Кіріспе

Жапониядағы экологиялық мәселелерге шолу

Жапониядағы қоршаған ортаның ластануы Мэйдзи кезеңінен бері өнеркәсіптік дамумен қатар жүрді. Ең алғашқы жағдайлардың бірі – 1878 жылдан бастап Точиги префектурасындағы Ашио мыс кенінен ағызылған судың салдарынан болған мыс улануы. Уатарас өзенінің алабында қайта-қайта су тасқыны болды, нәтижесінде Точиги және Гунма префектураларындағы 1600 гектар егістік жерлер мен қалалар мен ауылдар Ашио кенінен шыққан артық мөлшердегі бейорганикалық мыс қосылыстары бар су тасқынынан зардап шекті. Точигиден Төменгі палатаның депутаты Шозо Танака бастаған жергілікті мал өсірушілер префектура мен үкіметке кен өндіру жұмыстарын тоқтатуға шақырды. Кен компаниясы өтемақы төлегенімен және үкімет Уатарас өзенін нығайту жұмыстарына кіріскенімен, мәселенің түбегейлі шешімі табылған жоқ. Жапония – таусылатын және жаңаруға жарамды табиғи ресурстарды әлемдегі ең ірі импорттаушы және жанармайдың ең ірі тұтынушыларының бірі.

