Кіріспе

1749 жылы құрылған Лондон полициясы. Боу-стрит жүгірушілері – Вестминстер қаласындағы Боу-стрит магистраттық сотының құқық қорғау органдары болған. Олар Лондонның алғашқы кәсіби полиция күштері деп есептеледі. Бұл күш бастапқыда алты адамнан тұрды және 1749 жылы судья Генри Филдинг құрды, ол әрі қатар белгілі жазушы болған. Оның көмекшісі, ағасы және судьялық қызметке мұрагері Джон Филдинг констебльдерді кәсіби және тиімді күшке айналдырды. "Боу-стрит жүгірушілері" – офицерлерге жұртшылық берген лақап аты, бірақ офицерлердің өзі бұл терминді қолданбаған және оны қарапайымдыққа салып қараған. 1839 жылы бұл топ таратылып, оның құрамы он жыл бұрын құрылған Метрополитен полициясына қосылды.

1749 жылға дейінгі полиция қызметі

"Боу-стрит" жүгірушілері алғашқы британдық полиция күші деп есептеледі. Күш құрылғанға дейін заңды қорғау жүйесі жеке азаматтар мен жеке тұлғалардың қолында болды, мемлекеттен өте аз араласу болды. Францияда бұрыннан бар Maréchaussée сияқты полиция күші Ұлыбритания үшін қолайсыз болар еді, себебі британдықтар француздық үлгілерді өздерінің бостандықтары мен теңдестірілген конституцияларына қатер деп қарады, бұл авторитарлық және тирандық үкіметке жол ашар еді. Сол кезде заңды орындау көбінесе жеке азаматтарға жүктелді, олар өздері қатысқан немесе қатыспаған қылмыстарды қудалауға құқылы және міндетті болды. "Адам өлтірді!" немесе "Ұрды тоқтатыңыз!" деп айқай салғанда, әркім іздеуге қатысуға құқылы және міндетті еді. Қылмыскер ұсталғаннан кейін, жергілікті полиция қызметкерлері мен түнгі күзетшілер, мемлекет тарапынан ұсынылған жалғыз ресми тұлғалар, әдетте штаттан тыс және жергілікті болған, тұтқынға алуды жүзеге асыратын. Осының нәтижесінде мемлекет азаматтарды қылмыскерлерді тұтқындауға және соттауға ынталандыру үшін сыйақы белгіледі. Мұндай сыйақының алғашқысы 1692 жылы жол тонаушыны соттағаны үшін 40 фунт стерлинг сомасында белгіленді, ал келесі жылдары ол ұрыларға, монета жасаушыларға және басқа да құқық бұзушылықтарға таратылды. 1720 жылы сыйақы мөлшері артты, өйткені Испания мұрагерлік соғысы аяқталғаннан кейін және қылмыстық құқық бұзушылықтардың өсуіне байланысты, үкімет жол тонаушыны соттағаны үшін 100 фунт стерлинг ұсынды. Мұндай сыйақы ұсынысы қылмыстың құрбандарын қудалауға және қылмыскерлерді әділетке тартуға ынталандыру мақсатымен жасалса да, үкіметтің күш-жігері жеке және ресми емес ұрыларды ұстаушылардың санын арттырды, олар ақы алған үшін ұсақ қылмыстарды шешетін. Ұрыларды ұстаушылар өздері тиіс болған жұмысы үшін ғана емес, сонымен қатар "жәбірленушілер мен олардың шабуылдаушылары арасында делдалдық жасау, ұрланған заттарды қайтару үшін төлем алу және қылмыскерлерді қудалаумен қорқытып, оларды тәуелділікте ұстау" арқылы да жаман аты шықты. Олардың кейбіреулері, мысалы Джонатан Уайлд, сол кезде сыйақы алу үшін тонауды ұйымдастырғаны үшін танымал болды.

