Кіріспе

Корольдік ирландиялық констеблері (RIC, Constáblacht Ríoga na hÉireann; жай ғана Ирландия констеблері деп аталған 1836–67 жылдары) – 1822 жылдан 1922 жылға дейін, бүкіл ел Біріккен Корольдіктің құрамында болған кезде Ирландиядағы полиция күші болды. Жеке азаматтық полиция күші, қарусыз Дублин қалалық полициясы (DMP), астананы және Уиклоу графтығының бір бөлігін патрульдеді, ал Дерри және Белфаст қалаларының бастапқыда өздерінің полиция күштері болған, кейіннен RIC құрамында арнайы бөлімшелер құрылды.

Тарих

Ирландиядағы алғашқы ұйымдастырылған полиция күштері 1780 жылғы Гордон көтерілісінен кейін, Джон Ривздің Ішкі істер министрі лорд Сиднейдің өтініші бойынша 1785 жылы Лондон мен Вестминстер полициясының заң жобасын дайындауы нәтижесінде құрылды. Жергілікті элита үш комиссар, төрт бөлімдік судья және екі кеңсе қызметкері басқаратын 400 қарулы полиция қызметкері мен 40 атты констебльден тұратын күшті өрескелдік деп қарады, бұл қала бюджетіне салмақ салған. Дублиннің халқы сол кезде 300 мыңнан аспады, бұл бір тұрғынға шаққандағы полиция қызметкерлерінің өте жоғары көрсеткіші. Бұл шамадан тыс бюджетті ирландиялық ұлттық депутаты Генри Граттан және Ирландияның қысқа мерзімді лорд-лейтенанті Уильям Фицвильям, 4-ші граф Фицвильям 1795 жылы Дублин полициясын тарату үшін сылтау ретінде пайдаланды (қылмыспен күресте белгілі бір жетістіктерге қарамастан), оны екі инспектор мен 50 констебльге дейін қысқарды, олар басты констебль мен екі бөлімдік судьяның басшылығында болды, тіпті оны уақытша Дублин қалалық әкімдігіне қаратуға дейін барды. 1814 жылғы Бейбітшілікті сақтау туралы заңға Сэр Роберт Пил (1788–1850) ең көп жауапты болды (оны «Бобби» және «Пилер» деген лақап аттары оның Роберт және Пил есімдерінен шыққан), ал 1822 жылғы Ирландия полициясы туралы заң провинциялық полиция күштерін құрды және олардың формасындағы ең қадірлі Сент-Патрик орденінің белгілерін пайдалану құқығын берді. RIC ел бойынша жалпы қылмыстың айтарлықтай төмендеуіне жетекшілік етті. Он тоғызыншы ғасырдың басындағы тұрақсыз ауылдық толқулар, құпия ұйымдармен және заңсыз қарулы жиналыстармен сипатталды, тиімді түрде бақыланды. Полиция әдетте айранды арақ тігу, қоғамдық мастық, ұсақ ұрлық және қасақана мүліктік қылмыстар сияқты бұзушылықтарды бақылаумен айналысты. 1879–1882 жылдардағы депрессия кезеңінде жер соғысы басталды, бұл жалпы тәртіпсіздікке әкелді. Белфасттағы өнеркәсіптік өркендеудің арқасында жұмыс істейтін халық саны елу жыл ішінде бес есеге өсті. Көбеюдің көп бөлігі католиктердің көшіп келуімен байланысты болды және 1857, 1864, 1872 және 1886 жылдары қалың діни қақтығыстар болды. Нәтижесінде Белфаст қалалық полициясының шағын азаматтық күші таратылды және полициялау жауапкершілігі RIC-ке берілді. ХХ ғасырдың басында, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңде Сэр Невилл Чемберлен 1900 жылы бас инспектор болып тағайындалды. Оның RIC-тегі жылдары Ирландияның Англиядан бөлінуін бекітуді мақсат тұтқан бірқатар саяси, мәдени және спорттық ұйымдардың пайда болуымен сәйкес келді. 1912 жылы үшінші Үйдегі заң жобасының сәтті қабылдануы күрделі шиеленістерге әкелді: заң жобасына қарсылар 1913 жылдың қаңтарында Ольстер еріктілерін ұйымдастырды, ал оның жақтастары жауап ретінде Ирландия еріктілерін құрды. Бұл екі топтың мүшелері 250 мыңнан асты, олар тиімді жеке армиялар ретінде ұйымдастырылды. Ирландияның бас хатшысы Огастин Бирреллге және оның орынбасары сэр Мэтью Нейтанға жолдаған есептерінде Чемберлен Ирландия еріктілерінің көтеріліске дайындалып, Ирландияның тәуелсіздігін жариялауға дайындалып жатқанын ескертті. Алайда 1916 жылдың сәуір айында Нейтан оған Ирландияның оңтүстігіндегі әскер командирінен оңтүстік-батыс жағалауына қару-жарақ түсіру және Пасхаға жоспарланған көтеріліс туралы хаттарды көрсеткенде, екеуі де «аңызға негіз бар ма екендігіне күмән келтірді». Пасха көтерілісі 1916 жылдың 24 сәуірінде, Пасха дүйсенбісінде басталды және алты күнге созылды, тек О'Коннелл көшесінің көп бөлігі артиллерия отынан қираған кезде ғана аяқталды. 1916 жылғы көтеріліс жөніндегі Корольдік комиссия RIC-ті көтеріліске қатысты кез келген кінәдан тазартса да, Чемберлен Биррелл мен Нейтанмен бірге өз лауазымынан кетті.

