Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік Америкадағы биік тау ылғалды тундрасы
High altitude wet tundra in South America
Парамо (ˈpaɾamo) — Оңтүстік Америкадағы Анд тауларында орналасқан альпілік тундра экожүйелерінің әртүрлі түрлерін білдіруі мүмкін. Кейбір экологтар парамоны "жарғақтың үстіндегі үздіріліссіз орман шегінен жоғары орналасқан барлық биік тропикалық тау өсімдіктері" деп сипаттайды. Бұл "ірі розеткалы өсімдіктер, бұталар және шөптерден тұратын Неотропикалық биік тау биомы".
Páramo (ˈpaɾamo) may refer to a variety of alpine tundra ecosystems located in the Andes Mountain Range, South America. Some ecologists describe the páramo broadly as "all high, tropical, montane vegetation above the continuous timberline". It is a "Neotropical high mountain biome with a vegetation composed mainly of giant rosette plants, shrubs and grasses".
Орналасқан жері
Солтүстік Анд парамосының жаһандық экожүйесіне Кордильера Орталық парамосы (Эквадор, Перу), Санта-Марта парамосы (Колумбия), Кордильера-де-Мерида парамосы (Венесуэла) және Солтүстік Анд парамосы (Колумбия, Эквадор) құрлықтық экожүйелері кіреді. Коста-Рика мен Панамадағы Коста-Рика парамосы – тағы бір парамо экожүйесі. Бұл терминді қатаң түрде қолданғанда, барлық парамо экожүйелері Неотропикада, атап айтқанда Оңтүстік және Орталық Америкада орналасқан. 11° солтүстік және 8° оңтүстік ендік арасында шашырап орналасқан бұл экожүйелер негізінен Оңтүстік Американың солтүстік-батыс бөлігінде, Колумбияда, Эквадорда, Перуда және Венесуэлада кездеседі. Венесуэлада парамо Кордильера-де-Меридада таралған. Парамо экожүйелері Колумбиядағы Сьерра-Невада-де-Санта-Мартада, сондай-ақ Гватемаланың Уэуэтенанго және Эль-Квиче аймақтарындағы Сьерра-де-лос-Кучуматанес тауларында да кездеседі. Коста-Риканың Таламанка тау жотасы мен Панаманың батыс бөлігінде парамо орналасқан. Эквадордың солтүстігінде Гуандера биологиялық станциясы салыстырмалы түрде бұзылмаған парамо экожүйесі болып табылады. Парамо экожүйелерінің көп бөлігі Колумбияның Анд тауларында шоғырланған. Сумапас парамосы, Колумбияның Анд тауларының Шығыс жотасындағы (Боготадан оңтүстікке қарай) Альтиплано Кундибоясенседен оңтүстікке қарай орналасқан. Бұл аймақ 1977 жылы Колумбияның ұлттық паркі деп жарияланды, себебі ол биологиялық әртүрліліктің маңызды орталығы және елдің ең тығыз қоныстанған аймағы – Богота саваннасының негізгі су көзі болып табылады. Коста-Риканың Сан-Хосе провинциясындағы Парамо жабайы табиғатты қорғау паркі «Таламанка тауларының биік жерлеріндегі тропикалық орманды қорғайды». Котопакси ұлттық паркі Эквадордың Котопакси провинциясындағы қорғауға алынған жерлерді қамтиды. Бұл парктің көп бөлігі парамодан тұрады. Оның флорасына генциандар, клубмостар, валериандар және лорикария және чукирага сияқты астерлер кіреді.
The Northern Andean Páramo global ecoregion includes the Cordillera Central páramo (Ecuador, Peru), Santa Marta páramo (Colombia), Cordillera de Merida páramo (Venezuela) and Northern Andean páramo (Colombia, Ecuador) terrestrial ecoregions. The Costa Rican páramo in Costa Rica and Panama is another páramo ecoregion. In the strictest sense of the term, all páramo ecosystems are in the Neotropics, specifically South and Central America. Scattered throughout the regions between 11°N and 8°S latitudes, these ecosystems are mainly in the northwest corner of South America, in Colombia, Ecuador, Peru, and Venezuela. In Venezuela, the páramo occurs in the Cordillera de Mérida. Páramo ecosystems are also found in the Sierra Nevada de Santa Marta in Colombia, and in the regions of Huehuetenango and El Quiché of Guatemala in the Sierra de los Cuchumatanes. The Cordillera de Talamanca of Costa Rica and the westernmost part of Panama has páramo. In northern Ecuador, the Guandera Biological Station is a fairly undisturbed páramo ecosystem. The majority of the páramo ecosystems occur in the Colombian Andes. The Sumapaz Páramo, south of the Altiplano Cundiboyacense in the Eastern Ranges of the Colombian Andes (about south of Bogotá), is the largest páramo in the world. This region was declared a National Park of Colombia in 1977 because of its importance as a biodiversity hotspot and main source of water for the most densely populated area of the country, the Bogotá Savannah. The Páramo Wildlife Refuge Park in the San José Province of Costa Rica "protects tropical forest areas in the high elevations of the Talamanca Mountains". Cotopaxi National Park contains of protected land in the Cotopaxi Province of Ecuador. Much of this park is páramo. Its flora includes gentians, clubmosses, valerians, and asters such as Loricaria and Chuquiraga species.
