Кіріспе

Куриль аралдары тізбегіндегі жанартау аралы Парамушир (Парамушир, 幌筵島) – Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы Охот теңізіндегі Куриль аралдары тізбегінің солтүстік бөлігінде орналасқан жанартау аралы. Ол солтүстік-шығыста өте тар Екінші Курил бұғазы арқылы Шымшудан, оңтүстік-батыста Лужин бұғазы арқылы Анциферовтан, солтүстік-батыста Атласовтан және оңтүстікте кең Төртінші Курил бұғазы арқылы Онекотаннан бөлінеді. Оның солтүстік ұшы Камчатка түбегінің оңтүстік ұшындағы Лопатка мүйісінен шамалы қашықтықта орналасқан. Атауы айну тілінен шыққан, «кең арал» немесе «халыққа толы арал» деген мағына береді. Северо-Курильск, Северо-Курильский ауданының әкімшілік орталығы, Парамушир аралындағы тұрақты түрде қоныстанған жалғыз елді мекен болып табылады.

География және геология

Парамушир шамамен төртбұрышты және Курил аралдарының екінші үлкені, геологиялық тұрғыдан Парамушир 23 жанартаудың үздіксіз тізбегі болып табылады. Олардың кем дегенде бесеуі белсенді және одан да көп: Чикурачки, (влк.Чикурачки, 千倉岳; Chikura dake) биіктігі – Парамуширдегі ең биік шың және Курил аралдарындағы үшінші ең биік шың. Ол 1690, 1853, 1859, 1933 жылдары және 1957-2008 жылдар аралығында бірнеше рет атылған. 2008 жылдың тамызында болған соңғы атылу кезінде жанартау күлінің солтүстік-шығыста орналасқан Северо-Курильск қаласына жеткені белгілі болды. Бұрынғы атылу 2007 жылдың 4 наурызында болды, сол кезде бірнеше жүз шақырымға созылған биік күл бұлттары көршілес суларға тарады. Фусса шыңы (влк.Фусса, 後鏃岳; Shiriyajiri dake) биіктігі – конус тәрізді стратовалькано. Ол 1742, 1854 және 1934 жылдары атылып шыққан. Ломоносов тобы, (влк.Ломоносова, 冠岳; Kanmuridake) биіктігі – Чикурачки тобының бөлігі. Карпинский тобы, (влк.Карпинского, 白煙山; Shirokemuri yama) биіктігі – 1957 жылы атылған. Эбеко, (влк.Эбеко, 千島硫黄山; Chishima Iōyama) биіктігі – көптеген рет атылып, соңғы рет 1990 жылы атылған. Эбеконың орталық кратері шамамен тереңдігі бар кальдера көлімен толған.

Климат және өсімдіктер, жануарлар дүниесі мен саңырауқұлақтар

Парамуширдің субарктикалық климаты Солтүстік Тынық мұхитының Оясио ағынының салқындату әсеріне күшті ықпал етеді. Парамуширдің ағаш өсімдіктері сибірлік ергежейлі қарағай мен бұталы теректердің тығыз, өсуі шектеулі тоғайларымен ғана шектеледі. Ландшафты басып жатқан альпілік тундрада көптеген жеуге жарамды саңырауқұлақтар мен жидектер өседі, әсіресе жусан, арктикалық бүлдірген, көкжидек және қара жидек көптеп табылсады. Қызыл түлкі, Арктикалық қоян және суырсүңгір ерекше көптеп кездеседі және арал тұрғындары оларды аулайды. Аралда қоңыр аюлар да бар. Көктемде аралда тоқылдақтар ұялайды. Парамушир мен Шумшу аралы арасындағы бұғаздарда теңіз суырсүңгірлерінің тығыз популяциясы қоныстанса, порттық иінтіректер де жиі кездеседі. Солтүстік Тынық мұхитының сирек кездесетін және жойылу қаупі төніп тұрған ақ киттері осы суларда пайда болады. Арал өзендерінде, әсіресе аралдағы ең ұзын өзен – Тухарка өзенінде, шара және Тынық мұхитының лағының бірнеше түрі шарықталады.