Сипаттамалары

XIX ғасырдың басында Ұлыбританияда полиция идеясы да, оның атауы да "шетелдік басқыншылықтың символы ретінде ұнатпайтын". Сондықтан мемлекет ұйымдасқан полиция қызметін дамытуда еуропалық көршілерінен қалып қойды: Лондонның метрополитен полициясы RIC құрылғаннан кейін жеті жыл өткен соң ғана іске қосылды. Осының салдарынан RIC екі жаққа тартылды. Бір жағынан, ол жартылай әскери немесе жандармериялық сипатқа ие болды: казармалар мен карабин; офицерлер мен қатардағы полиция арасындағы айқын әлеуметтік жіктелу; өздерінің азаматтық полиция күшін құруға халық тығыздығы жеткіліксіз болған ауылдық аймақтардағы билік; туған жерінен тыс аймақта міндетті түрде қызмет ету; сондай-ақ британдық армияның жеке полктеріне ұқсас, қара түймелер мен таңбалары бар қара жасыл форма. RIC таратылған кезде оның мәні туралы пікірталас жалғасты: жандарм стиліндегі жартылай әскери полиция ма, әлде ағылшын стиліндегі қаруланған азаматтық полицияның бір түрі ме? Бұрынғы Иллинойс штатының губернаторы Эдвард Ф. Данн бастаған көрнекті ирланд-американдықтардың делегациясы мынадай оймен оралды: "Констабюлярлық – әскери күштердің бір бөлімі. Олар мылтықтармен және шағын қарулармен қаруланған, сондай-ақ кішігірім соғыс сияқты үнемі жаттығулар жасайды". Дублин замкісіндегі билік констабюлярлықтың қаруланғанын және жаттықтырылғанын мойындады, бірақ оның әскери министрліктен тәуелсіздігі оны нағыз жандарм күшіне жатқызуға болмайды деп санды (бірақ басқа еуропалық елдердің жандармериялары да солай болған, олар басқыншылық кезеңдерінен басқа уақытта соғыс министрлігінің емес, ұлттық ішкі істер министрлігінің басшылығымен жұмыс істеген). Француз әскери бақылаушылары да "Royal Irish Constabulary (Ирландия жандармериясы)" туралы хабарлады. Дегенмен, RIC Ұлыбританияның қалған бөлігіндегі азаматтық полиция күштері сияқты "констебль" және "инспектор" сияқты әскери емес шендерді қолданды; сонымен қатар, әсерлі аумақтардың діни құрамына сәйкес тағайындамалар жасау арқылы "келісіммен полиция жасауға" ұмтылыс болды. RIC – тек ерлерден құралған полиция күші болды. Оның тарихының көп бөлігінде оның этникалық және діни құрамы ирланд халқының құрамына жақын болды (шамамен үштен екісі католик және үштен бірі протестант), бірақ англо-ирланд протестанттары жоғары лауазымды офицерлердің арасында көптеп кездесетін.

