Кіріспе

Эндостатин – XVIII типті коллагеннен алынған, табиғи түрде кездесетін 20 кДа C-терминалды фрагмент. Ол ангиостатин және тромбоспондин сияқты антиангиогендік агент ретінде әрекет етеді. Эндостатин – кең спектрлі ангиогенез ингибиторы және базалық фибробласт өсу факторы (bFGF/FGF 2) және тамыр эндотелиялық өсу факторы (VEGF) сияқты өсу факторларының проангиогендік әрекетіне бөгет жасайды.

Өмірбаян

Эндостатин – ангиогенездің эндогендік ингибиторы. Ол алғаш рет 1997 жылы гемангиоэндотелиома клеткалық желісінен алынған, метастаздамайтын егеуқұйрық жасушаларының ортасында бөлінгені анықталды, кейіннен адамдарда, мысалы, тромбоциттерде де табылды. Ол коллаген XVIII-нің протеолитикалық ыдырауы нәтижесінде пайда болады, бұл мультиплексиндер отбасының мүшесі болып табылады және үштік спиральдегі үзілістер арқасында көптеген домендерге ие, осы процесте катепсиндер сияқты протеаздар қатысады. Коллаген – эпителийлік және эндотелийлік базалық мембраналардың құрамдас бөлігі. Эндостатин, коллаген 18-нің фрагменті ретінде, ЭКМ-нің неоангиогенезді басудағы рөлін көрсетеді. Ангиогенездің эндогендік ингибиторлары қалыпты және қатерлі тіндерде кездеседі. Жалпы алғанда, эндостатин эфрин, TNF α және NFκB сигнализациясы сияқты көптеген сигнализациялық каскадтарды, сондай-ақ коагуляция және адгезия каскадтарын төмендетеді. Коллагеннен алынған басқа антиангиогендік факторларға арестен, канстатин, тумстатин, α 6 IV типті коллагеннің антиангиогендік фрагменті және рестин жатады.

Құрылымы

Адамның мономерлік эндостатині – екі дисульфидтік байланысы бар: Cys162–302 және Cys264–294 шар тәрізді ақуыз. Ол тығыз бүктеліп, ақуыздың N-ұшында мырыш байланыстыратын доменге ие, сондай-ақ 11 аргининнен тұратын негізгі аймақ арқылы гепаринге жоғары бейімділікке ие. Эндостатин гепараносульфат протеогликандарының барлығымен де төмен бейімділікпен байланысады. Олигомерлік эндостатин (тример немесе димер) негізінен базальды мембрананың ламининімен байланысады.