1960 жылдардағы қоршаған ортаның нашарлауы

Қазіргі Жапонияның экологиялық саясаты мен ережелері 1950-1960 жылдары Жапонияның экономикалық кереметімен байланысты жоғары қарқынды экономикалық өсімге сүйенген бірқатар экологиялық апаттардың нәтижесі болды. Тояма префектурасындағы өнеркәсіптік қалдықтардан туындаған кадмий уыты өте ауыр зардаптарға алып келген итай-итай ауруының (イタイイタイ病) себебіне айналды. Кумамото префектурасының Минамата қаласындағы адамдар химиялық зауыттан төгілген метил сынаппен уланып, бұл жағдай Минамата ауруы деп белгілі болды. 2006 жылдың қараша айына дейін Минаматада қаза тапқандардың саны 6500 адамды құрады. Мие префектурасындағы Йоккаичи портында күкірт диоксиді мен азот диоксидінің шығарылуынан туындаған ауа ластануы астма мен бронхиттен зардап шегушілердің санының күрт өсуіне әкелді. Қалалық аймақтарда автомобиль және өнеркәсіптік түтіндерден пайда болатын фотохимиялық тұман да тыныс алу проблемаларының көбеюіне себеп болды. 1970-ші жылдардың басында Шимане және Миядзаки префектураларында мырыш кендерінен тараған шаңнан туындаған созылмалы мырыш улануы орын алды. 1960 жылғы Анпо наразылықтарынан кейін Жапония бойынша экологиялық қозғалыстар күшеде бастады, бұл жаңа буын белсенділерін жігерлендірді. Күшейіп бара жатқан халықтық наразылыққа жауап ретінде Парламент бір сессияда қоршаған ортаны қорғау саясатындағы маңызды өзгеріс саналған 14 заңды қабылдады. 1970-1975 жылдар аралығында қоршаған орта мәселелеріне мемлекеттік шығындар екі есеге, ал жергілікті деңгейде үш есеге артты. Таза технологияларға бизнес инвестициялары да күрт өсті. 1970-ші жылдардың екінші жартысында Жапонияның Тұтынушылар одағы бүкіл елде ядролық энергияға қарсы апталық науқан ұйымдастыруға шақырып, ядролық энергияға қарсы оппозицияны жетекшілік етті. Бұл қозғалыс келесі онжылдықтарда Жапониядағы үлкен ядролық энергияға қарсы қозғалысқа айналды. 1990 жылдары Жапонияның экологиялық заңнамасы одан әрі күшейтілді. 1993 жылы үкімет қоршаған ортаны қорғау заңдарын қайта ұйымдастырып, Негізгі қоршаған ортаны қорғау заңын (環境基本法) және оған байланысты заңдарды қабылдады. Бұл заң өнеркәсіптік шығарындыларды шектеу, өнімдерге қатысты шектеулер, қалдықтарды басқару, энергияны үнемдеуді жақсарту, қайта өңдеуді ынталандыру, жерді пайдалануды шектеу, қоршаған ортаны ластауды бақылау бағдарламаларын ұйымдастыру, зардап шеккендерге көмек көрсету және санкциялар енгізуді қамтиды. 2001 жылы Қоршаған орта агенттігі халықаралық экологиялық проблемалардың күшеюіне байланысты толыққанды Қоршаған орта министрлігіне дейін өкілеттігі артты. 1984 жылы Қоршаған орта агенттігі алғашқы ақ парақын жариялады. 1989 жылғы зерттеуде азаматтардың көпшілігі қоршаған орта проблемаларының жақсарғанын айтты, шамамен 1,7% жағдайдың жақсарғанын, 31% бұрынғыдай қалғанын және шамамен 21% нашарлағанын көрсетті. Сауалнамаға қатысқандардың шамамен 75% жойылып бара жатқан түрлер, жаңбырлы ормандардың азаюы, шөлдердің кеңеюі, озон қабатының бұзылуы, қышқыл жаңбырлар және дамып келе жатқан елдерде су мен ауаның ластануы туралы алаңдаушылық білдірді. Көпшілігі Жапонияның қоршаған орта проблемаларын шешу үшін жеке немесе басқа да өнеркәсіптік дамыған елдермен бірлесіп жауапкершілікке ие екенін сенеді. 2007 жылғы сауалнамада халықтың 31,8% қоршаған ортаны қорғау іс-қимылы экономикалық дамуға ықпал етеді деп жауап берді, 22,0% қоршаған ортаны қорғау іс-қимылы экономикалық дамуға кедергі келтірмейді деп жауап берді, 23,3% қоршаған ортаны қорғау экономикалық дамуға кедергі келтірсе де басымдыққа ие болуы керек деп жауап берді, ал 3,2% экономикалық даму қоршаған ортаны қорғаудан басым болуы керек деп жауап берді. 1994 жылы ЭҚЫҰ-ның Жапонияның қоршаған ортаны қорғау жөніндегі алғашқы шолуы жарияланды, онда елдің ауа сапасы жақсарғандықтан экономикалық өсуінен ауа ластануын ажырату қабілеті мақталып, ел экономикасының дамуына оң баға берілді. Алайда, өзендер, көлдер және жағалау сулары сапа стандарттарына сай келмегендіктен, су сапасы бойынша нашар баға алды. 2002 жылғы басқа бір есепте қоршаған ортаны қорғау саясатын іске асыру үшін қолданылатын құралдардың жиынтығы өте тиімді екені, ал ережелер қатаң, жақсы орындалатыны және күшті бақылау мүмкіндіктеріне негізделгені айтылды. 2006 жылғы қоршаған орта жөніндегі жылдық есепте Қоршаған орта министрлігі қазіргі кездегі басты мәселелер – жаһандық жылыну және озон қабатын сақтау, атмосфералық ортаны, су мен топырақты сақтау, қалдықтарды басқару және қайта өңдеу, химиялық заттарға қатысты шаралар, табиғи ортаны сақтау және халықаралық ынтымақтастыққа қатысу екенін мәлімдеді.

Қалдықтарды басқару

Жапония өзінің қалдықтарының үштен екі бөлігін коммуналдық және өнеркәсіптік инсинераторларда жасайды. 1999 жылы кейбір сарапшылардың пікірінше, әлемдегі қалдықтарды жағу инсинераторларының 70 пайызы Жапонияда орналасқан. 2001 жылы АҚШ Әділет министрлігі Жапонияға қарсы сотқа шағым түсірді, себебі Ацуги әскери-әуе базасындағы АҚШ әскери қызметшілерінің өліміне жақын жердегі Жинканпо Ацуги инсинераторы себеп болған. Бұл Жапония үкіметінің Жапониядағы мыңдаған инсинераторлардың қауіпсіз екендігі туралы мәлімдемесіне күмән тудырды.

