Камералық музыка: Кантата туралы мәліметтер

Кіріспе

Вокалды композиция аспаптық сүйемелдеумен.

Кантата (/kæˈntɑːtə/; kanˈtaːta; сөзбе-сөз "әндетілген", итальян тіліндегі "әндету" мағынасындағы cantare етістігінің өткен шақтағы есімшесі) – аспаптық сүйемелдеумен вокалды композиция, көбінесе бірнеше бөлімнен тұрады және жиі хорды қамтиды. Бұл терминнің мағынасы уақыт өте келе өзгеріп, 17 ғасырдың басындағы қарапайым, бір дауысты мадригалден бастап, сол ғасырдың соңындағы көп дауысты "кантата да камера" және "кантата да киеза" түрлеріне, содан кейін 18 ғасырдың мазмұнды драмалық формаларына, ал 19 ғасырдағы әдетте қасиетті мәтінді кантатаға дейін жеткен. Бұл, әдетте, қысқа ораторияның бір түрі болды. Шіркеу қызметтерінде қолданылатын кантаталар шіркеу кантатасы немесе қасиетті кантата деп аталады, ал қалғандары – зайырлы кантаталар деп аталады. Көптеген кантаталар, соның ішінде Рождество кантаталары, арнайы жағдайлар үшін жазылған. Кристоф Граупнер, Георг Филипп Телеман және Иоганн Себастьян Бах литургиялық жылдың мерекелеріне арналған шіркеу кантаталарының циклдарын жазды.

Тарихи контекст

Бұл термин 17 ғасырдың басында опера мен ораториямен бірдей кезеңде туындады. Оған дейін барлық "мәдениетті" музыка вокалды болды. Инструментальды музыканың өркендеуімен бұл термин пайда болды, ал инструментальды өнер сонаталар түрінде көрініс табуға жеткілікті деңгейде дамыды. 17 ғасырдың басынан 18 ғасырдың соңына дейін, бассо континуо (немесе бірнеше жекелеген аспаптардың) сүйемелдеуімен орындалатын бір немесе екі жеке дауысқа арналған кантата итальяндық вокалды камералық музыканың басты түрі болды. Кантата бастапқыда речитативте айтылатын повесть немесе сахналық көріністен тұратын, ал оны ара-арасында қайталанататын қарапайым ария біріктіретін. Мысалдарды Джакомо Кариссимидің шіркеу музыкасынан табуға болады, ал Генри Перселлдің ағылшын вокалдық сололары ("Ақылы жоғалған Том" және "Ақылы жоғалған Бесс" сияқты) осы көне формадан қанша нәрсе жасауға болатынын көрсетеді. Да-капо ариясының пайда болуымен кантата екі немесе үш ариядан тұратын жиынға айналды. Георг Фридерик Гендельдің көптеген итальяндық дуэттері мен триолары осыған үлкен мысалдар болып табылады. Сопраноға арналған "Silete Venti" латын мотеті шіркеу музыкасында осы форманың қолданылуын көрсетеді.

Басқа музыка түрлерінен айырмашылығы

Итальяндық соло кантатасы кең көлемде болғанда операдағы бір сахнадан ажырату қиын болатын, дәл сол сияқты шіркеу кантатасы, жеке орындалатын немесе хорлық, кішкентай ораториядан немесе ораторияның бір бөлігінен ажырату мүмкін емес. Бұл Бахтың шіркеу кантаталарын қарастырғанда анық байқалады (олардың шамамен 200-ге жуығы сақталған – Бахтың кантаталары тізіміне қараңыз) немесе Генделдің Чандос әнұранын қарастырғанда да көрінеді. Иоганн Себастьян Бахтың жағдайында, кейбір үлкен кантаталар тікелей оратория деп аталады, ал Рождестволық оратория – бұл алты түрлі күні орындалуы тиіс алты шіркеу кантатасынан құралған жиынтық, бірақ олар бірге кез келген классикалық оратория сияқты толыққанды көркемдік тұтастықты құрайды.

