Кіріспе

Мүйіз қабықтың бетіндегі эндотелий жасушаларының бір қабаты. Мүйіз қабықтың эндотелийі – мүйіз қабықтың ішкі бетінде орналасқан эндотелий жасушаларының бір қабаты. Ол мүйіз қабықшасы мен радужка арасындағы кеңістікке қарап жатады. Мүйіз қабықтың эндотелийі – арнайы, жалпақ, митохондрияға толы жасушалар болып, мүйіз қабықтың артқы бетін жабады және көздің алдыңғы камерасына қарап орналасқан. Мүйіз қабықтың эндотелийі мүйіз қабықтың артқы бетінен сұйық пен ерітінділердің тасымалын басқарады және оның оптикалық түсіну үшін қажетті, сәл кептірілген күйін сақтайды.

Эмбриология және анатомия

Мүйіз қабығының эндотелийі эмбриологиялық тұрғыдан жүйке тінінен пайда болады. Туғаннан кейінгі мүйіз қабығының толық эндотелийлік жасуша саны (шамамен 300 000 жасушаға жуық) жүктіліктің екінші триместрінде қалыптасады. Содан кейін эндотелийлік жасушалардың тығыздығы (бірақ жасушалардың жалпы саны емес) ұрықтың мүйіз қабығының беттік ауданы өскен сайын тез төмендейді, нәтижесінде ересектердегі тығыздық шамамен 2400-3200 жасуша/мм² құрайды. Толық дамыған мүйіз қабығындағы эндотелий жасушаларының саны жас ұлғайған сайын, ересек жасқа дейін азаяды, ал 50 жасқа келгенде тұрақтанады. Қалыпты мүйіз қабығының эндотелийі – біркелкі мөлшердегі, көбінесе алтыбұрышты пішінді жасушалардың бір қабатынан тұрады. Бұл ұя тәрізді құрылым, белгілі бір ауданды жасушалармен артқы мүйіз қабығы бетін жабудың ең тиімді жолын қамтамасыз етеді, осы арқылы периметрдің максималды ұзындығына қол жеткізіледі. Мүйіз қабығының эндотелийі Десцемет мембранасы арқылы мүйіз қабығының қалған бөлігімен байланысады, ол негізінен IV типті коллагеннен тұратын жасушасыз қабат болып табылады.

Физиологиясы

Мүйіз қабығының эндотелийінің басты физиологиялық қызметі – еріген заттар мен қоректік заттардың сулы юмордан мүйіз қабығының үстіңгі қабаттарына өтуіне жағдай жасау, сонымен бірге суды кері бағытта, стромадан сулы юморға сору. Мүйіз қабығының эндотелийінің осы екі қызметі "сору-сүзу гипотезасы" арқылы сипатталады. Мүйіз қабығының қан тамырлары болмауы оны ең мөлдір етеді, сондықтан мүйіз қабығының эпителийін, стромальды кератоциттерін және мүйіз қабығының эндотелийін глюкоза мен басқа еріген заттардың сулы юмордан диффузиясы арқылы қоректендіру қажет. Мүйіз қабығының эндотелийі суды стромаға қараған бетінен сулы юморға қараған бетіне белсенді және пассивті ион алмастырғыштардың байланысты тізбегі арқылы тасымалдайды. Бұл энергиямен жүзеге асырылатын процесте Na+/K+АТФаза және карбонат ангидразаның рөлі маңызды. Карбонат ангидразаның әрекетінен пайда болған бикарбонат иондары жасуша мембранасы арқылы транслокацияланады, бұл судың пассивті түрде одан әрі өтуіне мүмкіндік береді.

Мүйіз қабығының еміру механизмі

Мүйіздің эндотелий жасушалары митоздық циклден өтпейді және туылғаннан кейін адам мүйіз қабығында өте сирек, тіпті мүлдем бөлінбейді. Мүйіз қабығы эндотелийінің жарақатануы, мысалы, жарақаттан немесе басқа да зиянды әсерлерден, митозға емес, іргелес эндотелий жасушаларының жылжуы мен ұлғаюы арқылы эндотелийдің моноқабатты қабатының жазылуына алып келеді. Эндотелий жасушаларының жоғалуы, егер жеткілікті түрде ауыр болса, эндотелий жасушаларының тығыздығы мүйіз қабығының дегидратациясын сақтау үшін қажетті деңгейден төмендеуіне әкелуі мүмкін. Бұл эндотелий жасушаларының тығыздығының шегі әр адамда әртүрлі болады, бірақ әдетте 500-1000 жасуша/мм2 шамасында құрайды. Әдетте, эндотелий жасушаларының тығыздығының төмендеуімен бірге жасуша өлшемдерінің әртүрлілігі (полимегатизм) және жасуша пішіндерінің әртүрлілігі (полиморфизм) артады. Көрнекті қабықтың ісінуі көз іші қабынуы немесе басқа да себептерге байланысты эндотелий функциясының бұзылуы нәтижесінде де пайда болуы мүмкін. Мүйіз қабығы стромасының артық ылғалдануы I типті коллаген фибриллаларының қалыпты біркелкі периодтық арақашықтығын бұзады, бұл жарық шашырауына себеп болады. Сонымен қатар, мүйіз қабығының шамадан тыс ылғалдануы мүйіз қабығы эпителий қабатының ісінуіне әкелуі мүмкін, бұл оптикалық тұрғыдан маңызды жас пленкасының ауа интерфейсінде бұрмалаушылықтар тудырады. Стромалық жарық шашырауы және беткі эпителийдің бұзылуы мүйіз қабығының оптикалық қасиеттерін нашарлатады және көру қабілетін төмендетеді.