Тарихи дамуы

Ауылдық Ирландияда үйден шығару бұйрықтарын орындау 19-ғасырдың ортасына таман кедей католик халқының RIC-ге кеңінен сенімсіздік танытуына әкелді, бірақ Виктория және Эдвард кезеңдерінің салыстырмалы тыныштығы оған күрделі, бірақ артқан құрмет әкелді. Ауылдық жерлердегі констебльдердің көпшілігі көршілері сияқты әлеуметтік топтан, діннен және жалпы ортадан шыққан. Полиция мен халық арасындағы қарым-қатынасты сақтау үшін шаралар қабылданды, бірақ олар әрқашан сәтті болмады. Полиция бөлімшелеріне жауапты констебльдер өздерінің жоғары лауазымдағыларына үнемі есеп беруі керек болды, және оларды таныстықтардың тым жақын қалыптасуына жол бермеу үшін аудандарды ауыстырып отыруға мәжбүр еді. Констебльге бірнеше жыл қызмет еткен соң ғана үйленуге рұқсат берілді, және ол өз үйінде немесе әйелінің үйінде қызмет етуге тиіс емес еді. 1913 жылғы Локкоут кезінде RIC Дублин қалалық полициясына қара жұмысшыларды күзетуге және қоғамдық жиналыстарды бақылауға көмектесу үшін шақырылды. 1913 жылдың 31 тамызында сағат 13:30-да ДМП мен RIC О'Коннелл көшесінде тәртіпсіздік тудырып, кәсіподақ жетекшісі Джим Ларкиннің сөзін тыңдауға келген деп ойлаған халыққа шабуыл жасады. Олардың ақпараттық мәліметтері дұрыс емес еді; Ларкин келді, ол Нелли Гиффордтың Локкоуттың негізгі жұмыс берушісіне тиесілі Империал қонақ үйіне жасырын түрде кіргізілді, сондай-ақ ITGWU одағының бірнеше қолдаушылары болды, бірақ Ларкин күткен халық 2 километр қашықтықтағы Кройдон паркінде болды; оларға таяқпен шабуыл жасаған адамдар негізінен үйге қайтып келе жатқан адамдар еді. Екі кәсіподақ мүшесі, Джон Бэрн мен Джеймс Нолан, өлтіріліп, 400-ден 600-ға дейін адам жарақат алды. РИЦ және бұрын құрметке ие болған ДМП көшелердің суреттері жарияланғанда және полицияның әрекеттері кейінгі тергеуде ашылғанда, орта таптың қолдауын жоғалтты, онда парламент депутаты Хендел Бут полицияның "құлықпен биленген адамдар сияқты әрекет еткенін" айтты.

Ирландияның тәуелсіздік соғысы

1918 жылғы жалпы сайлауда Синн Фейннің жеңісі (купондық сайлау), Ирландияның 105 орынның 73-ін жеңіп алып, Синн Фейн мүшелерінің өздерін Бірінші Дайл, жаңа парламент ретінде шақыру туралы шешіміне әкелді. Бұл орган алғаш рет 1919 жылғы 21 қаңтарда Дублиндегі Мансион-хауста жиналып, тәуелсіздік туралы бір жақты декларация жариялады. Бұл Ирландияда жаңа саяси шындық құрды. 1919-1921 жылдар аралығында Ирландиядағы 17 000 полиция қызметкерінің 513-і ИРА-ның қолынан қаза тауып, 682-сі жараланды. 1919 жылы RIC-де қызмет еткен ер адамдардың басым көпшілігі Ирландияда туып өскен. Жаңа парламент алғаш рет жиналған күні, Ирландия Республикалық Армиясының Үшінші Типперри бригадасының еріктілері жүргізген Солохедбег шабуылы кезінде екі RIC констеблі, Джеймс МакДоннелл мен Патрик О'Коннелл қаза тапты. Олар Оңтүстік Типперридегі жергілікті кендерге тасымалданып жатқан гелигнитті күзетіп тұрған. Бұл оқиға Ирландияның Тәуелсіздік соғысының басталуын белгіледі. Майкл Коллинстің басшылығымен Ирландия Республикалық Армиясы британдық үкімет күштеріне жүйелі шабуылдар жасады. Британ әскері Ирландия қалаларын бақылап тұрғанда, провинциялардағы шабуылдардың көп бөлігін RIC көтерді. RIC әсіресе британдық әкімшіліктің жергілікті өкілі және барлаушы ретіндегі рөлі үшін нысанаға алынды. 1919 жылдың күзінен бастап RIC оқшауланған аймақтардағы кішігірім казармаларын тастауға мәжбүр болды. ИРА күш мүшелеріне қарсы ұлттық жеке бойкот жарияланды. Республикашылар Дайл соттары мен баламалы құқық қорғау бөлімшелерін құрды. RIC мүшелеріне қауіп төндірілді, көптегендер шабуылға ұшырады, нәтижесінде күштен көптегендер отставкаға кетті (төмендегі сандарды қараңыз). 1920 жылдың қазан айында RIC жалақысы қиындықтардың өсуі мен өмір сүру құнының жоғарылауын өтеу үшін көтерілді. Ауылдық жерлерде көптеген шағын дүкен иелері RIC-ке қызмет көрсетуден бас тартты, олар тамақ пен басқа да қажеттіліктерін шақырымдармен алыс жерден алуға мәжбүр болды. 1920 жылдың қазан айына дейін Ұлыбритания үкіметінің мәліметтері бойынша 117 RIC мүшесі қаза тауып, 185-і жараланды. Сол жылғы үш ай ішінде 9500 адамның арасынан 600 RIC қызметкері отставкаға кетті. 1920 жылдың бірінші тоқсанында шалғайдағы 500 полиция казармасы мен қорасы эвакуацияланды. ИРА маусым айының соңына дейін олардың 400-ден астамын оларды қайта пайдалануға жол бермеу үшін жойды. Бұл нәтижесінде көптеген шет аймақтарда RIC билігі жойылды. Бұл ИРА-ға осы аймақтарда саяси бақылау орнатуға мүмкіндік берді. Үлкен үйлер өртенді, көбінесе олардың иелеріне полициялық немесе әскери мақсаттар үшін пайдалануға рұқсат бергені үшін жазалау үшін немесе республикалық үйлерді өртеп жіберген үкіметке кек алу үшін. Елдің бай сәулет мұрасының көп бөлігі жойылды. Көп қысқартылған және әлсіреген полицияны күшейту үшін Ұлыбритания үкіметі ағылшын және шотланд қалаларынан Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерін жалдады. Олар 1920 жылы Ирландияға "Black and Tans" және Корольдік Ирландия полициясының қосымша бөлімдері ретінде белгілі болған полиция резервтік бөлімін құруға жіберілді. RIC сержантының ұлы Падди О'Ши бұл күшейткіштерді "бірқатар жақсылық және құдайдан келген жамандық" деп сипаттады. Олар көмек әкелді, бірақ оларға көмекке келгендердің өзі де қорқып қалды". Кейбір тұрақты RIC қызметкерлері жаңадан қабылданғандардың жиі қатыгез және тәртіпсіз мінез-құлқына наразылық білдіріп, отставкаға кетті, ал басқалары өмір бойы оларды мазалаған ар-ұждан дағдарысына ұшырады. 1921 жылдың ақпанында британ премьер-министрі Ллойд Джордж Хамар Гринвудқа (Ирландияның бас хатшысы) "Ирландия Корольдік полициясының және оның қосымша күштерінің тәртібіне мүлдем қанағаттанбағанын" мәлімдеді. Кейбір RIC офицерлері саяси нанымынан, өмірлері мен қауіпсіздігінен қорқып немесе екеуінің бірігуінен ИРА-мен ынтымақтастық жасады. 1920 жылдың маусымында Тайрон округі Кукстаундағы RIC казармасына жасалған шабуылға көмектескен RIC офицерлері қатысты. Шалл округі Корк қаласындағы казарма да осындай ішкі көмекпен басып алынды. ИРА тіпті Дублин қаласындағы жоғары эшелонда тыңшылары болды. 1920 жылдың желтоқсанында қабылданған Ирландия үкіметі туралы заң 1921 жылдың 3 мамырында күшіне енді, Ирландияны Солтүстік Ирландия және Оңтүстік Ирландияға бөлді. Алайда, үзіліссіз наразылықтар ағылшын-ирланд келісіміне және Ирландия еркін мемлекетінің құрылуына әкелді.

