Кіріспе
Солтүстік-шығыс Азияда орналасқан аралдар тізбегі.
Курил аралдары немесе Куриль аралдары ( /k//(//j//)//ʊər//ɪ//l//, //k//j//ʊ/'/r//iː//l/; жапон тілінде: "Курил аралдары"; クリル列島; Kuriru rettō немесе "Мың аралдар"; 千島列島; Chishima rettō) – Ресейдің Қиыр Шығысындағы Сахалин облысының құрамында басқарылатын жанартаулық архипелаг. Аралдар шамамен солтүстік-шығысқа қарай Жапониядағы Хоккайдодан Ресейдегі Камчатка түбегіне дейін созылып, Охот теңізін Солтүстік Тынық мұхитынан бөліп тұрады. 56 арал және көптеген ұсақ аралдар бар. Курил аралдары Үлкен Курил тізбегінен және оңтүстік-батыс жағындағы параллель Кіші Курил тізбегінен тұрады. Олардың жалпы ауданы шамамен , ал халқы 20 000-ға жуық. Аралдар 1945 жылы Кеңес Одағының Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында басып алғаннан бері Ресейдің басқаруында. Жапония төрт оңтүстік аралды – ең үлкен үш аралдың екеуін (Итуруп және Кунашир), сондай-ақ Шикотан және адам тұрмайтын Хабомаи аралдарын өз территориясының бөлігі деп санайды, бұл Курил аралдары дауына себеп болды. Даулы аралдар Жапонияда елдің "Солтүстік территориялары" деп белгілі.
Этимология
Курил атауы аралдың түпкі тұрғындары – айнұлардың өздерін атауынан (автонимінен) шыққан: kur, яғни "адам". Бұл атау Айну халқының дәстүрлі түрде қоныстанған басқа аралдардың атауларымен де байланысты болуы мүмкін, мысалы, Сахалин үшін Куи немесе Куйе, ал Хоккайдо үшін Кай. Жапон тілінде Курил аралдары Чисима аралдары (Kanji: 千島列島 Chishima Rettō, сөзбе-сөз – 'Мың аралдар архипелагы') деп аталады, сондай-ақ Куриру аралдары (Катакана: クリル列島 Kuriru Rettō, сөзбе-сөз – Курил архипелагы) деп те белгілі. XVIII ғасырда орыстар аралдарға келгенде, вулкандардан шыққан тұрақты түтін мен буға байланысты, орыс тіліндегі "курить" – "түтіндеу" деген сөзден жасалған жалған этимологияны (псевдоэтимологияны) тапты.
География және климат
Курил аралдары Тынық мұхитының айналасындағы тектоникалық тұрақсыздық аймағының бір бөлігін құрайды, ол «От сақинасы» деп аталады. Аралдардың өзі – Тынық мұхиты тақтасының Охотск тақтасының астына батып кетуінің тікелей нәтижесінде пайда болған стратовулкандардың шыңдары. Бұл процесс аралдардың шығысында Курил шұңқырын қалыптастырады. Бұл тізбекте шамамен 100 жанартау бар, олардың 40-қа жуығы белсенді, сондай-ақ көптеген ыстық сулар мен фумарольдер кездеседі. Мұнда жиі сейсмикалық белсенділік байқалады, мысалы, 1963 жылы 8,5 магнитудалы жер сілкінісі болды, ал 2006 жылғы 15 қарашада 8,3 магнитудалы жер сілкінісі тіркелді, нәтижесінде 5 футқа (2 метрге) дейін цунами толқындары Калифорния жағалауына жетті. Архипелагтың ортасына жақын орналасқан Райкоке аралында 2019 жылдың маусым айында қайтадан атқан белсенді жанартау бар, оның шығарылымдарына дейін жетеді. Аралдардағы климат көбінесе қатал, ұзақ, суық, дауылды қыстармен және қысқа, бірақ тым тұманды жаздармен сипатталады. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері , оның көп бөлігі қар түрінде жауады. Курил аралдарының көп бөлігі Кёппен климат жіктелуі бойынша субарктикалық (Dfc) аймаққа жатады, ал Кунашир ылғалды континенттік (Dfb) климатқа ие. Дегенмен, Курил аралдарының климаты Манжурия мен Сібірдің ішкі аймақтарының гиперконтиненттік климатына қарағанда Алясканың оңтүстік-батысындағы субполярлық мұхиттық климатқа көбірек ұқсайды, себебі жауын-шашын мөлшері жоғары және мәңгілік тоң қабаттары жоқ. Бұл аймақ, 1-3 айдан аспайтын жылы жаз