Барокко

Барокко дәуірінде "кантата" термині көбінесе бастапқы итальяндық мағынасын сақтай отырып, ұзаққа созылған, көбінесе әртүрлі бөлімдерден тұратын және әдетте итальяндық стильде жазылған әнмен орындалатын шығарманы сипаттады. Сонымен қатар, лютеран шіркеуінің қызметтерінде осыған ұқсас көлемдегі, көбінесе бірнеше әнші және түрлі аспаптармен орындалатын шығармаларға үлкен сұраныс болды. Мұндай шығармалар әдетте geistliche Konzerte (жекеше: geistliches Konzert, яғни қасиетті концерт) деп аталды. Осы шығармалардың көптегені бастапқы мәтінімен ғана белгіленді. Литургияға немесе басқа да шараларға арналған мұндай шығармаларды Бахтан басқа Дитерих Букстехуде, Кристоф Граупнер, Готфрид Генрих Штёлцель және Георг Филипп Телеманн сияқты композиторлар да жазды. Бах қоғамының редакторлары Бахтың литургиялық шығармаларының көпшілігін атау үшін "қасиетті кантата" терминін қолданды. Бұл термин Филипп Шпитта тарапынан Генрих Шютцтен бастап басқа композиторлардың ұқсас туындыларына ретроспективті түрде қолданылды. Көптеген әлемдік кантаталар ақсүйектерде өткен шараларға арналып жазылды. Олар қасиетті кантаталарға өте ұқсас болғандықтан, олардың көптегені (бөліктерімен немесе толығымен) қасиетті кантаталарға пародияланды, мысалы, Бахтың Рождестволық ораториясында.

Бахтың кантаталары

Иоганн Себастьян Бах, оның шамамен 200 кантатасы бүгінге дейін жеткен, осы жанрға елеулі үлес қосыпты. Оның кантаталары көбінесе скрипкалар тобы, гобойлар тобы және континуо тобынан тұратын барокко оркестрі үшін жазылған. Мерекелік жағдайларда, мысалы Рождество немесе Пасхада, кейде тимпани мен мырыш аспаптары да қосылған. Орындаушылар құрамына төрт бөліктен тұратын хор және солистер кірген. Бах бір ғана жеке әншіге арналған да кантаталар жазған (мысалы, BWV 51).

Граупнердің кантаталары

Кристоф Граупнер Гессен-Дармштадт сотында Хофкапельмейстер болды және 50 жылға жуық қызмет еткен кезеңде 1400-ден астам кантата жазды, осылайша ол осы жанрға ең үлкен үлес қосушы болды. Бахтың аз ғана кантаталарында ғана серікке ие хоралдар кездеседі (вокалдық партиялар көбінесе аспаптық партиялармен қайталанады), ал Граупнердің дерлік барлық хоралдарында әсем риторнель бөлімдері бар. Бұл, мүмкін, Бахтың лейпцигтік қауымы олармен бірге ән салуы күтілгендіктен, бірақ Дармштадт сотында мұндай қажеттілік болмағандықтан болған шығар. Сонымен қатар, Граупнердің көптеген кантаталары күрделі оркестрлік эффекттерді пайдаланады және шалумеу, флют д'амур, обой д'амур, виола д'амур, трубалар, валторналар және литавралар сияқты экзотикалық аспаптарды қолданады. Қараңыз: Кристоф Граупнердің кантаталарының тізімі.