Шығу тегі

Сот судьясы Генри Филдинг жоғары деңгейдегі жемқорлық және қате немесе қастандықпен жасалған тұтқындаулар салдарынан ұрыларды ұстаушылардың қызметін реттеу, қалыпқа келтіру, ресмилендіру және заңдастыру қажеттігін сезінді, осылайша Bow Street Runners құрылды. Оның жүгірушілері ұрыларды ұстаушыларға ұқсас болғанымен, Боу-стрит магистраттары кеңсесіне ресми түрде бекітілуі және магистраттың орталық үкімет қаражаты есебінен жалақы төлеуімен ерекшеленді. Олар No. 4 Боу-стрит мекенжайындағы Филдингтің кеңсесі мен сотында жұмыс істеді, патрульдемеді, бірақ сот шешімдерін орындады және магистраттардың өкілеттігімен қылмыскерлерді тұтқындау үшін бүкіл елді аралады. Генри Филдингтің жұмысын оның інісі, әділет судьясы Джон Филдинг жалғастырды, ол Боу-стрит кеңсесінде оның орнына өтті. Джон Филдинг басшылығымен Bow Street Runners мекемесі үкімет тарапынан үнемі танылса да, күш келесі жылдары үздіріліссіз қаржыландырылмай келді. Ол келесі 80 жыл бойы полицияның дамуына бағыт-бағдар берді. Боу-стрит – Лондонда басталған көше өмірін кәсібилендіру және мемлекеттік бақылауға көшудің көрінісі болды.

Генри Филдлинг (1750-1754)

Томас Пелхэм Холлс, Ньюкаслдың 1-ші герцогы Генри Филдингке көмекке жүгінді. Филдинг 1748 жылы Вестминстер судьясы болып тағайындалды және Ковент-Гардендегі Боу-стриттегі үйінде бұрынғыдан өзгеше сот жұмысын бастады. Өзінің ізашары, сэр Томас де Вейлдің қалдырған мұрасын жалғастыра отырып, Филдинг Боу-стритті тергеулер жүргізілетін сотқа айналдырды. Дегенмен, оның реформаланған әдісі Боу-стриттегі сот қызметімен ғана шектелмеді, ол судья кеңсесінен тыс жерлерде де қолданылды. Шын мәнінде, 1749–50 жылдардан бастап Генри Филдинг қылмыскерлерді ұстап, оларды Боу-стритке тергеуге және сотқа жіберу үшін ерлер тобын ұйымдастыра бастады. Филдингтің пікірінше, мұндай ұйымдасқан шара қажет болды, себебі жеке азаматтардың қылмыскерлерді ұстауға деген қиындықтары мен тартыншақтығы, әсіресе олар ұйымдасқан топтың мүшесі болған жағдайда, көбінесе жазадан қорқу және қылмыстық қудалаудың жоғары құнынан туындады, осы шығындарды қылмыстың құрбаны төлеуге міндетті болды. Алайда, бұл қызмет ұрыларды ұстаумен айналысатын адамдардың жұмысына өте ұқсас болды және осылайша сыбайлас жемқорлыққа ұшырауы мүмкін еді. Сондықтан Филдинг ұрыларды ұстау қызметін ақтау үшін бірнеше памфлеттер жазды. Ол осы қызметтің заңдылығын бірнеше адамның (мысалы, Джонатан Уайлд) әрекеттерімен кемсіткенін және шын мәнінде, ұрыларды ұстаушылар азаматтық билік әлсіз болған жерлерде қоғамдық қызмет атқарғанын дәлелдеді. Боу-стрит жүгірушілерінің қызметін заңдыландыруға жасалған тағы бір қадам – қарапайым азаматтың ұстау құқығының заңдылығына қатысты мәселе еді. Филдинг полиция қызметкерлері ғана емес, ерекше жағдайларда – мысалы, судьяның ордері болғанда – жеке азаматтар да күдікті қылмыскерге қарсы әрекет жасап, оны ұстауға құқылы екенін түсіндірді. Филдинг алдында тұрған тағы бір мәселе – жүгірушілердің экономикалық тұрғыдан қолдау таппауы еді. Үкіметтен тікелей қаржыландыру болмағандықтан, Филдингтің қызметіндегі адамдар мемлекет айыпты танығаннан кейін берілетін сыйақыларға және ұрланған заттарын қайтарып алу үшін жеке азаматтардан алатын сыйлықтарға тәуелді болды. Сонымен қатар, алғашқы жүгірушілердің көпшілігі полиция констебльдері болып тағы қызмет еткендіктен, мемлекет тарапынан қаржылық қолдау алды. Дегенмен, мәселе шешілмей қалды және 1753 жылы Филдингтің бастамасы сәтсіздікке ұшырауға жақын болды, өйткені оның адамдары ұрыларды ұстау қызметін біраз уақытқа тоқтатты. Бұл жағдайдан шығу жолы сол жылы табылды, үкімет қылмыс деңгейі төмендемегеніне қарамастан, сыйақыларға тым көп ақша жұмсағанына өкініш білдірді. Осы кезде Ньюкасл герцогы, сол кездегі мемлекеттік хатшы, Филдингтен кеңес сұрады, ол дереу берді. Филдинг үкіметке ұсынған құжат Боу-стрит офицерлерінің қызметіне қатысты болды. Филдингтің ұсынысында екі негізгі мақсат үшін, судьялық қызметінен гөрі көп ақша беруі сұралды. Біріншісі, әрине, Боу-стритте жұмыс істейтін офицерлерге экономикалық қолдау көрсету болды, бұл осы адамдарға қарапайым ұрыларды ұстаудан асып, полиция қызметін кеңейтуге мүмкіндік беретін еді. Екінші мақсат – Боу-стрит кеңсесінің қызметін жарнамалау және жеке азаматтарды қылмыстар туралы хабарлауға және қылмыскерлер туралы ақпарат беруге шақыру болды. Жарнамалар Public Advertiser газетінде жарияланатын еді, бұл газетте, кейбір сыншылар атап өткендей, Филдинг ағайындыларының қаржылық мүддесі бар еді. 1753 жылдың соңында үкімет Филдингтің ұсынысын мақұлдады және жылдық 200 фунт стерлингтік субсидияны бекітті, бұл Филдингке жарнаманы және Боу-стрит офицерлерін қолдауға ғана емес, сонымен қатар олардың қызметін егжей-тегжейлі тіркейтін тұрақты кеңсе қызметкерлерін ұстауға мүмкіндік берді. Осылайша, судья кеңсесі мен полиция қызметінің жаңа түрі құрылды. Генри Филдинг 1754 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның ағасы Джон осы жобаны жалғастырды және келесі жылдары оны одан әрі кеңейтіп, дамытуға белсенді түрде кірісті.