Тарих

Парамуширде еуропалықтармен кездескен кезде айну халқы тұрған. Арал 1644 жылғы Эдо дәуіріне жататын феодалдық аймақ – Мацумаэ доменінің аумақтарын көрсететін ресми картада белгіленген. Орыс тері саудагерлері 1711 және 1713 жылдары аралға келгені мәлім, ал 1747 жылы орыс православие миссионерлері жергілікті тұрғындарды дінге көшіру үшін шіркеу салған. Ресей империясының аралға қатысты егемендігі алғаш рет 1855 жылғы Шимода шарты бойынша расталды, бірақ 1875 жылғы Санкт-Петербург шарты бойынша Курил аралдарының қалған бөлігімен бірге Жапон империясына берілді. Жапондықтар ең ірі айну ауылының орнында Кашивабара елді мекенін құрды, ол аралдағы маңызды порты мен коммерциялық балық аулау өнеркәсібінің орталығына айналды. Арал Хоккайдоның Немуро субпрефектурасының Шимусу ауданының құрамында басқарылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде аралды Жапон императорлық армиясы мен Жапон императорлық теңіз күштері күшті түрде бекітті. Солтүстік Курилдерді қорғауға жауапты IJA 91-ші жаяу әскер дивизиясының штабы Кашивабарада орналасты, ал аралдың әртүрлі жерлерінде көптеген жағалау артиллериялық позициялары мен нығайтылған бекіністер салынды. Сонымен қатар, Жапон императорлық армиясы төрт әуежай салды: солтүстік-шығыстағы Кашивабара әуежайы Ki 43 Oscar ұшақтарымен, оңтүстік-батыс жағалаудағы Какумабесту әуежайы 1158,24 метрлік ұшу-қону жолағымен және Ki 44 Tojo ұшақтарымен, солтүстік-шығыс жағалаудағы Китанодай әуежайы 1219,20 метрлік ұшу-қону жолағымен және оңтүстік жағалаудың орталық бөлігінде екі ұшу-қону жолағы бар Сурибачи әуежайы – қосымша база. Жапон императорлық теңіз күштері аралдың оңтүстік-батыс шетінде екі 1219,20 метрлік ұшу-қону жолағы бар Мусаси әуежайын, түрлі ұшақтарды және радар станциясын пайдаланды. Бұл базалар 1943 жылдан бастап соғыстың соңына дейін Алеут аралдарында орналасқан АҚШ Әуе күштері мен АҚШ Теңіз күштерінен үнемі әуе шабуылдарына ұшырады. Кеңес әскерлері 1945 жылдың 18 тамызында Курил аралдарын басып алу кезінде Парамуширге қонды. Жауынгерлік операциялар 23 тамызға дейін жалғасты, соңында жапондық гарнизонның қалған мүшелері капитуляциялады. Кеңес үкіметі қалған жапон азаматтарын күштеп жер аударып, тұтқындарды еңбек лагерлеріне жіберді. Кашивабара Северо-Курильск деп аталды және 1946 жылы арал Совет Одағының құрамына қосылды. 1951 жылғы Сан-Франциско бейбіт шарты бойынша Жапония аралдың егемендігінен ресми түрде бас тартты. 1952 жылғы қарашада Северо-Курильск 1952 жылғы Северо-Курильск цунамисінен қирады және басқа жерде қайта салынды. 1990 жылы Совет Одағы тарағаннан кейін арал халқы азайды (2002 жылғы халық санауы бойынша 2592 адам, 1989 жылғы халық санауы бойынша 5180 адам), ал бір кезде жағалау бойында орналасқан ауылдар қазірде қараусыз қалған елді мекендерге айналды. Бұл, ішінара, бұрынғы өнімді шабақ балық аулауының құлдырауына, 1952 жылғы өте күшті цунамиге және Совет Одағы құлағаннан бері Ресейдің шалғай аймақтарындағы жалпы экономикалық қиындықтарға байланысты. Қазіргі таңда арал Ресей Федерациясының Сахалин облысының құрамында басқарылады.