Классикалық және романтикалық кезең

"Кантата" термині көбінесе хорлық шығармаларға ғана қолданыла бастады, жеке вокалды музыкадан ерекшеленеді. XIX ғасырдың басындағы кантаталарда хор, ораторияға қарағанда лирикалық және әндік музыканы жеткізуге арналған құрал болып табылады, Людвиг ван Бетховеннің "Дер глорихе огегельблик", Карл Мария фон Вебердің "Юбель кантатасы" және Феликс Мендельсонның "Дие ерте Вальпургишнахт" сияқты фугадағы керемет кульминация мүмкіндігін жоққа шығармайды. Антон Брукнер бірнеше Есім күні кантатасын, мерекелік кантатаны және екі зайырлы кантатаны ("Германенцуг" және "Хельголанд") жазды. Брукнердің 146-шы псалм да кантата түрінде жазылған. Мендельсонның симфониялық кантатасы "Lobgesang" жартылай оратория стиліндегі гибридтік шығарма. Оған үш симфониялық бөлім кіреді, бұл тәсіл Бетховеннің тоғызыншы симфониясымен ұсынылған; бірақ бұл салыстыру толық емес, өйткені Бетховеннің шығармасы симфония болып табылады, оның төртінші бөлімі біртұтас стильдегі хорлық финал, ал Мендельсонның симфониялық кантатасы – үш симфониялық прелюдиясы бар кантата. Хор әндерінің толық лирикалық мүмкіндіктерін Иоганнес Брамс өзінің "Rinaldo" шығармасында іске асырды, ол, "Вальпургишнахт" сияқты, Гёте мәтініне салынған. Бетховеннің "Мересстиль" кантатасы, Брамстың шығармалары және Джон Генри Маундер мен Джон Стэнлидің көптеген танымал ағылшын хорлық шығармалары поэзияны хор музыкасына қоюдың әртүрлі жолдарын табады. Француздық Prix de Rome конкурсының талапкерлері кантата ұсынуы керек. Гектор Берлиоз үш рет сәтсіз ақталғаннан кейін 1830 жылы "Сарданапале" шығармасымен жеңіске жетті. Рим сыйлығының барлық кантаталары (көп жағдайда олардың авторларымен бірге) ұмытылған болса да, Дебюссидің жеңімпаз "Бала таңғаларлық" (1884, оның 1883 жылғы сәтсіз "Гладиатор" туындысынан кейін) кейде бүгінгі күнге дейін орындалады. Ғасырдың соңында Густав Малер өзінің алғашқы "Das klagende Lied" шығармасын 1878 және 1880 жылдар аралығында өзінің сөздеріне жазды, ал Сэмюэл Колеридж-Тейлор 1898 және 1900 жылдар аралығында "Хиаватаның әні" кантаталарының табысты трилогиясын жазды.

The term "cantata" came to be applied almost exclusively to choral works, as distinguished from solo vocal music. In early 19th century cantatas, the chorus is the vehicle for music more lyric and songlike than in oratorio, not excluding the possibility of a brilliant climax in a fugue as in Ludwig van Beethoven's Der glorreiche Augenblick, Carl Maria von Weber's Jubel Kantate, and Felix Mendelssohn's Die erste Walpurgisnacht. Anton Bruckner composed several Name day cantatas, a Festive Cantata and two secular cantatas (Germanenzug and Helgoland). Bruckner's Psalm 146 is also in cantata form. Mendelssohn's Symphony Cantata, the Lobgesang, is a hybrid work, partly in the oratorio style. It is preceded by three symphonic movements, a device avowedly suggested by Beethoven's Ninth Symphony; but the analogy is not accurate, as Beethoven's work is a symphony of which the fourth movement is a choral finale of essentially single design, whereas Mendelssohn's Symphony Cantata is a cantata with three symphonic preludes. The full lyric possibilities of a string of choral songs were realized by Johannes Brahms in his Rinaldo, which, like the Walpurgisnacht—was set to a text by Goethe. Other cantatas, Beethoven's Meeresstille, works of Brahms and many notable small English choral works, such as cantatas of John Henry Maunder and John Stanley, find various ways to set poetry to choral music. The competition for the French Prix de Rome requires that each candidate submit a cantata. Hector Berlioz failed in three attempts before finally winning in 1830 with Sardanapale. While almost all of the Prix de Rome cantatas have long since been forgotten (along with their composers, for the most part), Debussy's prize winning L'enfant prodigue (1884, following his unsuccessful Le gladiateur of 1883) is still performed occasionally today. Late in the century, Gustav Mahler wrote his early Das klagende Lied on his own words between 1878 and 1880, and Samuel Coleridge Taylor created a successful trilogy of cantatas, The Song of Hiawatha between 1898 and 1900.