Сэр Джонның жүгірушілері (1754 1780)

Генри Филдлинг 1754 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның орнын төрт жыл бойы көмекшісі болған ағасы сэр Джон Филдлинг басқарды. "Боу-стриттегі соқыр судья" деп танымал болған Джон Филдлинг патрульді астананың алғашқы, шынымен тиімді полиция күштеріне айналдырды, кейіннен атты офицерлерді қосты және 1780 жылы қайтыс болғанға дейін Вестминстердің бас судьясы қызметін атқарды. Тағайындалғаннан кейін Джон Филдлинг Боу-стрит кеңсесінің жұмысын және шешілуі керек мәселелерді зерттеді; мемлекеттен қаржылай көмек әлі де қарастырылып, оның жарияланған хаты негізінен зорлық-зомбылықпен, әсіресе қарақшылықпен күресу қажеттілігіне бағытталды. Бастапқыда Филдлинг кеңсесін Холборнның жоғары констеблі болып сайланған, белсенді бұрынғы бакалеяшы Сондерс Уэлчпен бөлісті. Ақырында үкімет Уэлч жұмыс істей алатын жеке кеңсе құруға келісті, Филдлингті Боу-стриттегі басты тұлға етіп қалдырды. Жылдар өте келе, үкіметтік жәрдем бастапқы 200 фунт стерлингтен 1757 жылы 400 фунт стерлингке, ал 1765 жылы 600 фунт стерлингке дейін өсті, себебі Филдлинг Ньюкасл герцогін, енді Қазынашылықтың бірінші лордын, полицияның белсенді жұмысы мен жарнаманың өсіп келе жатқан шығындарына, сондай-ақ кеңсеге тұрақты кеңсе қызметкерлерін қабылдау қажеттілігіне көндірді. Қаржыны басқару негізінен Филдлингтің қолында болды. Ол қылмыскерлерді іздеуге және ұстауға тырысқан алты офицерге, сондай-ақ кейде бірнеше көмекшілерге жалақы төледі. Джон Филдлинг судья болып қызмет еткен кезеңде Боу-стрит кеңсесі күнінің көп бөлігінде және аптаның көп бөлігінде ашық болды, тіпті Филдлинг кеңседе болмағанда да, және әрқашан түнгі уақытта да құқық бұзу туралы хабарлауға болатын "қалыпты" адам болды. Кеңсе қызметкерлері мен көмекшілерінің негізгі міндеттерінің бірі құқық бұзушылықтар мен қылмыскерлер туралы ақпаратты жинап, жазу болды, осылайша тергеушілердің жұмысына пайдалы болатын қылмыстық деректер базасын құрды. Филдлинг Лондон қаласы ғана емес, бүкіл елде таралатын қылмыстық ақпараттың ұлттық жүйесінің құрылуы қылмыскерлердің тұтқындалып, сотқа тартылуын қамтамасыз етеді деп сенді; сонымен қатар, қылмыс жасауды жоспарлаған әркім одан бас тартады. Одан әрі, ол Боу-стрит кеңсесінде қылмыстық істерді қараудың алғашқы кезеңдеріне үлкен әсер ететін жаңалықтарды енгізді. Филдлинг күдіктілерді тексеру үшін көп көрерменді тартатын және қабылдайтын, ұзақ уақыт бойы ашық және көпшілікке қол жетімді сот сияқты орта жасады. Осылайша ол кеңсесін жай ғана судьяның үйінен Боу-стрит магистраттық сотына айналдырды, онда күн сайын ұзақ сағаттар бойы жұмыс істеу үшін бірнеше судьялар кезекпен жұмыс істеді. Бұл трансформация процесін Филдлингтің лондондық баспасөзді қатысуға және оқырмандарына оның қызметі туралы апталық есеп беруге ынталандыру арқылы жетілдірді.

