Кіріспе

Америка Құрама Штаттарындағы штат тарихы

Иллинойс тарихын бірнеше кең тарихи кезең сипаттайды: Колумбтан бұрынғы кезең, еуропалықтардың зерттеу және отарлау дәуірі, американдық шекараның бір бөлігі ретінде дамуы, штат ретінде алғашқы жылдары, 19 және 20 ғасырлардағы өсуі және бүгінгі заманғы Иллинойс.

Колумбқа дейінгі дәуір

Кахокия, Колумбқа дейінгі Миссисиппи мәдениетінің қалалық орталығы, қазіргі Коллинсвилл қаласының жанында орналасқан. Оңтүстік Иллинойста, Миссисипи өзенінің арғы бетінде, Сент-Луис қаласынан жерлеу үйінділері мен сазды құрылыстар салынған. Кахокияның жанындағы Монахтар үйіндісі деп аталатын алып үйіндінің негізінен биіктігі Гиза пирамидасымен шамалас. Шамамен 1050 жылы құрылған, адам күшінің мол жұмысының нәтижесінде салынған бұл үлкен жер жұмысы, қабірлерді белгілейтін жүзден астам кішкентай жасанды үйінділермен қоршалған қала орнына қарап тұрды. Миссисипи аңғарындағы Кахокия қаласының халқы шамамен 16 000-20 000 адамды құрады, бұл 1700 жылдардың соңына дейін Рио-Гранде өзенінің солтүстігіндегі ең ірі халық шоғырланған аймақ болды. Кахокиядан шалқақтап жатқан егістіктер қала тұрғындарына жүгерімен қамтамасыз етті. Бұл өркениет 1400-1500 жылдар шамасында белгісіз себептермен жойылды. Сол кездегі Монахтар үйіндісіне келген күшті жер сілкінісі Кахокия басшыларының үстемдігіне күдік тудырған болар. Кахокиялықтардың сумен қамтамасыз етілуіне қиындықтар туған болуы мүмкін, бұл кең ауқымды орманды жоюға байланысты болды, ал сол дәуірдегі жаһандық суыну немесе шағын мұз дәуірі ашаршылық пен көші-қонға себеп болды. Аймақтағы келесі үлкен күш – бірнеше тайпалардың саяси одағы болған Иллинивек конфедерациясы. Иллинойс штаты осы конфедерацияның атымен аталған. Хо-Чанк, Сиуан тілінің Чивере тобына жататын және ең көне үздіксіз Сиуан қоғамы саналатын халықтың Рок өзенінің солтүстігіндегі жерлерге де талап етуші екеніне сенді. 17 ғасырдағы Бобер соғыстары кезінде ирокездер Огайо, Индиана және Оңтүстік Мичиганды жаулап алып, бірнеше халықты сол аймақтардан қуды. Индиана мен Оңтүстік Мичиганның ең көне тұрғындары – Майами және Маскутен тайпаларының көшіп-қон тобы Батыс Ұлы көлдер мен Жоғарғы Миссисипи аймағына таралып, мүмкіндігінше өмір сүрді. Белгілі тайпалар: Майами, Маскутен, Уэа, Атчатчакангуен, Пепикокия, Менгаконкия, Пинакашоу және Килатика. Бобер соғыстары Висконсин аймағындағы Екінші Фаук соғысы деп аталатын екінші қақтығысқа да себеп болды, бұл Лакота/Дакота тайпаларының ата-бабаларын жазықтарға итермеледі және Дакота тайпаларын тұрақсыздандырды. 1670-80 жылдары келген француздықтар Иллинойс колониясын құрып, аймақты тұрақтандыруға көмектесті. Майами және Маскутен тайпаларының кіші тайпалары Майами және Уэа тайпаларына бірігіп, 1690 жылдары шығысқа қайтып келді. 18 ғасырдың басындағы Ямаси соғысынан (1715-1717) кейін француздықтар бір кезде Кентуккидің оңтүстік-шығысында тұрған және Иллинивек аумағына көшіп келген Ючи тайпасының Чиска тобына көмек ұсынды. Француз-үнді соғысы кезінде ағылшын ықпалы Иллинойс колониясына тереңірек еніп, тұрақсыздық тудырды. Алгонкин тілінде сөйлейтін Чиска тайпасы Кентуккиге қайтып келді, бірнеше Иллинивек тайпаларын өзімен бірге алып кетті (бірақ кейбіреулері қалды) және Киспоко тайпасы деп аталды. Киспоко тайпасы кейіннен Шоуни тайпасымен бірікті. Кейіннен қалған Иллинивек тайпалары, көптеген басқа тайпалар сияқты, Ұлы жазықтарға қуылды және жеткілікті жер үшін күрескенде бөлінді. Бүгінде қалған Иллинивек тайпасы Оклахома штатының Пьория тайпасының құрамына кіреді.