ХХ ғасыр және одан кейінгі дәуірлер

Кантаталар, камералық және ірі масштабты, 1900 жылдан кейін де жазылды. Шындығында, 20 ғасырдың классикалық музыкасының ең танымал туындыларының бірі – неміс композиторы Карл Орфтың «Кармина Бурана» (1935–1936) кантатасы деп айту артық емес. Ғасырдың басындағы кезеңде дүниелік кантаталар қайтадан танымал болды, ал 19 ғасырдың қасиетті кантаталар дәстүрі де жалғасты. Ральф Воан Уильямс екі түрін де жазды: «Белгісіз аймаққа қарай» (1907), «Бес мистикалық ән» (1911), «Бес Тюдор портреті» (1936) сияқты «фестивальдық» кантаталар, сондай-ақ «Санкта цивитас» (1926), «Бенедиктите» (1930), «Дона нобис пакем» (1936) және «Ходие» (1954) сияқты қасиетті кантаталар. Джозеф Райлент де дүниелік және діни кантаталар жазды, мысалы, 1928 жылғы Le chant de la pauvreté Op. 92 және 1938 жылғы Veni creator Op. 123. Бела Барток 1930 жылы румын халық ертегісіне негізделген «Тоғыз керемет айғыр» аталатын дүниелік Cantata Profana-ны жазды. Ол ән циклі ретінде басталып (мұны атауынан да көруге болады), Арнольд Шенбергтің «Gurre Lieder» (1900–1903/1910–11) ғасырдың ең ірі дүниелік кантаталарының біріне айналды. Пол Хиндемит үш шығармасын кантата деп атады: сопрано, гобой, виола және виолончельге арналған Die Serenaden, Op. 35 (1924), Plöner Musiktage-ден (1932) алынған Mahnung an die Jugend, sich der Musik zu befleissigen және альт пен тенор, аралас хор мен оркестрге арналған Ite angeli veloces (1953–55), тыңдаушылардың қатысуымен. Антон Веберннің соңғы үш шығармасының екеуі – дүниелік кантаталар: Кантата № 1, Op. 29 (1938–39) және Кантата № 2, Op. 31 (1941–43), екеуі де Хилдегард Йонның мәтіндерін пайдаланды. Веберн 1945 жылы қаза тапқанға дейін Үшінші кантатаның эскизін жасауды бастаған еді. Эрнст Кренек де екі туынды жасады: «сценилік кантата» Die Zwingburg, Op. 14 (1922) және әйелдер дауысы мен оркестрге арналған соғыс уақытындағы кантата, Op. 95 (1943). Сергей Прокофьев «Семеро их» (1917–18; қайта жөнделген 1933) шығармасын жазды және 1939 жылы Александр Невский фильміне жазылған музыкадан алынған кантатаның тұсаукесерін өткізді. Ол екі фестивальдік кантата жазды: Октябрь революциясының жиырма жылдығына арналған кантата, Op. 74, және сол оқиғаның отызыншы жылдығына арналған «Гүлде, қуатты Отан», Op. 114.

Cantatas, both of the chamber variety and on a grand scale, were composed after 1900 as well. Indeed, it would not be an exaggeration to claim that one of the most popular pieces of classical music of the 20th century to the layman's ears, is a cantata, namely Carmina Burana (1935–1936) by the German composer Carl Orff. In the early part of the century, secular cantatas once again became prominent, while the 19th century tradition of sacred cantatas also continued. Ralph Vaughan Williams composed both kinds: "festival" cantatas such as Toward the Unknown Region (1907), Five Mystical Songs (1911), and Five Tudor Portraits (1936), and sacred cantatas including Sancta civitas (1926), Benedicite (1930), Dona nobis pacem (1936), and Hodie (1954). Joseph Ryelandt also composed secular and sacred cantatas, such as Le chant de la pauvreté Op. 92 in 1928 and Veni creator Op. 123 in 1938. Béla Bartók composed the secular Cantata Profana, subtitled "The Nine Splendid Stags" and based on a Romanian folk tale, in 1930. Although it began as a song cycle (as reflected also by its title), Arnold Schoenberg's Gurre Lieder (1900–1903/1910–11) evolved into one of the century's largest secular cantatas. Paul Hindemith composed three works he designated as cantatas: Die Serenaden, Op. 35, for soprano, oboe, viola, and cello (1924), Mahnung an die Jugend, sich der Musik zu befleissigen (from the Plöner Musiktage, 1932), and Ite angeli veloces for alto and tenor, mixed chorus, and orchestra, with audience participation (1953–55). Of Anton Webern's last three compositions, two are secular cantatas: Cantata No. 1, Op. 29 (1938–39), and Cantata No. 2, Op. 31 (1941–43), both setting texts by Hildegard Jone. Webern had begun sketching a Third Cantata by the time he was killed in 1945. Ernst Krenek also composed two examples: a "scenic cantata", Die Zwingburg, Op. 14 (1922), and a Cantata for Wartime, Op. 95, for women's voices and orchestra (1943). Sergei Prokofiev composed Semero ikh (1917–18; rev. 1933), and in 1939 premiered a cantata drawn from the film music for Alexander Nevsky. He wrote two festival cantatas, the Cantata for the Twentieth Anniversary of the October Revolution, Op. 74, and Flourish, Mighty Homeland, Op. 114, for the thirtieth anniversary of the same event