Джон Филдингтің мұрасы (17801815)

Джон Филдинг 1780 жылы қайтыс болғаннан кейін қылмыстық құқық әкімшілігінің дағдарысы қайта жаңғырды, негізінен үш факторға байланысты. Біріншісі – қылмыс деңгейінің өсуі, себебі соғыс аяқталды (осы жағдайда Американ революциясы) және көптеген солдаттар мен теңізшілер елге оралды, олардың жұмысы болмады. Екінші фактор біріншісімен тікелей байланысты және 1718 жылы құрылған, сотталған қылмыскерлерге тағайындалған негізгі жазаны бастаған Америка колонияларына жер аудару мәселесіне қатысты. Америка территорияларын жоғалту нәтижесінде сотталғандар жеткіліксіз түрмелерде жиналды, себебі оларға нақты бағытталған жер аудару жазасы тағайындалды. Үкімет жер аударуға сотталғандар үшін балама бағыт табуға немесе балама жаза табуға мәжбүр болды. Үшінші фактор 1780 жылғы маусымда Лондонда болған оқиғаларға қатысты, ол Гордон көтерілісі деп белгілі, оның кезінде билік қала көшелерін бақылаудан шығарды. Бұл оқиғалар Лондон полициясының және сот жүйесінің әлсіздігін көрсетті. Үкімет 1782 жылы Ішкі істер департаментін құруға жауап берді, бұл қылмыстық құқық әкімшілігіне бұрынғыдан да назар аударуға мүмкіндік берді. Уақыт өте келе бұл кеңсе қылмыстық әкімшілік ісінің барлық аспектілерін қарастыратын орталыққа айналды. 1782 жылы ол жаңа Боу-стрит аяқ жаяу патрульдерін де қолдады. Соңында, 1785 жылы Ішкі істер департаменті Лондон және Вестминстер қалаларында, Саутварк ауданында және оларға іргелес аймақтарда қылмыстардың алдын алу және бейбітшілікке қарсы қылмыскерлерді анықтау және жазалау туралы заң жобасын енгізуге және қабылдауға тырысты, бұл метрополиядағы көптеген полиция күштеріне орталық бақылау құралын ұсынуды көздеді, бірақ бұл орындалмады. Кейбір элементтер қолданыстағы институттардан, әсіресе Боу-стриттен алынды, бірақ метрополия тұжырымдамасы біртұтас аудан ретінде және көптеген полиция бөлімдерін бақылайтын орталық басқару ретінде жаңа болды. Лондон полициясының құрылымын реформалаудан басқа, заң жобасында қылмыстың алдын алуға бағытталған шаралар да болды, мысалы полицияға күдік туғызған жағдайда іздеу және тұтқындау үшін алдын алу өкілеттіктері берілді. Мысалы, полковник Эдвард Деспардты Деспард қастандығын ұйымдастырғаны үшін тұтқындады. 1792 жылы Парламент жүйеге кейбір реформалар енгізген заң қабылдады, Миддлсекс соттары туралы 1792 жылғы заң (32 Geo. 3. c. 53), ол 1785 жылғы заң жобасының екі элементін қамтыды: бірі – бүкіл метрополияда қылмыстық құқық әкімшілігін монополиялаған судьялар бар мемлекеттік кеңселерді құру, екіншісі – полицияның өкілеттіктерін арттыру. Заң негізінен Боу-стрит кеңсесі ұсынған үлгіге және Филдингтің судья туралы және қылмысты қалай шешуге қатысты көзқарастарына негізделген, сондықтан Боу-стрит құрылымының бүкіл Лондонға көшірілуіне әкелді. Жаңа заңнамаға сәйкес Боу-стрит кеңсесі метрополияның басқа кеңселерімен салыстырғанда ерекше жағдайға ие болды, себебі оның судьялары Ішкі істер министрлігімен тығыз байланыста болды және олардың қолдарындағы қаржылық ресурстар заңмен емес, Қазынашылықпен бейресми келісіммен реттелді, бұл полиция ресурстарын арттырды. Бұл үкіметке Руннерлерді және патрульдіктерді қажет деп санаған кезде пайдалануға мүмкіндік берді, олардың тергеу ауқымын кеңейтті, енді ұлттық қауіпсіздікке және қоғамдық тәртіпсіздікке төнген қауіптермен күресу кірді, бұл Олд-Бейлидегі сот процестерінде куәлік берген Руннерлердің санының азаюынан көрінеді.