Эндотелиялық аурудың себептері

Эндотелиялық жетіспеушіліктің басты себептері көз ішіне жасалған операциялар (мысалы, катаракта операциясы) кезінде эндотелияға түсетін кездейсоқ жарақаттар және Фукс дистрофиясы болып табылады. Эндотелиялық жетіспеушіліктің хирургиялық себептері жедел операция кезіндегі жарақаттармен қатар, операциядан кейін созымалы жарақаттарды да қамтиды, мысалы, дұрыс орналаспаған көз ішілік линза немесе алдыңғы камерада қалған ядролық фрагмент салдарынан туындаған жарақаттар. Басқа да қауіп факторларына тар бұрышты глаукома, қартаю және ирит жатады. 2006 жылы Х-хромосомалық байланысты эндотелиялық мүйіз қабығы дистрофиясы деп аталатын сирек ауру сипатталды.

Эндотелиялық ауруды емдеу

Жараның жазылуын немесе мүйіз қабығының эндотелийінің қалпына келуін қамтамасыз ететін ешқандай медициналық емдеу жоқ. Мүйіз қабығының едемасының бастапқы сатыларында, көрудің нашарлауы және эпизодтық көздің ауыруы басым болады, бұл мүйіз қабығының эпителийінің ісінуі мен көпіршіктерінің (буллалар) пайда болуына байланысты. Кейде осы симптомдарды жеңілдету үшін жергілікті гипертоникалық тұзды су тамшыларын қолдану, жұмсақ контактты линзалар және/немесе алдыңғы стромальды микропунктура жасау мүмкін. Мүйіз қабығының эндотелийінің қайта келмейтін жетіспеушілігі дамыған жағдайда, мүйіз қабығының ауыр едемасы пайда болады және жалғыз тиімді ем – хирургиялық жолмен аурулы мүйіз қабығының эндотелийін ауыстыру. Тарихи тұрғыдан алғанда, қайта келмейтін эндотелийлік жетіспеушілікті емдеу үшін толық қалыңдықтағы мүйіз қабығының трансплантациясы (кератопластика) таңдау жасалған. Соңғы уақытта, аурулы мүйіз қабығының эндотелийін таңдамалы түрде ауыстыруға мүмкіндік беретін жаңа мүйіз қабығы трансплантациясы әдістері әзірленді. Бұл тәсіл, эндокератопластика деп аталады, мүйіз қабығының эндотелийін ғана немесе басым бөлігін қамтитын ауру процестері үшін ең қолайлы. Егер ауру процесі мүйіз қабығының эндотелийіне ғана емес, сонымен қатар оның басқа қабаттарына да қайта келмейтін зақым келтірсе, терең кератопластика артықшылыққа ие. Толық қалыңдықты кератопластикамен салыстырғанда, эндокератопластика әдістері қысқарақ қалпына келу кезеңімен, жақсырақ көру нәтижелерімен және жараның жарылуына төзімділікпен байланысты. Эндокератопластикаға қажетті құралдар мен хирургиялық техникалар әлі де дамып келе жатқанмен, қазіргі уақытта кең таралған эндокератопластиканың бір түрі – Десцемет қабығын (автоматтандырылған) алып тастаумен жасалатын эндотелиялық кератопластика (DSEK [немесе DSAEK]). Эндокератопластиканың бұл түрінде, аурулы жандардың эндотелийі мен оған байланысты Десцемет қабығы орталық мүйіз қабығынан алынып, олардың орнына ерекше дайындалған донор тінінің қабаты отырғызылады. Бұл қабатқа, әдетте механикалық (немесе "автоматтандырылған") құралдарды пайдалану арқылы, мәйіттен алынған мүйіз қабығының тінінен бөлінген артқы строма, Десцемет қабығы және эндотелий кіреді. Мүйіз қабығының эндотелийін хирургиялық түрде ауыстырудың зерттелудегі әдістеріне Descemet қабығының эндотелиялық кератопластикасы (DMEK) кіреді, онда донор тіні тек Descemet қабығы мен эндотелийден тұрады, сондай-ақ in vitro жағдайында өсірілген эндотелий жасушаларын трансплантациялайтын мүйіз қабығының эндотелий жасушаларын ауыстыру терапиясы кіреді. Бұл әдістер әлі де дамудың бастапқы кезеңінде болғамен, трансплантация тәсілінің таңдамалылығын арттыруға бағытталған, ол трансплантацияланған тіндерден артқы стромальды тінді жою арқылы жүзеге асырылады.