Климат
Парамоның климаты нақты орналасқан жеріне байланысты сәл өзгешеленеді. Колумбия мен Эквадордың солтүстігінде Интертропикалық конвергенция аймағынан (ITCZ) келген ауа массалары климатқа елеулі әсер етеді, сондықтан бұл аймақтар жыл бойы тұрақты түрде ылғалды (шамамен 70–85%) болады. Анд таулары да осы аймақтардың климатында маңызды рөл атқарады, себебі олар ылғалды ауаның жоғары көтерілуіне (орографиялық көтерілуге) себеп болады. Бұл жаңбыр, бұлттар және тұман арқылы үнемі ылғалды күйді қамтамасыз етеді, олардың көпшілігі жыл сайын мол жауын-шашын алады.
Páramo climates differ slightly depending on the specific location. In Colombia and northern Ecuador, air masses from the Intertropical Convergence Zone (ITCZ) have a substantial effect on the climate, and these regions tend to be consistently humid (approx. 70–85%) throughout the year. The Andes also play a key role in the climate of these regions as they cause an orographic uplift in which moist air rises. This creates continuous moisture via rain, clouds, and fog, with many of them receiving over of rain annually.
Топырақ
Парамо экожүйелеріндегі топырақтар әртүрлі, бірақ көпшілігі жас және толыққанды үгілмеген. Топырақтың pH деңгейі ылғалдың және органикалық заттардың көп болуына байланысты салыстырмалы түрде төмен. Органикалық заттардың мөлшері, тіпті бұзылған учаскелерде де, орташа есеппен өте жоғары, бұл топырақта суды сақтап тұруға көмектеседі. Суық және ылғалды ауа райында парамо топырақтарында қоректік заттар аз болады және өнімділік өте төмендеу болады. Парамо экожүйелеріндегі топырақтар адам қызметінің нәтижесінде өзгерген, әсіресе жайылымдық жерлерді дайындау үшін өсімдіктерді өртеу салдарынан. Оңтүстік Эквадор парамосының топырақтары негізінен андизоль, инцептизоль, гистозоль, энтизоль және моллизоль болып жіктеледі. Бұл топырақтардың суды ұстау қабілеті өте жоғары, бұл егіншілікке және жерді әртүрлі мақсатта пайдалануға мүмкіндік береді. Анд тауларының биік жерлеріндегі топырақта жиналған су Анд тауларының төменгі жатқан елді мекендерін сумен қамтамасыз етеді.
Soils in páramo ecosystems vary, but most are young and partially weathered. The soil has a relatively low pH because of an abundance of moisture and organic content. Organic content, even within disturbed sites averages very high which contributes to water retention in the soil. During cold and wet weather, there are few nutrients available and productivity is very low in páramo soils. Soils in páramo ecosystems have changed because of human activity, especially due to burning vegetation to clear land for grazing. Soils in the south Ecuadorian páramo are characterized broadly into Andisols, Inceptisols, Histosols, Entisols, and Mollisols. These soils have a very high water retention rate, which contributes to the rise in cultivation and differential land use. This water supply stored in the soil in the higher elevation páramo in the Andes becomes the water supply for Andean settlements in lower altitudes.
Өсімдік аймақтары
Парамолар биіктігі мен вегетативтік құрылымына байланысты жеке аймақтарға бөлінеді, парамо өсімдіктерінің үш негізгі түрі әртүрлі аймақтарда тең емес таралады. Парамода 3000-нан астам өсімдік түрі табылды. Кейде осы нақты типті білдіру үшін "парамо" термині қолданылады. Ол өлі және тірі шөптердің араласуынан туындаған "сарыдан зәйтүн-қоңырға дейін" түсті үздіксіз өсімдік және өсімдік жамылғысына ие. Жапырақты және бұтақты лишайниктер азырақ экстремалды жағдайлармен және орташа биіктіктермен байланысты. Ауа райы факторлары, мысалы ылғал және температура, жергілікті судың көбеюіне байланысты биік лишайниктердің өсуіне жағдай жасайды.
