төрт император жылы" атты екі бөлімдік сериясында бейнеленген.

Негізгі дереккөздер

Кассиус Дио, Рим тарихы, 64-кітаптың фрагменттері (Эрнест Кэридің LacusCurtius сайтындағы ағылшын тілінен аудармасы). Плутарх, Галбаның өмірі (А. Х. Клаудың Wikisource сайтындағы ағылшын тілінен аудармасы). Светоний, Он екі Цезарь, Вителлиус (Джон Кэрью Рольфтың Wikisource сайтындағы ағылшын тілінен аудармасы). Тацит, Аннальдер (Тацит) (Альфред Джон Черч пен Уильям Джексон Бродриббтің (1876) Wikisource сайтындағы ағылшын тілінен аудармасы).