бен суық, қарлы және желді қыстармен сипатталады, бірақ әдетте жоғарырақ температурада болады. Климаттың типтері орташадан субарктикалыққа дейін өзгереді, ал өсімдік жамылғысы солтүстікте тундрадан бастап оңтүстік аралдарындағы тығыз шырша және қарақайлы орманға дейін ауысады. Аралдардың ең биік нүктелері – Атласов аралындағы Алайд жанартауы (ең биік нүктесі: ) және Оңтүстік шетіндегі Кунашир аралындағы Тятя жанартауы болып табылады. Аралдардағы ландшафт түрлері мен орталарына әртүрлі жағажайлар мен тасты жағалаулар, жартастар, кең өзендер мен жылдам, құмды ағыстар, орман, шабындықтар, альпілік тундра, кратерлік көлдер және торфты батпақтар кіреді. Топырақтар, әдетте, өнімді, себебі вулкандық күлдің мерзімдік түсуіне және кейбір жерлерде теңіз құстарының гуаносының қоректік заттармен байытуына байланысты. Алайда, көптеген тік және тұрақсыз беткейлер жер көшкіндеріне бейім, ал жанартаулық белсенділік ландшафты толығымен жоюы мүмкін. Тек ең оңтүстік аралда ғана ағаштармен жабылған кең аумақтар бар, ал солтүстік аралдарында ағаштар жоқ немесе сирек кездеседі. Ең солтүстік, Атласов аралы (жапон тілінде Оякоба) теңізден тік көтерілген, кемелді вулкандық конус болып табылады; оны жапондықтар хайку, ағашқа басылған суреттер және басқа да формаларда, көбінесе жақсы таныс Фудзи тауы сияқты мақтап жазады. Оның шыңы Сахалин облысының ең биік нүктесі болып табылады.
The climate on the islands is generally severe, with long, cold, stormy winters and short and notoriously foggy summers. The average annual precipitation is , a large portion of which falls as snow. The Köppen climate classification of most of the Kurils is subarctic (Dfc), although Kunashir is humid continental (Dfb). However, the Kuril Islands' climate resembles the subpolar oceanic climate of southwest Alaska much more than the hypercontinental climate of Manchuria and interior Siberia, as precipitation is heavy and permafrost completely absent. It is characterized by mild summers with only 1 to 3 months above and cold, snowy, extremely windy winters below , although usually above
The chain ranges from temperate to sub Arctic climate types, and the vegetative cover consequently ranges from tundra in the north to dense spruce and larch forests on the larger southern islands. The highest elevations on the islands are Alaid volcano (highest point: ) on Atlasov Island at the northern end of the chain and Tyatya volcano on Kunashir Island at the southern end. Landscape types and habitats on the islands include many kinds of beach and rocky shores, cliffs, wide rivers and fast gravelly streams, forests, grasslands, alpine tundra, crater lakes and peat bogs. The soils are generally productive, owing to the periodic influxes of volcanic ash and, in certain places, owing to significant enrichment by seabird guano. However, many of the steep, unconsolidated slopes are susceptible to landslides and newer volcanic activity can entirely denude a landscape. Only the southernmost island has large areas covered by trees, while more northerly islands have no trees, or spotty tree cover. The northernmost, Atlasov Island (Oyakoba in Japanese), is an almost perfect volcanic cone rising sheer out of the sea; it has been praised by the Japanese in haiku, wood block prints, and other forms, in much the same way as the better known Mount Fuji. Its summit is the highest point in Sakhalin Oblast.