Еуропалық зерттеулер мен отарлау

Француз зерттеушілері Жак Маркетт пен Луи Жолье 1673 жылы Миссисипи және Иллинойс өзендерін зерттеді. Олардың саяхатының нәтижесінде Иллинойс аймағы 1763 жылға дейін француз империясының құрамында болды, содан кейін британдықтарға өтті, ал 1774 жылы бұл аймақ Канадаға қосылды. 1783 жылы ол жаңадан құрылған АҚШ-қа берілді және Солтүстік-Батыс аймағының бөлігіне айналды. Иллинойс жорығы Америка Тәуелсіздік соғысының Батыс майданының бір бөлігі болды.

Америка аумағы

Иллинойс Уабаш компаниясы Иллинойстың көп бөлігіне алғашқы талапкер болды. АҚШ-тың батыстағы алғашқы бекінісі Форт Дирборн 1803 жылы (қазіргі Чикаго қаласының орнында) салынды, ал Иллинойс территориясы 1809 жылдың 3 ақпанында құрылды.

Мемлекеттіклік

1818 жылғы 3 желтоқсанда Иллинойс АҚШ-тың 21-ші штаты атанды. АҚШ-тың алғашқы кеңеюі штаттың оңтүстік бөлігінде басталды және тез солтүстікке қарай таралып, жергілікті халықты ығыстырды. 1832 жылы кейбір американдық "үндістер" Айовадан қайтып келді, бірақ олар халықтық жасақтармен жүргізілген "Блэк Хоук соғысында" қайтадан қуылды. Иллинойс "Линкольн елі" деп белгілі, себебі 16-шы президент өзінің ең маңызды жылдарын осы жерде өткізді. Чикаго 1848 жылдан кейін көл және канал порты ретінде, ал одан кейін теміржол торабы ретінде маңызға ие болды. 1857 жылға қарай Чикаго штаттың ең ірі қаласына айналды. (Шикаго тарихына қараңыз).

Құлдық

Мемлекеттің құлдыққа және жалпы афроамерикандықтарға қатысты сан алуан тарихы бар. Француздар 1719 жылдан 1820 жылдарға дейін қара құлдарды ұстаған. Солтүстік-Батыс Жарлығымен құлдық номиналды түрде тыйым салынды, бірақ ол іс жүзінде орындалмады. 1818 жылы Иллинойс тәуелсіз штат болғаннан кейін, Жарлық енді қолданылмай қалды және штатта шамамен 900 құл болды. Штаттың "Египет" деп аталатын оңтүстік бөлігіне көбінесе Оңтүстіктен көшіп келгендер қоныстанғандықтан, бұл аймақ бос афроамерикандықтарға жаулы болды және қоныс аударушыларға жұмыс үшін құлдар әкелуге мүмкіндік берді. Құлдыққа жақтас топтар құлдықты заңдастыру үшін конвенция шақыруға тырысты, бірақ губернатор Эдвард Коулс құлдыққа қарсы күштерді жұмылдырып, олардың әрекеттерін тоқтатты, ол бай құл иелері барлық жақсы егістік жерлерін сатып алатынын ескертті. 1823 жылғы референдум нәтижесінде сайлаушылардың 60% құлдыққа қарсы болды және құлдықты ресмилендіру әрекеттері сәтсіз аяқталды. Дегенмен, 1840 жылдарға дейін кейбір құлдар маусымдық жұмысқа немесе үй қызметшілері ретінде әкелінді. 1848 жылғы Иллинойс Конституциясы шектеу шараларын қабылдауға мүмкіндік беретін ережемен жазылды. 1853 жылы штат сенаторы Джон А. Логан барлық африкалық американдықтарға, оның ішінде босатылғандарға штат аумағында тұруға тыйым салатын заңды қабылдауға көмектесті. 1865 жылдан кейін Логан ұстанымын өзгертіп, афроамерикандықтардың азаматтық құқықтарын қорғаудың белсенді жақтаушысы болды.

