Кіріспе

Философиялық тұрғыдан этикалық полиция күшін анықтау

Пилл қағидалары сэр Роберт Пилдің этикалық полиция күшін анықтау үшін жасаған идеяларын жинақтайды. Бұл қағидалардағы көзқарас Ұлыбританияда және Ирландия, Австралия және Жаңа Зеландия сияқты басқа елдерде «келісіммен басқару» деп белгілі. Бұл модельде полиция қызметкерлері бірыңғай киім киген азаматтар ретінде қарастырылады. Олар өздерінің өкілеттіктерін азаматтардың жасырын келісімімен жүзеге асырып, оларды басқарады. «Келісіммен басқару» полицияның заңдылығының халық алдындағы беделі олардың өкілеттіктері туралы ашықтық, оларды пайдаланудағы адалдық және осыған байланысты жауапкершілік негізінде құрылған қолдау консенсусына байланысты екенін көрсетеді.

Тарихи негіздер

XIX ғасырдың басында үкімет Лондонға полиция құрамын құруға тырысқанда, Ұлыбританияда оған қарсылық болды. Халық үлкен және мүмкін қарулы полиция күштеріне күдікпен қарады және оның наразылықтарды басуға немесе халыққа ұнамайтын билікті қолдауға пайдаланылуы мүмкін деп қорқады. 1793 жылдан бері Ұлыбритания Франциямен соғыста болды, ол сол кездегі ең танымал, ең жақсы ұйымдастырылған және ең жақсы төленген полиция күштерінің, сондай-ақ құпия және саяси полицияның отаны еді. Көптеген британдықтар полиция күштерінің Франциямен байланысына немқұрайлылықпен қарады. Көпшілік полиция құрамын құру мен басқару ұлттық үкіметтің жұмысы емес деп ойлады және оның жергілікті басқаруда болуын қалады. 1816 жылы Наполеон соғыстары аяқталғаннан кейін бірнеше фактор елді ауыр депрессияға түсірді. Елдегі өндіріс өнімділігінің артуы және әскердің таратылуы жаппай жұмыссыздыққа әкелді. Астық заңдары нан бағасын күрт өсірді, ал табыс салығын жою соғыс қарызын тауарларға салық салу арқылы қайтару қажеттігін білдірді, бұл олардың бағасын одан да жоғары көтерді. Сонымен қатар, 1817 жылы тым ылғалды және суық болды, нәтижесінде өнім нашар болды. Бұл Пентрих көтерілісіне әкелді, оның салдарынан үш адам Дерби түрмесінде асылып, басы кесілді. 1819 жылы Манчестердегі Санкт-Петерс-Филдте болған Петерлу қырғынында жалпыға бірдей сайлау құқығын (басқа да идеялармен бірге) талап ету үшін жиналған 60 000 адам атты әскерлердің шабуылына ұшырап, кем дегенде он сегіз адам қаза тапты. Одан кейін 1820 жылғы Йоркширдің Батыс жағындағы көтеріліс және 1821 жылғы Синдерлоо көтерілісі болды, соңғысы екі адамның өліміне және кейіннен бір адамның асылуына әкелді. Осы жағдайларға байланысты Пил: «Эмансипация үлкен қауіп болса да, азаматтық қақтығыс одан да қауіпті» деді, осылайша Пил қағидалары қалыптасты.

Даму

XIX ғасырдың басында Лондонның халқы шамамен бір жарым миллион адамды құрады, бірақ оны күзетуге барлығы 450 констебль және 4500 түнгі күзетші тартылды, олар көптеген жеке ұйымдарға бөлінген. 1822 жылы Ішкі істер министрі болған Роберт Пиль кәсіби полиция идеясын қабылдап, құқық қорғау саласындағы қатаң және дискрециялық емес тәсілді күшейтті. Пильдің 1829 жылғы Метрополитен полиция заңы Ұлы Лондон аймағы үшін толық уақытты, кәсіби және орталықтандырылған полиция күшін құрды, ол Метрополитен полициясы деп аталды. Пиль қағидалары – сэр Роберт Пильдің этикалық полиция күшін анықтау үшін жасаған философиясы. Пильге дәстүрлі түрде жатқызылатын қағидалар: Полицияның тиімділігі тұтқындаулар санымен емес, қылмыстың азаюымен өлшендіріледі. Ең бастысы, тиімді билік өкілі сенім мен жауапкершіліктің маңызды екенін біледі. Сондықтан Пильдің ең көп цитаталанатын қағидасы: «Полиция – халықтың бір бөлігі, ал халық – полиция». Метрополитен полициясының қызметкерлері көбінесе сэр Роберт (Бобби) Пильдің құрметіне «Боббилер» деп аталды және олар алғашқы заманауи полиция күштері саналады.

Полицияның тоғыз қағидасы

Полицияның тоғыз қағидасы 1829 жылдан бері Метрополитен полициясының әрбір жаңа қызметкеріне таратылған "Жалпы нұсқаулар" арқылы қалыптасқан. Пил өз сөздерінде және басқа хабарламаларында осы қағидалардың кейбіреулерінің мәнін талқыласа да, тарихшылар Сьюзан Ленц және Роберт Чейрс оның ресми тізім жасағанына ешқандай дәлел таппады. Ішкі істер министрлігі бұл нұсқауларды Пилдің өзі емес, Метрополитен полициясы құрылған кездегі бірлескен комиссарлары Чарльз Роуэн мен Ричард Мэйн жазған болуы мүмкін деген пікір білдірді.