Теңізші
Курил аралдары Тынық мұхиты шельфінің шетінде орналасқандықтан және Охот теңізінің айналымы мен Оясио ағысының оңтүстікке қарай бағытталған тоғысуына байланысты Солтүстік Тынық мұхитының ең өнімді суларымен қоршалған. Бұл сулар теңіз тіршілігінің алуан түрлілігі мен молдығын қамтамасыз етеді. Омыртқасыздар: Дерлік барлық аралды қоршаған кең көлемді ламинария ормандары теңіз кірпісіне, әртүрлі моллюскаларға және олардың тоңдағыштарына өмір сүру үшін маңызды ортаны ұсынады. Көптеген шағала түрлері тізбектегі көптеген кіші теңіз сүтқоректілері мен құстардың негізгі тамағын құрайды. Балықтар: Жағалаудан алыс, палтус, Тынық мұхитының трескасы және бірнеше түрлі тікенекті балықтар ең маңызды коммерциялық балықтар болып табылады. 1980 жылдары жапон сардині жаз айларында ең көп кездесетін балықтың бірі болды. Жүзбекейлер: Жүзбекейлер Курил аралдарының жергілікті халқы үшін тағамдық және материалдық (тері, сүйек) қажеттіліктерді қамтамасыз ететін маңызды аң ауру нысаны болды. Курил аралдарындағы адамдардың қоныстануының ұзақ мерзімді өзгерістері жүзбекейлердің таралу аймағымен байланысты болған болуы мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, 19 және 20 ғасырларда жүзбекейлер терісі үшін кеңінен ауланды, нәтижесінде Рейкок аралындағы сияқты ірі көбелектердің бірнешеуі жойылды. Алайда, нағыз түлендер мен Стеллер теңіз арыстандары Курил аралдарында коммерциялық мақсатта аз ауланды. 1960 жылдан бері қосымша аң ауру болған жоқ, Курил аралдарындағы жүзбекейлердің саны жақсы күйде және кейбір жағдайларда артып келеді. Бірақ, қазір жойылған жапон теңіз арыстаны Курил аралдарына уақыт-уақытпен келіп тұрған. Теңіз суыры: 19 ғасырда теңіз суыры терісі үшін кеңінен ауланды, бұл туралы 19 және 20 ғасырлардағы кит аулау және байқау деректерінен көрінеді. Теңіз құстары: Курил аралдарында миллиондаған теңіз құстары мекендейді, олардың ішінде солтүстік фулмарлар, тоқылған кайралар, гагаркалар, шағырлар, гаймолар, кайралар, пеликан, шағалалар және қара қаз құстар бар. Жазда жердегі жыртқыштар жоқ кішірек аралдардың көп бөлігінде, кез келген ойыс, жартастың қуысы немесе тастың астында ұя салатын құстарды кездестіруге болады. Бірнеше аралдар, соның ішінде Кунашир, Оңтүстік Курилдегі Кіші Курил тізбегі және Уруптан Парамуширге дейінгі Солтүстік Курил, BirdLife International ұйымы тарапынан маңызды құс аймақтары (IBA) ретінде танылды, өйткені олар түрлі қауіпті құс түрлерінің, соның ішінде көптеген су құстары, теңіз құстары және құстардың популяциясын қамтиды.
Жер бетіндегі
Курил аралдарындағы құрлық түрлерінің құрамы Хоккайдо және Сахалин аралдарынан көшіп келген Азия материгінің таксондарымен және солтүстіктен Камчатка таксондарымен басым. Өте алуан түрлі болғанымен, түрлер деңгейінде эндемизм деңгейі салыстырмалы түрде төмен. WWF Курил аралдарын екі экологиялық аймаққа бөледі. Оңтүстік Курил, оңтүстік-батыс Сахалинмен бірге Оңтүстік Сахалин-Курил аралас орманды аймағын құрайды. Солтүстік аралдар Камчатка-Курил шалғынды далалары мен сирек орманды аймақтың бөлігі болып табылады, бұл ірі экологиялық аймақ Камчатка түбегі мен Командор аралдарына дейін созылады. Орталық аралдардың көлемі шағын және оқшауланған болғандықтан, оларды көптеген ірі құрлық сүтқоректілері мекендемеген, бірақ 1880 жылдары тері саудасы үшін қызыл және Арктика түлкілері әкелінді. Құрлық сүтқоректілерінің биомассасының көп бөлігін кеміргіштер құрайды, олардың көпшілігі тарихи кезеңде әкелінген. Ең үлкен оңтүстік және солтүстік аралдарда қоңыр аю, түлкі және күзендер мекендейді. Бұрын аралдарда жолбарыс та болған. Оңтүстік аралдарда кейбір бұғы түрлері кездеседі. Курил аралдарынан шыққан Курил бобтейлі мысығының тегі бар деген мәлімдеме бар. Бобтейл – доминантты геннің мутациясы нәтижесінде пайда болған. Мысық үйретілген және жақын жердегі Ресейге экспортталған, онда оны үй жануары ретінде өсіріп, танымал болған. Құстардың арасында қарғалар, шақылдақтар, кейбір кескіштер мен торғайлар көптеп кездеседі.