Жүгірушілердің соңғы жылдары (18151839)

Жаңа ғасырда мегаполистегі қылмыстың көрсеткіштері төмендеді, демек, Жүгірушілердің мүліктік қылмыстарды қадағалауға қосқан үлесі едәуір азайды; олар Лондондағы құқық бұзушылықтарды тергеуді жалғастырды, бірақ бұрынғыдай жанданды емес. Олардың Лондон қылмысынан түскен табыстары азайды, себебі Боу-стриттің қылмыскерлерді сотқа жіберудегі бұрынғы беделі 1792 жылдан бастап патрульдік қызметтің кеңеюімен және жаңа полиция бөлімдерінің құрылуымен бірте-бірте төмендеді. 1820-жылдардың басына қарай Боу-стрит сотқа жіберілген айыпталған қылмыскерлердің 10%-дан астамына жауапты болды. 1815 жылдан кейін Жүгірушілердің тұрақты жұмысы Лондоннан тыс прокурорлардың көмек сұрауларына жауап беру болды. Бұл, әдетте, олардың білімі мен тәжірибесі провинциялардағы қылмыстарды тергеуде пайдалы боларлық жағдайлар болатын. 1829 жылғы Метрополитен полициясы туралы заң, Метрополитен полициясын құрғаннан кейін, Боу-стрит магистраттарының полициялық жауапкершілігі едәуір төмендеді. Боу-стрит патрулі жаңа полиция күшіне біртіндеп сіңірілді және Боу-стритте тек Жүгірушілер қалды. Тіпті сонда да, Ішкі істер министрлігі Жүгірушілердің қызметін бақылауда ұстады және Боу-стриттің қаржысын қатаң бақылауға алуға баса назар аударды. Боу-стрит магистраттарының Жүгірушілердің қызметіне қатысты билігінен айырылуы және үкіметтің шығындарды бақылауға ұмтылысы 1830-жылдары кеңсеге бөлінетін қаражатты едәуір қысқартуға әкелді. 1834 жылы парламенттік комитет Боу-стрит адамы мен констебльдерін мүмкіндігінше тезірек Метрополитен полициясына қосуды ұсынды және, бұл есеп орындалмаса да, олардың қорытындылары 1837 жылы тағы бір комитетпен қабылданып, кеңейтілді. Бұл комитеттердің есептері 1839 жылы Полиция заңының жаңаруы ретінде заңға айналдырылды, соның нәтижесінде Боу-стриттегі Жүгірушілердің қажеттілігі жойылды.