1930 жылдан ғасырдың ортасына дейін Кеңес Одағында революциядағы оқиғалардың мерейтойларын тойлауға немесе мемлекеттік басшыларды мақтауға арналған патриоттық кантаталар жиі тапсырыс берілді, бірақ мұндай эпизодтық туындылар композиторларының ең жақсы туындыларының қатарына сирек кіретін. Мысалдар: Дмитрий Шостаковичтің «Отан туралы поэма», Op. 47 (1947) және «Ана еліміздің үстінен күн шашырап тұр», Op. 90 (1952), сондай-ақ Прокофьевтің үш туындысы, «Здравствуй!» [Сталинге сәлем] (1939). Дмитрий Кабалевский де төрт мұндай кантата жазды: «Ұлы Отан», Op. 35 (1941–42), Таң әндері, Көктем және бейбітшілік, Op. 57 (1957–58), «Лениншілер», Op. 63 (1959) және «Туған жеріміз туралы», Op. 82 (1965). 1940 жылы бразилиялық композитор Хейтор Вилла-Лобос Барбоза Родригес жинаған үнді аңызына негізделген Mandu çarará деп аталатын дүниелік кантата жасады. Франсис Пуленк 1943 жылы Пол Элуардың өлеңдеріне 12 дауысты аралас хорға арналған Figure humaine, FP 120 кантатасын жазды. Игорь Стравинский 1951–52 жылдары 15 ғасырлық «Lyke wake Dirge» өлеңінің строфаларын басқа анонимді ағылшын тіліндегі мәтіндер үшін баяндамалық шеңбер ретінде пайдаланған «Кантата» деп аталатын шығарма жазды, ал кейіннен «Уағыз, повесть және дұға» (1961) атты туындысын «альто және тенор соли, диктор, хор және оркестрге арналған кантата» деп атады. Луиджи Ноно 1955–56 жылдары Il canto sospeso шығармасын жазды. Ханс Вернер Хенце 1963 жылы Cantata della fiaba estrema және Novae de infinito laudes, сондай-ақ Kammermusik (1958, қайта жөнделген 1963), Muzen Siziliens (1966) және El Cimarrón (1969–70) сияқты кантата деп санауға болатын көптеген басқа туындыларды жазды. Карлхайнц Стокгаузеннің ең маңызды туындыларының бірі – Моменте (1962–64/1969) көбінесе кантата ретінде сипатталады. Бенджамин Бриттен кем дегенде алты туындысын кантата деп атады: The Company of Heaven (1937), Rejoice in the Lamb, Op. 30 (1943), Saint Nicolas, Op. 42 (1949), Cantata academica, Op. 62 (1959), Cantata Misericordium, Op. 69 (1963) және Phaedra, Op. 93 (1975). Альберто Гинастера да осы формада үш туынды жазды: Cantata para América Mágica, Op. 27 (1960), Bomarzo, Op. 32 (1964) және Milena, Op. 37 (1971), ал Готфрид фон Эйнем 1973 жылы әртүрлі мәтіндерге негізделген An die Nachgeborenen туындысын құрастырды, атауы Бертольт Брехттің өлеңінен алынған. Микис Теодоракис «Садукейлерге сәйкес» және «Олимпиялық ән» кантаталарын жазды. Герберт Блендингердің Media in vita туындысы 1980 жылы тұсаукесерін өткізді, оның Mich ruft zuweilen eine Stille (Кейде маған үнсіздік шақырады) (1992) және Allein den Betern kann es noch gelingen (Тек дұға ете білгендер ғана орындай алады) (1995) туындылары да жарық көрді. Иван Эрёд 1988/89 жылдары Vox Lucis (Жарықтың дауысы), Op. 56 туындысын жазды. Иван Муди 1995 жылы Revelation туындысын жазды. Кантаталар Марк Альбургер, Эрик Бергман, Дэйв Брубек, Карлос Чавес, Освальд Хлубна, Питер Максвелл Дэвис, Норман Делло Джойо, Лукас Фосс, Рой Харрис, Артур Онеггер, Алан Хованесс, Дмитрий Кабалевский, Либби Ларсен, Йон Лейфс, Питер Меннин, Дмитрий Николау, Кшиштоф Пендерецкий, Аллан Петтерссон, Даниэль Пинкам, Эрл Робинсон, Нед Рорем, Уильям Шуман (A Free Song), Роджер Сешнс, Зигфрид Штробах, Майкл Типпетт, Курт Вайль және Йорг Видманн (Kantate) сияқты композиторлар тарапынан да жазылды.