Биологиялық белсенділік

In vitro зерттеулер эндостатиннің эндотелий жасушаларының жаңа қан тамырларына көбеюін және ұйымдасуын тежейтінін көрсетті. Жануарлар зерттеулерінде эндостатин ангиогенезді және бастапқы ісіктердің, сондай-ақ екіншілік метастаздардың өсуін тежеді. Эндостатин c Jun N терминалды киназа (JNK) арқылы бақыланатын проангиогендік ген экспрессиясын бұғаттайды, JNK-ның TNFα-мен белсендірілуіне кедергі келтіре отырып. Ол циклин D1-ді тежеу арқылы жаңа жасушалардың өсуін азайтады. Нәтижесінде жасушалар G1 фазасында тоқтап, апоптозға енеді. Эндостатин FGF сигналдарын беруді өзгерту арқылы эндотелий жасушаларының миграциясын тежейді, бұл жасушалық матрицамен және жасушалар арасындағы байланыстардың бұзылуымен, сондай-ақ цитоскелеттің қайта ұйымдасуымен байланысты. Эндостатин эндотелий жасушаларындағы интеграл α5β1-ге байланысу арқылы Ras және Raf киназаларының сигналдық жолдарын тежейді, ERK 1 және p38 белсенділігін төмендетеді. Интегриндердің эндостатинмен байланысуы және кластерленуі кавеолин 1-мен бірдей орналасуына себеп болады және жасушалардың көбеюін, дифференциациясын және қозғалуын реттеуге қатысатын Src отбасының рецепторсыз тирозинкиназаларын белсендіреді. Басқа рецепторлық өзара әрекеттесулерге адамның көлік тамыр эндотелий жасушаларындағы VEGF R2/KDR/Flk 1 рецепторы жатады. Эндостатин кейбір металлопротеиназалардың активтілігін тежеуі мүмкін. Көптеген зерттеулер эндостатиннің әсерлеріне назар аударды. Бұл зерттеулер эндостатиннің адам эндотелий жасушалары қолданатын гендердің шамамен 12%-на елеулі әсер етуі мүмкін екенін көрсетті. Эндостатиндік сигналдар осы көптеген гендерге әсер етуі мүмкін болғамен, төменгі деңгейдегі әсерлері таңқаларлықтай шектеулі. Эндостатинді қабылдау патогендік көздерден туындаған ангиогенезге ғана әсер етеді, мысалы, ісіктер. Ангиогенезбен байланысты жараның жазылуы және репродуктивтік процестер сияқты процестер эндостатиннің әсеріне түспейді. Бұл нәтижеге патогендік ангиогенездің көбінесе эндостатин тікелей әсер ететін интегралдар арқылы сигнал беруге байланысты болуы мүмкін. Ангиогенезді тежеушілердің арасында эндостатин қатерлі ісікке қарсы кең спектрлі мақсаттарға ие, бұл синтетикалық тежеушілер көбінесе бір мақсатқа ие және уыттылық мәселелеріне тап болатындықтан оның маңыздылығын арттырады. Эндостатиннің қатерлі ісікке қарсы емдемеге пайдалы болуы мүмкін бірнеше ерекшеліктері бар. Біріншіден, эндостатин "ең аз уытты қатерлі ісікке қарсы препарат" ретінде сипатталған. Сонымен қатар, адамдарда эндостатинге қарсы тұру немесе уыттылық байқалмайды. Эндостатиннің адам геномның 12%-на әсер етуі де есептелген. Бұл ангиогенезді болдырмауға бағытталған кең спектрлі белсенділікті көрсетеді. Бұл бір молекулалық терапиядан өзгеше және қатерлі ісікке қарсы емдемелерді жобалау тәсілін өзгерте алады: препараттар бір белгілі бір ақуыздың орнына көптеген гендерді нысанаға алу үшін жобалануы мүмкін. Дегенмен, эндостатин барлық ісіктерге әсер етпейді. Мысалы, VEGF арқылы жоғары проангиогендік белсенділікке ие ісіктер эндостатиннің ангиогенезді тежеу әсерін жеңе алады. Екі пациент емделуді жалғастырды, ал қалғандары өз еркімен емнен бас тартты. Қауіпсіздікті көрсетуге бағытталған сынақ, препараттың қолданылған дозаларда қауіпсіз және жақсы көтерілетінін көрсетті.

ІІ кезең

Endostatin-нің II фазалық клиникалық сынағында 42 науқасқа ұйқы безінің эндокриндік ісіктері немесе карциноидты ісіктерімен ем жасалды. Радиологиялық жауабын бағалауға болатын 40 науқастың ешқайсысы да Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының критерийлеріне сәйкес терапияға жартылай жауап бермеді. Сынақ қорытындысы: "Endostatin-мен емдеу озық нейроэндокриндік ісіктері бар науқастарда ісіктің айтарлықтай кері дамуына әкелмеді."

ІІІ кезең

ІІІ фазалық клиникалық сынақ гистологиялық немесе цитологиялық тұрғыдан расталған IIIB және IV сатыдағы NSCLC диагнозы қойылған, өмір күту мерзімі 3 айдан асатын 493 науқасқа қатысты жүргізілді. Науқастарға Endostar (rh endostatin, YH 16) – рекомбинантты эндостатин препараты, винорельбин және цисплатин (стандартты химиотерапиялық схема) қосылып тағайындалды. Осы озық NSCLC науқастарына стандартты химиотерапиялық схемаға Endostar қосу, химиялық терапияны жеке қолданумен салыстырғанда, жауап беру деңгейінің, прогрессияға дейінгі орташа уақыттың және клиникалық тиімділіктің айқын және маңызды жақсаруына әкелді.

Клиникалық маңызы

Эндостатин ревматоидты артрит, Крон ауруы, диабетикалық ретинопатия, псориаз және эндометриоз сияқты қабыну ауруларын емдеу үшін де пайдалы болуы мүмкін, себебі ол инвазиялық ангиогенез арқылы қабыну клеткаларының енуін азайтады. Даун синдромымен ауыратын пациенттерде 21-ші хромосоманың қосымша көшірмесі және эндостатиннің жоғары деңгейде өрбуі диабетикалық ретинопатиядан қорғауға көмектеседі.