Кіріспе

Ру́дбекия – астра тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Рудбекия гүлдерінің ортасы қара, қоңыр, жасыл түстердің және олардың аралас тондарының айқын, көтеріңкі дискісімен ерекшеленеді, соның арқасында оларға «конькилер» және «қарақөзді сузандар» деген таныс атаулар берілген. Олардың барлығы Солтүстік Америкаға тән, ал көптеген түрлері сары немесе алтын түсті жарқын гүлшоғырлары үшін бақшаларда өсіріледі, олар жаздың ортасынан соңына дейін гүлдейді. Бұл түрлер шөптесін, көбінесе көп жылдық (кейбіреулері бір немесе екі жылдық) өсімдіктер, биіктігі 0,5–3,0 метрге жетеді, сабақтары қарапайым немесе тармақты болады. Жапырақтары спираль бойынша орналасқан, толық немесе терең тілімделген, ұзындығы 5–25 см. Гүлдер маргаритка тәрізді гүлшоғырларда сары немесе қызғылт түсті гүлдермен конус тәрізді басқа жиналған; «конус тәрізді» атауы гүлдің басы ашылғанда сәулелі гүлдер сыртқа және төмен қарай (құлаған) бағытталғандықтан келіп шыққан. Рудбекияда көптеген түрлер ұсынылған, бірақ көпшілігі төмендегі шектеулі тізімдегі синонимдер ретінде қарастырылады. Қазіргі таңда бірнеше түрінде бірнеше сорттары бар. Олардың кейбіреулері (мысалы, қарақөзді сузан, R. hirta) ұзақ гүлдену кезеңдерімен ерекшеленетін танымал бақша гүлдері. Бұл түрлердің көптеген гибридтері белгілі. Рудбекия – гүлді өсімдіктер тұқымдасы Asteraceae-ның кемінде төрт туысының бірі, олардың мүшелері көбінесе конькилер деп аталады; басқалары – Эхинацея, Дракопис және Ратибида. Рудбекия түрлерін кейбір Lepidoptera түрлерінің гусеницалары, соның ішінде капуста күйесі және нүктелі күйелер жейді.

Этимология

Бұл атауды Кароль Линней өзінің қамқоршысы және Уппсала университетінің ботаникалық әріптесі Олоф Рудбек Кенже (1660–1740), сондай-ақ Рудбектің қайтыс болған әкесі Олоф Рудбек Үлкен (1630–1702), көрнекті натуралист, филолог және медицина докторы (ол лимфа жүйесін ашқанмен танымал болды) және Швецияның алғашқы ботаникалық бағының негізін қалаушы, қазір Уппсаладағы Линней бағы, құрметіне берді. 1730 жылы Линней кіші Рудбектің (қазірге жуық 70 жаста) үйіне оның кіші балаларына ұстаздық ету үшін шақырылды. Рудбек содан кейін Линнейді университетте лекция оқушы және ботаникалық бақтың демонстраторы ретінде өзінің орнына тағайындауды ұсынды, тіпті Линней оқудың екінші жылында болған күні. Вилфред Блант өзінің "The Compleat Naturalist: A Life of Linnaeus" кітабында Линнейдің арнауын келтіреді:

«Жер тірі болғанша және әр көктемде гүлдермен жабылғанша, Рудбекия сіздің даңқты есіміңізді сақтайды. Сіздің еңбегіңізді және сіз көрсеткен қызметтерді еске алу үшін мен асыл өсімдік таңдадым, сіздің бойыңыздың биіктігін көрсету үшін биік болсын, және сіз ғылымдарды ғана емес, сонымен қатар гуманитарлық салаларды да дамытқаныңызды көрсету үшін, бұтақталып, гүлдеп, жеміс беретін болсын дедім. Оның сәулелі гүлдері ғалымдар арасында күннің жұлдыздар арасындағыдай жарқырағаныңызға куә болады; оның мәңгілік тамырлары сіздің жыл сайын жаңа еңбектер арқылы қайта жанданатыныңызды еске салады. Бақтарымыздың мақтанышы – Рудбекия бүкіл Еуропаға және сіздің құрметті есіміңіздің көптен бері таныс болған алыс елдерге таратылады. Бұл өсімдікті қазіргі күйінде емес, сіздің атыңызбен аталатын кездегі болашағы үшін қабылдаңыз.»