Patriotic cantatas celebrating anniversaries of events in the Revolution or extolling state leaders were frequently commissioned in the Soviet Union between 1930 and the middle of the century, though these occasional works were seldom among their composers' best. Examples include Dmitri Shostakovich's Poem of the Motherland, Op. 47 (1947) and The Sun Shines over Our Motherland, Op. 90 (1952), and three works by Prokofiev, Zdravitsa! [Hail to Stalin] (1939). Dmitry Kabalevsky also composed four such cantatas, The Great Homeland, Op. 35 (1941–42), The Song of Morning, Spring and Peace, Op. 57 (1957–58), Leninists, Op. 63 (1959), and About Our Native Land, Op. 82 (1965). In 1940, the Brazilian composer Heitor Villa Lobos created a secular cantata titled Mandu çarará, based on an Indian legend collected by Barbosa Rodrigues. Francis Poulenc composed in 1943 Figure humaine, FP 120, a cantata for double mixed choir of 12 voices on poems by Paul Éluard. Igor Stravinsky composed a work titled simply Cantata in 1951–52, which used stanzas from the 15th century "Lyke wake Dirge" as a narrative frame for other anonymous English lyrics, and later designated A Sermon, a Narrative and a Prayer (1961) as "a cantata for alto and tenor soli, speaker, chorus, and orchestra". Luigi Nono wrote Il canto sospeso in 1955–56. Hans Werner Henze composed a Cantata della fiaba estrema and Novae de infinito laudes (both in 1963), as well as a number of other works that might be regarded as cantatas, such as Kammermusik (1958, rev. 1963), Muzen Siziliens (1966), and El Cimarrón (1969–70). Momente (1962–64/1969), one of the most important works of Karlheinz Stockhausen, is often described as a cantata. Benjamin Britten composed at least six works he designated as cantatas: The Company of Heaven (1937), Rejoice in the Lamb, Op. 30 (1943), Saint Nicolas, Op. 42 (1949), the Cantata academica, Op. 62 (1959), the Cantata Misericordium, Op. 69 (1963), and Phaedra, Op. 93 (1975). Alberto Ginastera also composed three works in this form: the Cantata para América Mágica, Op. 27 (1960), Bomarzo, Op. 32 (1964), and Milena, Op. 37 (1971), and Gottfried von Einem composed in 1973 An die Nachgeborenen based on diverse texts, the title taken from a poem of Bertolt Brecht. Mikis Theodorakis composed the cantatas According to the Sadducees and Canto Olympico. Herbert Blendinger's Media in vita was premiered in 1980, his Mich ruft zuweilen eine Stille (Sometimes a silence calls me) in (1992), and Allein den Betern kann es noch gelingen (It can only be achieved by those who pray) in 1995. Iván Erőd wrote in 1988/89) Vox Lucis (Voice of the Light), Op. 56. Ivan Moody wrote in 1995 Revelation. Cantatas were also composed by Mark Alburger, Erik Bergman, Dave Brubeck, Carlos Chávez, Osvald Chlubna, Peter Maxwell Davies, Norman Dello Joio, Lukas Foss, Roy Harris, Arthur Honegger, Alan Hovhaness, Dmitry Kabalevsky, Libby Larsen, Jón Leifs, Peter Mennin, Dimitri Nicolau, Krzysztof Penderecki, Allan Pettersson, Daniel Pinkham, Earl Robinson, Ned Rorem, William Schuman (A Free Song), Roger Sessions, Siegfried Strohbach, Michael Tippett, Kurt Weill and Jörg Widmann (Kantate).