Науводағы соңғы күндердің қасиеттілері

1839 жылы Иса Мәсіхтің Соңғы күндердің қасиеттілер шіркеуінің мүшелері, көбінесе Мормондар деп аталатындар, Навуо деп аталатын елді мекен құрды. 1840 жылға қарай шіркеу басшылығы Наувуоны экономикалық, мәдени және рухани орталық – шіркеу басшылары басқаратын діни утопия ретінде көруге ұмтылды. Миссисипи өзенінің ірі бұрылысында орналасқан қала тез арада 12 000 тұрғынға дейін өсіп, біраз уақытқа дейін Иллинойс штатындағы ең ірі қала атанып, осы мәртебе үшін бәсекелесті. 1840 жылдардың басында Соңғы күндердің қасиеттілері Наувоода үлкен тас ғибадатхана салды, ол сол кездегі Иллинойстағы ең үлкен ғимараттардың бірі болды және 1846 жылы аяқталды. 1844 жылы Соңғы күндердің қасиеттілер қозғалысының негізін қалаушы Джозеф Смит жақын орналасқан Карфагенде, Иллинойс штатында қаза тапты. 1846 жылы Бригам Янгты ұстанған Соңғы күндердің қасиеттілері Иллинойсті тастап, сол кезде Мексиканың аумағы болған Ютаға бет бұрды. Шағын топтар қалды, бірақ Наувуо көбінесе тасталып қалды. Бүгінгі Наувуода 1840 жылдардан қалпына келтірілген көптеген ғимараттар сақталған.

Америка Азаматтық соғысы

Азамат соғысы кезінде Иллинойс штатынан 250 мыңнан астам әскер Одақ армиясында қызмет етті, бұл штаттар арасында төртінші көрсеткіш. Президент Линкольннің алғашқы әскер шақыруынан басталып, соғыс бойына дейін Иллинойс 150 жаяу әскер полкін жіберді; олар 7-ші IL-ден 156-шы IL-ге дейін нөмірленді. Сонымен қатар, 17 атқыштар полкі және 2 жеңіл артиллерия полкі де қызмет етті. Ең танымал әскер – Галлена қаласынан шыққан Улисс С. Грант. Соғыс барысында республикашылар губернатор Ричард Йейтстің қатаң басшылығымен билікте болды. Демократтардың арасында соғысқа қарсы күшті «мыс бастылар» тобы болды, олар жергілікті жерлерде әскерге шақыруды бұзуға тырысты. Чикагода Уилбур Ф. Стори өзінің демократиялық газеті «Чикаго Таймс» арқылы Линкольннің ең кескілеген қарсыласына айналдырды.