Páramos are divided into separate zones based on elevation and vegetative structure, with the three main types of páramo vegetation unequally distributed throughout different zones. , more than 3,000 plant species have been discovered in the páramo. The term páramo is sometimes used to refer to this specific type. It has continuous vegetation and plant cover with a "yellowish to olive–brown" look due to the combination of dead and living grasses. while foliose and fruticose lichens are associated with less extreme conditions and mid altitudes. The atmospheric factors such as humidity and temperature positively favour taller lichens, due to an increase in locally available water.
Фауна
Парамоның өсімдіктері алуан түрлі сүтқоректілер, құстар, жәндіктер, қосмекенділер және бауырымен жорғалаушылар үшін пана және тіршілік ортасы болып табылады. Парамо экожүйелерінде жиі кездесетін жануарларға Culpeo (кейде парамо қасқыры деп аталады), ақ құйрықты бұғы және көзілдірік аю (Tremarctos ornatus) жатады, ол кейде жоғары парамода өзінің сүйікті тағамы – Puya bromeliads-тарын іздеп келеді. Кейбір колибрилер суық климатқа төзу үшін "түнгі ұйқыға кетеді". Климаттың өзгеруі парамо экожүйелері үшін күрделі мәселеге айналуда. Колумбия, Венесуэла және Эквадордағы халық санының өсуі, парамоның кең аумағын қамтитын биік жерлердегі елді мекендердің пайда болуына себеп болды. Су құбырлары, дренаж жүйелері, жолдар салу, кен өндіру және ағаш отырғызу сияқты жаңа жобалар парамоға үлкен зиян келтіруде. Температураның ең жоғары және ең төменгі шектерінің өсуі көптеген жануарлар мен өсімдік түрлерін биікке қарай жылжуға мәжбүр етеді, соның салдарынан олардың жойылу қаупі туындайды. Парамо флорасы нақты жағдайларға бейімделгендіктен, тіпті климаттың шағын өзгерісіне де осал. Анд тауларындағы климаттың өзгеруі парамодағы мұздықтардың жоғалуына және жауын-шашын мөлшерінің азаюына алып келді, бұл парамоны құрғатып, Эквадордың Кито және Колумбияның Богота сияқты қалалардың сумен қамтамасыз етілуіне әсер етеді. 2016 жылдың 8 ақпанында Колумбияның Конституциялық соты қоршаған ортаны қорғауды басымдыққа қойып, парамо аймағындағы барлық кен өндіру жұмыстарын тоқтатты және экожүйеде жұмыс істеу құқығына ие 347 кен лицензиясын күштен шығарды.
The vegetation of the páramo provides shelter and habitat for a variety of mammals, birds, insects, amphibians, and reptiles. Some animals commonly found in páramo ecosystems include the Culpeo (sometimes called the páramo wolf), the white tailed deer, and the spectacled bear (Tremarctos ornatus) which occasionally forages in the high páramo for its favored food, Puya bromeliads. Some hummingbirds tolerate the cold climate by going into "a kind of nightly hibernation." Climate change is becoming an increasingly pressing issue for páramo ecosystems. Growing populations in Colombia, Venezuela, and Ecuador have forced settlements in higher elevations covering more páramo. Recent developments such as construction of aqueducts, drainage systems, and roads, mining, and afforestation have been a huge additional páramo disturbance. Increases in temperature extremes are forcing many fauna and flora species to higher grounds, and eventually they could face extinction. The flora of páramos is adapted to specific conditions and is thus vulnerable to even small climate changes. Climate change in the Andes is causing glaciers in the páramo to disappear and a drop in rainfall, virtually drying up páramo and in turn, drying up the water supply for cities such as Quito, Ecuador and Bogotá, Colombia. On 8 February 2016, the Constitutional Court of Colombia banned all mining operations in the paramos, prioritising the protection of the environment, and terminating 347 mining licenses that had operational rights in the ecosystem.
Мәдениеттік сілтемелер
2023 жылы түсірілген "Күн мен күн күркірі" атты қысқаметражды деректі фильмі Ла-Наса тайпасының белсендісі Нора Такинске арналған, ол паррамо аймағында түсірілді. "Жоғалып бара жатқан тұман" атты көркем фильмі де паррамода түсірілді.
The 2023 short documentary, "Sun and Thunder" about La Nasa indigenous activist Nora Taquines, was filmed in the páramo region. The feature film, "A Vanishing Fog" was filmed in the páramo.