Кіріспе

Иоганн Себастьян Бахтың шіркеулік кантатасы 1724 жылы Иоганн Себастьян Бах өзінің екінші кантата циклының бөлігі ретінде Meine Seel erhebt den Herren, BWV (Бах шығармаларының каталогы) 10 шіркеулік кантатасын жазды. Мартин Лютердің неміс тіліндегі "Магнификат" ("Meine Seele erhebt den Herren") әнінен алынған, атауы "Жаным Иені мадақтайды" деп аударылады. Бахтың неміс магнификаты деп те аталатын бұл шығарма оның хор кантатасы форматына сай келеді. Бах Meine Seel erhebt den Herren кантатасын Мәриямның Елизаветаға келген мерекесіне арнап жазды (2 шілде), бұл оқиға Лұқа Ізгі хабарында, 1-тараудың 39-дан 56-ға дейінгі тармақтарында баяндалған. Осы оқиғада Магнификаттың сөздерін Лұқа 1:46–55-те Мәриям айтады. Дәстүр бойынша, Лютердің Киелі кітап мәтінін аударғаны неміс тіліндегі tonus peregrinus немесе тоғызыншы псалм тонымен орындалады, соңында Gloria Patri-ден аударылған doxology (дәйірлеу) соңғы күймен аяқталады. Бах өзінің BWV 10 кантатасын Лютердің неміс тіліндегі "Магнификат" әніне және оның дәстүрлі әуеніне негіздеді, мәтін мен әуенді, басқа хорлық кантаталарында лютерандық әнұрандармен істегендей, композицияға енгізді. 1724 жылдың шілде айының басында Бах Лейпцигте Томаскантор болып тағайындалғанына бір айдан астам уақыт өткен еді. BWV 10 – сол жылы бастаған 40 хор кантатасының бесіншісі. Кантатаның сыртқы бөлімдері аралас хор мен керней, екі гобой, скрипкалар және континуодан тұратын оркестрге арналған. Лүтердің Лұқа 1:46–48-ді аударғаны бірінші бөлімнің мәтінін құрайды. Әнның соңғы бөлімінде doxology айтылады. Бес ортаңғы бөлім ариялар мен речитативтердің тізбегінен тұрады, төртінші және алтыншы бөлімдердің арасында альт пен тенорге арналған дуэт орындалады. Сопрано мен бас әрқайсысының бір ариясы бар, ал екі речитативті тенор орындайды. Ариялар мен речитативтердің мәтіні Лұқа 1:49–53 және 55-тен парафразаланып, кеңейтілген. Дуэттің мәтіні Лүтердің Лұқа 1:54-ті аудармасынан алынған. Лүтердің неміс тіліндегі "Магнификат" әні 1, 5 және 7-ші бөлімдерде пайда болады. Кантатаның екі бөлімінің музыкасы 18 ғасырда жарияланды: дуэттің органға бейімделуі шамамен 1748 жылы Шублер хорларының бірі ретінде жарияланды, ал соңғы хор 1780 жылдары Бахтың төрт дауысты хоралдары жинағына енгізілді. Кантатаның толық нұсқасы Бахтың шығармаларының 19 ғасырдағы бірінші томында жарық көрді. 20 және 21 ғасырлардағы концерттік орындаулар мен жазбаларда кантата көбінесе басқа неміс тіліндегі кантаталармен, сондай-ақ Бахтың және басқа композиторлардың латын тіліндегі "Магнификат" шығармаларымен біріктіріледі.