Таратылуы

1922 жылдың қаңтар айында британдық және ирландтық делегациялар RIC-ті тарату туралы келісімге келді. Бірнеше апта ішінде RIC-тің тұрақты және қосымша құрамы Оңтүстік Ирландиядағы алты орталыққа көшіріле бастады. 1922 жылдың 2 сәуірінде күш ресми түрде таратылды, бірақ нақты процесс сол жылдың тамызына дейін аяқталмады. RIC Ирландия еркін мемлекетінде Азаматтық күзет (келесі жылы Garda Síochána деп аталды) және Солтүстік Ирландияда Корольдік Ольстер полициясымен алмастырылды. Парламенттік жауапқа сәйкес, 1922 жылдың қазан айында 1330 бұрынғы RIC қызметкері Солтүстік Ирландиядағы жаңа RUC қатарына қосылды. Бұл 1922 жылы құрылған кезде 21% католиктерден тұратын RUC күшін құрады. Олардың арасында бұрын ИРА операцияларына түрлі жолдармен көмектескен адамдар да болды. Кейбіреулері зейнетке шықты, ал Ирландия еркін мемлекеті Англо-Ирландия келісімінің шарттарында қарастырылғандай, оларға зейнетақы төледі. Басқалары, зорлық-зомбылықпен жауап алу қаупінен қорқып, отбасыларымен бірге Ұлыбританияға немесе Империяның басқа бөліктеріне, көбінесе Канада, Австралия, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка және Оңтүстік Родезиядағы полиция күштеріне көшіп кетті. Олардың бір бөлігі сол кезде Ұлыбританияда жұмысқа алу жүргізіп жатқан Палестина жандармериясына қосылды.

Мүшелер

1873 жылғы 26 тамызда RIC кіші инспекторы Томас Хартли Монтгомери Ирландия тарихындағы кісі өлтіргені үшін өлім жазасына кесілген жалғыз полицей болды.