Ядролық энергия

Жапония электр қуатының үштен бір бөлігін атом электр станциялары арқылы өндіреді. Жапон азаматтарының көпшілігі бұрынғы атом реакторларын пайдалануды қолдағанмен, 2011 жылдың 11 наурызындағы Фукусима-Даичи атом электр станциясындағы апаттан кейін, көпшіліктің пікірі өзгеріп, Жапонияның атом энергиясын тоқтатуын қалайтындай болды. Бұрынғы премьер-министр Наото Кан Жапонияның атом энергиясына тәуелділігіне ашық қарсылық білдірген тұңғыш саясаткер болды және атом энергиясы көздерін жаңартылатын энергия көздеріне ауыстырып, оларды кезең-кезеңмен тоқтатуды ұсынды. 11 наурыздағы жер сілкінісі мен цунами салдарынан Японның шығысындағы Фукусима-Даичи атом электр станциясындағы үш реактордың балқып кетуіне себеп болғандықтан, қосымша станциялар салу жоспарына қарсылық та күшейді. Радиоактивті қалдықтарды өңдеу мәселесі де Жапонияда талқылау тақырыбына айналды. 2008 жылы Роккашода жаңа пайдаланылған ядролық отынды қайта өңдеу зауыты салынды, бірақ жоғары және төмен деңгейлі радиоактивті қалдықтарды сақтау үшін жер асты қоймасының орны әлі анықталған жоқ. Кейбір жергілікті қалалар полигон орнында экологиялық зерттеу жүргізу жоспарын жариялады, бірақ азаматтар тобы бұл жоспарға қарсы күшті наразылық білдіруде.

Балық шаруашылығы және кит аулау

Жапондық диетада балық және оның өнімдері басқа ет түрлерінен гөрі басым, сондықтан Жапониядағы балық тұтыну кейде әлемдегі ең жоғары деңгейде тіркелген. 2010 жылы БҰҰ Тамақ және Ауыл шаруашылығы ұйымы (FAO) жариялаған деректемеде 2007 жылды қоспағанда, Жапония 1970 жылдардан бері балық және балық шаруашылығы өнімдерін импорттауда көшбас екені атап көрсетілді. Тіпті бүгінгі күні Жапония балық және балық өнімдері нарығында әлемдегі үшінші ірі нарық болып табылады. 2008 жылы Жапония әлемдегі тұқымдық тонаның 81 пайызын жегені естілді. Осы себептерге байланысты Жапония әлемдегі ең көп балық ауланатын сулардың біріне айналды. 2004 жылға қарай, Атлант мұхитының батыс жартысында шағылыса алатын ересек Атлант көк тунасының саны 1975 жылғы деңгейдің шамамен 19 пайызына дейін төмендеді. Жапония әлемдік көк тунаның, оңтүстік көк тунаның, үлкенкөзді тунаның, сары тунаның және ақ тунаның бес ірі түрінің төрттен бірін қамтиды. 2005 жылға қарай оннан астам түрдің қорлары күрт азайды. Сонымен қатар, билік скумбрия, қар қабығы, желкенді құм балығы, жапон анчоусы, жолбарыс балығы және тағы бірнеше түрлердің қорларын қалпына келтіру жоспарларын іске асыра бастады, себебі қорлар азайып, азаю шаралары қабылдануда. Бұл жоспарлардың маңыздылығы Жапония Ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және балық шаруашылығы министрлігінің деректерінде көрінеді: Солтүстік Жапон теңізіндегі скумбрия қоры 1990 жылдардағы 800 000 тоннаға қарағанда 85 000 тоннаға дейін төмендеді. Дегенмен, 20 ғасырдың соңындағы мұхит қорларының азаюы және үкіметтің араласуы салдарынан Жапонияның жылдық балық аулау көлемі қарқынды түрде азайды. Үкімет жүзеге асырған саясаттың бірі – Жалпы рұқсат етілген аулау көлемі (TAC) жүйесі. Бұл жүйе Жапония үкіметімен бекітілді және 14 маусымда 1996 жылы қолданысқа енген TAC заңы балық аулауға рұқсат етілген мөлшерге квоталар белгілейді. Бұл, қорларды қалпына келтіру жоспарларымен бірге, жапон суларындағы жылдар бойы орын алған шамадан тыс балық аулауды баяу түрде тоқтатуға көмектеседі. Бұл мәселелерге қатысты зерттеулер жүргізетін авторлардың бірі болып табылады, олар Жапонияның құрылыс индустриясымен байланысты экологиялық проблемаларға және саланың қатаң аймақтарға бөлу заңдарын және басқа да экологиялық шараларды қабылдауға кедергі келтіретін лоббилік күшіне ерекше назар аударады.

Орман

Жапонияның 2018 жылғы орман ландшафтының сақталу деңгейі индексінің орташа көрсеткіші 5.8/10 болды, бұл оны 172 елдің арасында 95-орынға қойды.