Өмірбаян

1723 жылдың мамыр айының соңында Бах Лейпцигте Томаскантор (Сан-Томас канторы) және директор музы (музыкалық директор) лауазымына тағайындалды. Ол 1750 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымда қызмет етті. 1723 жылы Троицадан кейінгі бірінші жексенбіде, сол жылы 30 мамырға сәйкес келетін күні, келесі жылғы Троица жексенбісіне дейін ол өзінің алғашқы кантата циклі ретінде танылған шіркеу кантаталарының сериясын орындады. Бұл циклдың кантаталары көбінесе Лейпцигке келгенге дейін жазған музыкалық шығармаларына негізделген. 1724 жылы Троицадан кейінгі бірінші жексенбіде, сол жылы 11 маусымда, ол жаңа либреттоларға жазылған қырық хор кантатасымен екінші кантата циклын бастады. Бұл либреттолардың әрқайсысы белгілі хор мәтініне негізделген, көбінесе лютерандық әнұрандар, ал олардың әуені Бах шығармаларында қолданылды. Троицадан кейінгі маусымның алғашқы апталарында Жақын Иоаннның тойы (24 маусым) және Қонаққа бару тойы (2 шілде) болды. Бах заманында протестанттық Лейпцигте фигуралық музыканы қажет ететін үш Мариялық той болды. Литургиялық жыл бойынша қарастырғанда, Қонаққа бару тойы Тазарудан кейін үшінші рет келетін, Epiphanyдан кейінгі жексенбілерде және Құттықтау тойы Пасха маусымында болатын. Осы Мариялық тойларға қатысты дәстүрлер, мысалы, шіркеу қызметтерінде оқу материалдарын таңдау, Лейпциг лютерандық дінді қабылдағанға дейінгі кезеңнен сақталған. 18-ші ғасырдың басынан бері ана тілінде мәтіні бар кантаталар реформаланған неміс аймақтарында бейнелі музыканың басым жанрына айналды. Ескі дәстүрлерге негізделген практикаларға Мариялық тойлар немесе Рождество сияқты мерекелерде латын тіліндегі «Магнификатты» орындау кіретін. «Meine Seel erhebt den Herren», BWV 10, Қонаққа бару тойына арналған, Бахтың 1724 жылы ұсынған бесінші хор кантатасы. Оның мәтіні Лютердің неміс тіліне аударған «Магнификатына» негізделген. Бахтың композициясында осы «Магнификат» әніне байланысты әуен, неміс тіліндегі tonus peregrinus нұсқасы кездеседі.

Оқу, мәтін және күй

Мейрам күніне арналған оқулар Исаия кітабынан, Мәсіх туралы пайғамбарлықтан және Лұқа Евангелиясынан – Мәриямның Елизаветаға сапары туралы баяндамадан, оның ішінде оның мадақ әні, Магнификаттан алынған. Бұл Евангелие оқуы – әсіресе музыкада, кеңінен бейнеленген, әрі кешкі құлшылықтың дәстүрлі бөлігіне айналған библейлік эпизод. Бах заманында неміс Магнификаты Лейпцигте Иоганн Герман Шейннің тоғызыншы псалм тонында (tonus peregrinus) төрт бөлімдік музыкалық қойылымымен кешкі құлшылықта үнемі орындалған. Циклдегі басқа хор кантаталарынан өзгешелігі, мәтін мен музыканың негізі хор емес, неміс Магнификаты. Бұл – дәстүрлі мадақпен аяқталатын, прозалық түрінде жазылған библейлік ән. Мәтін Лютердің Киелі кітапқа аударған Магнификат әні мен doxology-ге негізделген. Хор кантата циклының форматында белгісіз либретто авторы Лютердің кейбір сөздерін сақтап, ал қалған бөліктерін речитативтер мен ариялар үшін қайта жазған. Ол бірінші бөлімде 46–48-тарауларды, бесінші бөлімде 54-тарауды, ал жетінші бөлімде doxology-ді пайдаланған. Екінші бөлім үшін 49-тарауды, үшінші бөлім үшін 50–51-тарауларды, төртінші бөлім үшін 52–53-тарауларды, ал алтыншы бөлім үшін 55-тарауды қайта жазған, соңғысы Исаның тууына сілтеме жасайды. Бахтың музыкасы Лейпциг қауымына таныс болған тоғызыншы псалмның дәстүрлі тонына негізделген.