Мемлекеттік ынтымақтастық

Тарихшы Чарльз Рейт өзінің "Полиция тарихының жаңа зерттеуі" (1956) еңбегінде сэр Роберт Пильдің қағидалары полицияға "тарихта және бүкіл әлемде бірегей" келетін тәсіл болғанын түсіндірді, себебі ол қорқыныштан емес, тек қана халықтың полициямен ынтымақтастығынан туындады. Полиция оны халықтың мақұлдауы, құрметі және сүйіспеншілігін қамтамасыз ететін және сақтайтын мінез-құлық арқылы әдейілеуге тырысты. 2012 жылы Ұлыбритания үкіметінің Ішкі істер министрлігі келісімге негізделген полиция қызметін "полицияның билігі мемлекет билігіне қарағанда халықтың ортақ келісімінен туындайды" деп түсіндірді және "бұл жеке адамның келісімін білдірмейді" деген қосымша мәлімдеме жасады. Сондай-ақ, Пиль қағидаларынан тыс, "ешбір адам полициядан немесе заңнан өз келісімін қайтарып алуға құқылы емес" делінді. 2021 жылғы зерттеу келісімге негізделген полиция қызметін үш тұрғыдан сипаттады: "полиция – «форма киген азаматтар»; полицияның басты міндеті мемлекетке емес, халыққа қызмет ету; күш қолдану – соңғы шара". Тағы бір зерттеу келісімге негізделген полиция қызметін "заң бойынша полиция қызметімен" салыстырып, былай деді: "Ұлыбританиядағы полиция қызметінің негізгі қағидасы келісімге негізделгенімен, қазіргі британдық полиция жүйесі келісімге негізделген полиция қызметіне қарағанда, заң арқылы адамдарға билік берудің кері процесіне ұқсайды. Осылайша, Ұлыбританиядағы полиция қызметі қазір заң бойынша полиция қызметіне айналды, бірақ бұл заң полицияның халық алдында есеп беруін талап етеді".

Халықаралық ықпал

Бұл философияның ықпалын бүгінгі күнге дейін Ұлттар Достастығының көптеген елдерінде, оның ішінде Канада, Австралия және Жаңа Зеландияда көруге болады. Ол сондай-ақ Корольдік тәуелділіктері мен Британдық теңіз арты аумақтарының полиция күштерінде де байқалады. Британдық полиция моделі АҚШ полициясына әсер етті; оның қағидалары 1960 жылдары американдық қоғамдық полиция қозғалысына бағыт берді және қазіргі полиция доктринасының құрамдас бөлігі болып табылады. 2014 жылы американдық құқық қорғау реформаторы Уильям Браттон оларды "өзінің нұсқаулығы" деп атады, бірақ 2020 жылы басқалар АҚШ-тағы осы қағидаларды қолдану "көбінесе теориялық" сипатқа ие болып көрінеді деп мәлімдеді. Солтүстік Ирландияда да осылай. Гонконг британдық колония болған кезде және кейбір кезеңдерде келісімге негізделген полиция жасау қағидасы қолданылды, бірақ бұл тәсіл кейіннен тоқтатылды. Бұл қағида басқа елдерде де қолданылды, олардың полиция күштері көбінесе қарусыз болады. Финляндия, Норвегия және басқа скандинавия елдері Пилл қағидаларына тәуелсіз, келісімге негізделген полиция моделін дамытты.

Қоғамдық тәртіпті сақтау

[[Файл:G20 полиция желілері. Құлыққа келісім принципі қоғамдық тәртіпті сақтауға ерекше тәсілге әкелді, мысалы, 2009 жылы Лондонда өткен G20 наразылықтарында. Дегенмен, қоғамдық тәртіпті сақтау құлыққа келісім бойынша полиция қызметінің тәсіліне қиындықтар туғызады. 2009 жылғы G20 саммитіне қарсы наразылықтар кезінде полиция қызметкерінің соққысынан қайтыс болған Иан Томлинсонның өлімі Ұлыбританияда полиция, бұқаралық ақпарат құралдары және қоғам арасындағы қарым-қатынас, сондай-ақ Тәуелсіз полиция шағымдары комиссиясының тәуелсіздігі туралы пікірталас тудырды. Осы мәселеге жауап ретінде полицияның бас инспекторы Денис О'Коннор 2009 жылдың қараша айында 150 беттік есеп жариялады, ол Ұлыбританияның құлыққа негізделген полиция моделін қайта жаңартуға бағытталған. COVID-19 пандемиясы кезінде уақытша заңдарды орындау кезінде Біріккен Корольдік пен Ирландия Республикасындағы полиция үшін құлыққа келісім бойынша полиция қызметі маңызды мәселе болып қала берді.

Полицияның қару қолдануы

Полиция қызметкерлерін қаруландыру туралы үнемі айтылатын шақырулар Ұлыбританияда тұрақты түрде тойтарыс беріп келеді. Ұзақ тарихы бар қарусыз полиция қызметінің арқасында, Ұлыбританияда полицияның атықталатын қару қолдануы көптеген басқа елдерге қарағанда әлдеқайда шектеулі. Ұлыбритания полициясы әдеттегідей қарусыз болатын 19 елдің бірі және бұл елдерде азаматтардың қару ұстауына қатысты салыстырмалы түрде қатаң ережелер бар. Ұлыбританияда электрошокерлердің қолдануының артуы полиция қызметіндегі маңызды өзгеріс ретінде мойындалды және келісім арқылы полиция қызметіне зиян келтіретіні сынға алынды. Бір зерттеуде "полиция қызметкерлерінің көбінесе қарусыз жұмыс істеуі – [келісім арқылы полиция қызметінің] негізгі қағидасы және көрінісі" деп жазылған.