20 ғасыр

20-шы ғасырда Иллинойс Одақтағы ең маңызды штаттардың біріне айналды. Эдвард Ф. Данн – Чикаго демократы және прогрессивті қозғалыстың жетекшісі, 1913–1917 жылдары губернатор болып қызмет етті. Оның орнын соғысқа басшылық еткен және 1920 жылы республикалық президенттік үміткер болған Фрэнк О. Лоуден басты. Демократ Адлай Стивенсон 1948–1952 жылдары губернатор болды. Уильям Г. Страттон 1950-ші жылдары республикалық штат басшылығын жүзеге асырды. 1960 жылы Отто Кернер кіші демократтарды қайтадан билікке әкелді. Ол экономикалық дамуды, білім беруді, психикалық денсаулық сақтау қызметтерін және жұмыс орындары мен тұрғын үйге тең қолжетімділікті қолдады. 1973 жылы федералды сотта Кернер губернатор болып тұрған кезеңде пара алудың 17 қылмысына және басқа да айыптауларға кінәлі деп танылды, содан кейін түрмеге қамалды. 1968 жылы республикалық Ричард Огилви жеңіске жетті. Штаттық палатадағы республикалық көпшілікпен нығайтылған Огилви штаттық үкіметті жаңғыртуға кірісті. Ол мемлекеттік конституциялық конвенцияны сәтті жақтады, әлеуметтік шығындарды арттырды және Иллинойстың алғашқы мемлекеттік табыс салығын енгізді. Соңғысы сайлаушылардың арасында аса танымал болған жоқ, ал қарапайым Огилви 1972 жылы жарқын демократ Дэн Уокерге шамалы айырмамен жеңілді. 1970 жылғы штаттық конституциялық конвенция сайлаушылар бекіткен жаңа құжатты жазды. Ол үкіметті жаңғыртты және саяси жүйені тоқтатқан үш округтен тұратын ескі жүйені жойды. Уокер Огилви енгізген табыс салығын жойған жоқ және «машиналық» демократтар мен республикашылар арасындағы келіспеушіліктердің салдарынан өкіметтік кезеңінде Иллинойс заң шығарушы органымен тиімді жұмыс істей алмады. 1987 жылы ол губернаторлық қызметіне қатысы жоқ іскерлік қылмыстар үшін сотталды. 1976 жылғы губернатор сайлауында Чикаголық прокурор Джим Томпсон Майкл Хоулеттің үстінен 65 пайыз дауыспен жеңіске жетті. Томпсон 1978 жылы штат инспекторы Майкл Бакалисті жеңіп, 60 пайыз дауыспен қайта сайланды. Томпсон 1982 жылы бұрынғы АҚШ сенаторы Адлай Э. Стивенсон III-ге қарсы өте тартысты сайлауда қайта сайланды, ал 1986 жылы оған қарсы реванш өткізіп жеңіске жетті. Томпсонның орнын 1990 жылы демократ Нил Хартиганға қарсы шамалы басымдықпен жеңіске жеткен республикашыл Джим Эдгар басты. Ол 1994 жылы демократ Дон Кларк Нетшке қарсы үлкен басымдықпен қайта сайланды. 1992 және 1994 жылғы сайлауларда республикашылар штаттық заң шығарушы органның екі палатасын және барлық штаттық лауазымдарды басып алып, Эдгарды өте күшті саяси жағдайға жеткізді. Ол білім беруді қаржыландыруды арттыруды және мемлекеттік қызметкерлердің саны, шығындар мен әлеуметтік бағдарламаларды қысқартуды ұсынды. Оның орнын тағы бір республикашыл Джордж Х. Райан басты. Райан «Иллинойс FIRST» деп аталатын Иллинойс автокөлік жолдары жүйесін кең ауқымда жөндеу жұмыстарын жүргізді. FIRST – «Инфрақұрылым, жолдар, мектептер және көлік үшін қор» деген сөздердің аббревиатурасы. 1999 жылдың мамыр айында қол қойылған заң мектептер мен көлік жобаларына 6,3 миллиард доллар бөлді. Әртүрлі қаржы бағдарламаларымен Иллинойс FIRST мектептерге 2,2 миллиард доллар, қоғамдық көлікке 4,1 миллиард доллар, жолдарға тағы 4,1 миллиард доллар және басқа да жобаларға 1,6 миллиард доллар бөлді. 1993 жылы Иллинойс АҚШ Сенатына қара нәсілді адамды сайлауға алғашқы орта батыс штаты атанды. 1996 жылы Чикагода өткен Демократиялық ұлттық конвенцияда наразылықтар болды, мысалы, Азаматтық құқық қозғалысының тарихшысы Рэнди Крин мен тағы 10 адамды Федералдық қорғау қызметі ұстады.

21 ғасыр

2003 жылғы қаңтарда Райан Иллинойс штатында өлім жазасына кесілген немесе өлім жазасына кесілуін күтіп тұрған 167 адамның жазасын жеңілдетіп, ұлттық назарға ілікті, себебі ол өлім жазасын әділ түрде қолдану мүмкін емес деп сенді. Райанның өкілеттігі дау-дамайлармен толы болды; ол федералды сотта сыбайлас жемқорлық қылмысы үшін айыпталып, түрмеге жіберілді. 2002 жылы сайланған Род Благоевич – ең соңғы 25 жылдағы алғашқы демократ губернаторы. Иллинойс штаты ұлттық және штаттық сайлауларда демократиялық партияға қарай күрт бет бұрды. 2002 жылғы сайлаулардан кейін демократтар Палатаның, Сенаттың және штаттың барлық басқарушы лауазымдарының (біреуін қоспағанда) бақылауында болды. Благоевич этикалық реформа, өлім жазасын реформалау, мемлекеттік табыс салығы бойынша салық жеңілдігі және KidCare және FamilyCare сияқты денсаулық сақтау бағдарламаларын кеңейту сияқты көптеген прогрессивті заңдарға қол қойды. Благоевич 2005 жылы жұмысқа орналасу, тұрғын үй, қоғамдық орындар және несие беру салаларындағы сексуалдық бағдарламаға қатысты кемсітушілікке тыйым салатын заңға қол қойды. Оның өкілеттігіндегі басқа да маңызды шаралар – қатаң этика заңы және жан-жақты өлім жазасын реформалау туралы заң жобасы. Жыл сайынғы бюджет тапшылығына қарамастан, Благоевич жалпы сату немесе табыс салығын көтермей, денсаулық сақтауға жыл сайынғы қаржыландыруды арттырып отырды. Республикашылар ол мемлекеттің қаржылық проблемаларын болашақ ұрпаққа қарызға батып, бюджетті теңгерту арқылы ауыстырғанын мәлімдеді. Шындығында, 2005 жылғы мемлекеттік бюджет мемлекеттік қызметкерлердің зейнетақы қорынан 1,2 миллиард доллар үнемдеп, осы қаражатқа шоттарды төлеуді көздеген, бұл білім беру саласындағы мамандардың наразылығына әкелді. 2008 жылдың желтоқсан айында Благоевич АҚШ сенаторын тағайындау мәселесінде пара алуға сөз байласу және итермелеу айыптары бойынша ұсталды. Ол федералды сотта айыпты деп танылып, түрмеге жіберілді.