Бахтың Лейпцигтегі Магнификаттар мен Визитация кантаталары

Бахтың Лейпцигтегі Нойкирхе музыкасының директорының алдыңғыларының бірі Мелхиор Хоффман болды. Шамамен 1707 жылы ол Лютердің неміс тіліндегі аудармасына негізделген А минорындағы неміс Магнификатын жазды. Бахтың Лейпцигтегі қызметіне дейін осы шығарманың ноталық партиялары бірнеше рет жаңартылды. «Кішкентай Магнификат» (Kleines Magnificat) деп аталатын бұл туынды біраз уақыт Бахқа жатқызылған, бірақ кейіннен BWV каталогында нақты емес деп тізімделді (BWV Anh. 21 / Anh. III 168 ->). BWV 189, Магнификат әншілігінің мәтінін қайталайтын Visitation кантатасы, Хоффманға жазылған болуы ықтимал, ал бұрын Бахқа жатқызылған еді. Бахтың Томаскантор лауазымындағы алдыңғысы Иоганн Кухнау латын тіліндегі Магнификатты екі нұсқада жазған: бірі – Марияның мейрамдарында, мысалы, Visitation үшін Магнификаттың тек латын мәтінімен, екіншісі – Рождествоға қатысты төрт неміс және латын лаудаларымен толықтырылған. Бах 1723 жылы ұсынған латын Магнификаты (E flat мажор нұсқасы, BWV 243a) да осы кеңейтілмелі форматта болды: Visitation үшін лаудаларсыз, ал Рождество үшін Кухнаудың мәтінімен сәйкес төрт лаудамен. Бахтың сол жылғы Visitation мейрамында тағы бір ұсынған туындысы – Herz und Mund und Tat und Leben, BWV 147, ол Лейпцигке келгенге дейін жазылған Advent кантатасының кеңейтілген нұсқасы (BWV 147a) болды. BWV 243a-ның қайталап орындалуы 1724 жылдың 2 шілдесінде BWV 10-ның алғашқы орындалуымен бірге өткен болуы мүмкін. 1725 жылы Лейпцигте өткен Visitation мейрамында орындалған кантатаның мәтіні сақталған. Мария Аврора фон Кенигсмарк осы Магнификат парафразының авторы болуы мүмкін. Мәтін Лейпцигте қайта басылғаннан шамамен он жыл бұрын Рейнхард Кейзер және Иоганн Маттесон оны қойған. Бахтың мәтінді өңдегені белгісіз, сондай-ақ 1725 жылғы Visitation мейрамында мәтіннің қай нұсқасы қолданылғаны да белгісіз. Шамамен 1733 жылы Бах латын Магнификатын ре мажорға көшірді (BWV 243). Көшіруден басқа, ол бірнеше түзетулер енгізді: мысалы, Лұқа 1:54-ті мәтін ретінде алған бөлімде ол cantus firmus-ты орындайтын кернейді екі гобоймен алмастырды. Шамамен он жылдан кейін Бах басқа композиторлардың екі латын Магнификатын орындауға дайындады (BWV 1082, BWV Anh. 30). Бәлкім, сол кезде Бах BWV 10-ды да қайтадан орындаған. XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы Магнификаттар мен Visitation кантаталарының бірнеше ерекшеліктері Бахтың неміс Магнификатында біріктірілген: ол Лютердің Магнификатының аудармасын қолданады, BWV Anh. 21 және Пикандердің 1728 жылғы мәтіні сияқты, сондай-ақ BWV 189 және 1725 жылғы Visitation кантатасы сияқты Магнификаттан алынған парафразаланған мәтінді қолданады. JLB 13 үшін қолданылған Мейнинген мәтіні сияқты, кантата тек қана цитатамен ғана емес, сонымен қатар кантатаның ортасына жақын Жаңа өсиеттің Лютердің аудармасынан тікелей келтірілген екінші цитатамен де басталады (4-ші бөлім, "Meine Seele erhebt den Herrn", Иоганн Людвигтің кантатасында және 5-ші бөлім, "Er denket der Barmherzigkeit" BWV 10). Бұл ерекшелік BWV 10-ды Бахтың басқа хорлық кантаталарынан ерекшелендіреді, онда әдетте библиялық прозадан емес, лютерандық әндерден цитаталар кездеседі. BWV 10 мен Бахтың латын Магнификаты арасындағы кейбір музыкалық ұқсастықтар сипатталған. Филипп Шпитта Лұқа 1:51 мәтініне негізделген бөлімдердің соңындағы музыкалық өңдеуде ұқсастықтарды байқайды, олар латын Магнификатының орталық "Fecit potentiam" бөлімі және BWV 10-ның үшінші "Des Höchsten Güt und Treu" бөлімі. Лұқа 1:54-тің неміс және латын мәтіндерімен жасалған бөлімдер Лютердің неміс Магнификатымен байланысты тон перрегринус мелодиясын үрмелі аспаптармен орындалған cantus firmus ретінде көрсетеді. Латын Магнификатының BWV 243a нұсқасының "Suscepit Israel" бөлімінде бұл cantus firmus кернеймен орындалады. Кейінгі BWV 243 нұсқасында кернейдің орнына екі гобой қойылған. BWV 10-ның сәйкес бөлімінде ("Er denket der Barmherzigkeit") cantus firmus керней мен екі гобоймен орындалады. Масаки Судзуки бұл 1724 жылғы түпнұсқа нұсқада екі гобоймен алмастырылған, латын Магнификатының байланысты бөліміне енгізілген өзгеріс ретінде қарастырылуы керек деп санайды.