Полицейлік қызмет

Боу-стриттің бір іске қатысуы құрбанның немесе қылмысты хабарлаушы адамның келуімен қарапайым түрде басталды. Бұл хабаршыға сыйлық (әдетте шиллинг) беру және ұрланған заттар туралы бір немесе бірнеше газетте жарнама жариялау туралы уәде беру арқылы ынталандырылды. Филдинг ақпараттың жылдам таралуының маңыздылығына берік сенді, сондықтан жарнама оның полиция стратегиясында өте маңызды рөл атқарды. Әрине, бұл Боу-стритте жүргізілетін жұмысты жарнамалауды, сондай-ақ құрбандарды қылмыстарды хабарлауға және қылмыскерлер мен ұрланған заттар туралы кез келген ақпаратты беруге шақыруды да қамтыды. Егер ұрлық немесе басқа да ауыр қылмыс жасалса, Боу-стрит офицерлері дереу іске қосылып, жіберілетін. Олардың қылмысты анықтау және қылмыскерлерді ұстау жұмысының табысы жасалған қылмыс туралы ақпаратты жылдам жинау және жеткізуге, сондай-ақ қылмыскерлердің сипаттамаларына байланысты болды. Офицерлер өз бастамасымен қылмысты тергеуге шыға алатын, себебі оларды құрбандар көмек көрсету үшін жалдаған. Көптеген құрбандар тергеу шығындарын төлеуді және ақпарат үшін шағын сыйлық ұсынуды күтетін. Олар сондай-ақ сот процесінің шығындарын көтеруге мәжбүр болар еді, бірақ егер қылмыскер айыпты деп табылса, соттан қаржылық өтемақы алуға құқылы болар еді. Кейіннен, жаяу қарақшылар мен жол тонаушыларының көптеген шабуылдарына жауап ретінде Филдинг Вестминстердің алаңдарын және қалаға апаратын жолдарды патрульдеу үшін бірнеше адамды жіберуді шешті, сондай-ақ 1756 жылдан бастап атты патрульдеуді де ұйымдастырды, бірақ 1766-67 жылдары жоғары шығындарға байланысты атты патрульдеу күрт қысқартылды. Дегенмен, жолдарды уақыт-уақыт патрульдеу үшін екі «құғынға шығатын ат» сақталды. Боу-стрит офицерлерінің патрульдік қызметі Боу-стрит полиция жүйесінің маңызды ерекшелігін көрсетеді, ол – оның нақты белгіленбеген географиялық шеңбері. Шындығында, офицерлер қаланың нақты бір аймағымен шектелмей, бүкіл мегаполисте және тіпті Лондонның сыртында да жұмыс істей алатын. Офиске қол жеткізуді жеңілдету үшін Филдинг Миддлсекс пен Вестминстерден басқа, Кент, Эссекс және Суррей округтеріндегі бейбіт судьялар комиссиясына енгізілді. Бұл Боу-стрит офицерлерінің Лондонның айналасындағы округтердегі жергілікті судьялардан көмек сұрау қажеттілігін жойды. Әйтпесе, олар осындай көмекке жүгінуге мәжбүр болар еді, бірақ іс жүзінде олардың тергеулері қайда болса да жұмыс істеуіне ешқандай кедергі болған жоқ, өйткені 1756 жылғы есептерден олар күдіктілерді Гертфордширге, Бедфордширге және тіпті Бристольге дейін қуып жеткенін көрсетеді. Филдингтің полиция жүйесі Боу-стрит кеңсесі жариялаған көптеген үнқағаздар мен жарнамаларға бағытталған хабар берушілер ұсынған ақпаратқа көп тәуелді болды. Сондықтан, жол төлеушілер мен мейрамхана иелері қылмыстар мен құқық бұзушылықтарды Боу-стритке мүмкіндігінше тезірек хабарлауға шақырылды, бұл Филдингтің адамдарына құқық бұзушыларды іздеп табуға және ұстауға мүмкіндік берді.