Қаржылық дағдарыс

Пат Куинн Благоевич қызметтен алынғаннан кейін 2009 жылдың 29 қаңтарында губернатор болды. Куинн 2010 жылғы губернатор сайлауында толық мерзімге сайланды. Губернатор ретінде ол қысқа мерзімді бюджет тапшылығымен және ұзақ мерзімді мемлекеттік қарызбен күресті, бұл 1930 жылдардағы Ұлы депрессиядан бері болған ең ауыр ұлттық экономикалық құлдырау кезінде болды. Куинн шығындарды қысқартуға және салықтарды көтеруге ұмтылып, этикалық стандарттарды жақсартуға, мемлекеттік сектордағы кәсіби одақтарды қорғауға және экологиялық стандарттарды сақтауға тырысты. Куинн жемқорлыққа ұшыраған штатқа басшылық етті – бұрынғы екі губернатор да федералды түрмеге қамалды, – және екі жылдан кейін сауалнамалар Куинннің өзінің «елдегі ең беделсіз губернатор» екенін көрсетті. 2012 жылы Куинн Иллинойс штаты «әрбір жаңа долларды жеп қоятын зейнетақы жүйелері мен денсаулық сақтану шығындарының өсуіне байланысты қаржылық құлдыраудың алдында» екенінен қорқыды. Штат ондаған жылдар бойы мемлекеттік қызметкерлердің зейнетақы қорын жеткілікті қаржымен қамтамасыз етпеді. 2013 жылдың басына қарай негізгі мәселе штаттың бюджетін және ұзақ мерзімді қарызын өтеудегі қаржылық дағдарыс болып қала берді, өйткені ұлттық экономикалық құлдырау – Ұлы рецессия – жалғасты, ал Иллинойс жұмыс орындарын құру бойынша нашар көрсеткіштерді көрсетті. 2013 жылдың мамырында Иллинойс штатының мемлекеттік университеттері, колледждері және қоғамдық колледждері, Иллинойс штатының спикері Майкл Мадиган және басқа да мүшелердің ұсынысымен, штат сессиясы аяқталар алдында заңнаманы әзірлеуге және қабылдауға келісім берді, 2015 жылдан бастап әр қаржы жылында зейнетақы және зейнетақы төлемдерінің жарты пайызын біртіндеп өз мойнына алуға (толық шығынды өз мойнына алуға шамамен 10-20 жыл қажет болады; мектеп округтері де бір күні осылай етуі мүмкін. Чикаго мемлекеттік мектептері қазірдің өзінде барлық шығынды өз мойнына алған). Бағдарламалар қысқартылуы мүмкін, оқу ақысы да өсуі мүмкін, сондай-ақ мүлік салығы да көтерілуі мүмкін, бірақ бұл штаттың қаржылық дағдарысының үлкен бөлігін құрайтын шамамен 100 миллиард долларлық өтелмеген зейнетақы міндеттемесін азайтуға көмектесер еді.

Танымал тұлғалар

1940 жылға дейінгі көптеген есімдер WPA нұсқаулығынан алынған. Бұл Иллинойс штатынан шыққан адамдардың тізімі; егер адамдар мансаптарын бастамас бұрын штаттан кетіп қалса, олар тізімге енгізілмейді.

Негізгі құжаттар

Джонсон, Уолтер. Иллинойс штатының губернаторы, 1949–1953 жж. (Адлай Э. Стивенсоннің құжаттары, 3-том) (1973), бастапқы құжаттар. Пек, Дж. М. Иллинойс географиялық анықтамалығы (1837), онлайн негізгі дереккөз. Куайф, Мило Милтон ред. Оңтүстік Иллинойспен бірге өсу, 1820–1861: Дэниел Хармон Бруштың естеліктерінен (1944). Саттон, Роберт П. ред. Дала штаты: Иллинойстың деректі тарихы (1977).