Концерт қойылымдары мен жазбалар

Карл Рихтер 1957 жылы Брукнердің 150-ші псалмды орындаған BWV 10-ды өзінің алғашқы концертінде Оттобюренда қойды. 1960 жылдары Пол Штайнциц пен Фриц Вернердің кантата жазбасы LP-де жарық көрді, онда Бахтың тағы бір неміс кантатасы да бар болатын. Рихтердің 1978 жылғы LP-сінде BWV 10 басқа неміс Бах кантаталарымен біріктірілді. Карл Мюнчингердің 1968 жылғы және Ханс Йоахим Ротцштің 1978 жылғы BWV 10 жазбасы LP-де шықты, онда Бахтың латын тіліндегі Магнификаты орындалды. Сондай-ақ, Майкл Джилленнің 1991 жылғы концертінде Бахтың неміс және латын тіліндегі Магнификаты бірге орындалды. Teldec, Hänssler, Koopman, Brilliant Classics және Suzuki-дің Бах кантаталарының толық жазбаларына BWV 10 жазбасы енді. Роланд Бюхнердің 2000 жылғы жазбасында, Regensburger Domspatzen хорымен бірге, Бахтың неміс Магнификаты және оның латын Магнификатының 1723 жылғы Рождестволық нұсқасы (BWV 243a) біріктірілді. Гардинердің Бах Кантатасы саяхатында (Pilgrimage) 2000 жылы жазылған концертте BWV 10 орындалды. 2003 жылы Лейпцигте өткен Бах фестивалінде Тон Купманның концертінде BWV 10, Бах пен Кухнаудың Магнификатының Рождестволық нұсқаларымен біріктірілді, бұл екі бір-бірінен кейінгі Томасканторлардың ұқсас туындыларын салыстыруға мүмкіндік берді. Сигисвальд Куйкен BWV 10-ды 2007 жылы толық литургиялық жыл сериясы үшін жазды. Сол жылы Индиана университетінде өткен концертте Бахтың Meine Seel erhebt den Herren кантатасы Свен Дэвид Сандстромның 2005 жылғы Магнификатымен орындалды. Густав Леонхардт, Питер Ян Лейзинк және Тон Купман Бах кантаталарын толық жазғанда дәуірлік аспаптарды пайдаланды. Сондай-ақ, Бюхнердің жазбасындағы оркестр – Musica Florea тарихи аспаптарда орындайды. Дәуірлік аспаптарда ойнайтын аспаптық топтар, тарихи тұрғысынан дұрыс орындау кезінде, "Instr. (аспаптар түрі)" тақырыбы астында жасыл түспен белгіленеді. + Meine Seel erhebt den Herren, BWV 10 жазбалары LP, CD, SACD және/немесе DVD форматында шығарылды. Атауы Дирижер / Хор / Оркестр Жеке орындаушылар Лейбл Жыл Instr.