Ерте тарих
Айну халқы ерте заманнан-ақ Курил аралдарында қоныстанған, бірақ 17 ғасырға дейінгі жазбалар өте аз. Камакура кезеңінен Муромачи кезеңіне дейін Хоккайдоның Тынық мұхиты жағалауынан Курил аймағына дейін Хиномото деп аталатын Эзо (Айн) халқы болды, ал Эзо Сатешику және Эзо Канрей мырзасы осы аймақты басқарды ("Суа Даймёджин Экотоба"). Езогасимада (Езо аралында) қырқыс болғанда, ол Цугарудан әскер жіберген. Оның ішінде Канто Гоменсен, өзін Андо Суигун деп атап, Джусанминатода ("Кайсен Шикимоку") орналасқан, жапондық өнімдерді Эзо қоғамына жеткізіп, солтүстік өнімдерін көп көлемде сатып алып, бүкіл елге таратып сатқан. ("Он үш көше"). Жапонияның феодалдық әулеті Мацумае кланы Андо кланынан (Горо Андоның отбасы) тәуелсіздік алды. Жапон әкімшілігі алғаш рет Эдо дәуірінде (1603-1868) Мацумае кланының талаптары арқылы аралдарды шартты түрде бақылауға алды. 1644 жылы Токугава сёгунаты жасаған Жапония картасы, Shōhō Era Japan Map (2=w:ja:正保国絵図 (正保国絵図)), Хоккайдоның Ширетоко түбегінің солтүстік-шығысында және Носаппу мүйісінде 39 үлкен және кіші аралды көрсетеді. Голланд экспедициясының басшысы Мартен Герриц Врис 1643 жылы аралдарды зерттеді. Ресейдегі халық аңызы бойынша Федот Алексеевич Попов шамамен 1649 жылы осы аймаққа келген. Орыс казактары 1711 жылы Шумшуға қонды. Америкалық кит аулау кемелері 1847 және 1892 жылдар аралығында аралдардан кит аулады. Үшеуі аралдарда сүңгіп кетті: екеуі 1855 жылы Урупта, ал біреуі 1856 жылы Маканрушиде. 1892 жылдың қыркүйегінде Кунашир аралының солтүстігінде орыс шхунасы Нью-Бедфордтан келген "Кейп-Хорн Пиджен" кемесін тоқтатты және оны Владивостокқа алып барды, онда ол екі аптаға жуық уақытқа тоқтатылды.
Жапондық әкімшілік
XIX ғасырдың соңында жапон үкіметі жергілікті айнұ халқын күштеп ассимиляциялау саясатын бастады. Осы кезеңде айнұларға автоматты түрде жапон азаматтығы берілді, бұл олардың өздерін туған жердің иесі ретінде тануын жоққа шығарды. Көптеген жапондықтар Курил аралдарының ішінде, бұрынғы айнұ жерлеріне қоныс аударды. Айнұлар жапонша есімдер қабылдауға міндеттелді және жануарларды құрбандыққа шалу, денеге сурет салу сияқты діни дәстүрлерін тоқтатуға бұйрық берілді. (1868 жылы) Курил аралдарында шамамен 100 айнұ тұрған деген мәлімет бар.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1941 жылы адмирал Исороку Ямамото Жапон императорлық әскери-теңіз күштерінің Pearl Harbor-ға қарсы операцияны жүзеге асыру үшін Танкан немесе Хитокаппу шығанағында, Итуруп аралында, Оңтүстік Курил аралдарында күш жинауға бұйрық берді. Бұл аймақ сирек халық тығыздығына, шетелдіктердің болмауына және тұманның жиі жабуына байланысты таңдалды. Адмирал 26 қараша күні таңертең Гавайиге жол жүруді бұйырды. 1943 жылдың 10 шілдесінде америкалық күштер Шумшу және Парамуширдегі жапон базаларына қарсы алғашқы бомбалау шабуылын жасады. Алексей әуежайынан капитан Джеймс Л. Хадэлсон басқаратын 77-ші бомбалау эскадрильясының 8 B-25 Mitchell ұшағы ұшып кетті. Бұл миссияның басты нысаны – Парамушир болды. 1943 жылдың 11 қыркүйегінде 11-ші әуе күштері сегіз B-24 Liberator және 12 B-25 ұшағын жіберді. Күшейтілген жапон қорғанысына тап болған үш B-24 және жеті B-25 ұшағының 74 экипаж мүшесі қайта оралмады. 22 адам қаза тапты, біреуі тұтқынға алынды, ал 51 адам Камчаткада интернировкаланды. 11-ші әуе күштері солтүстік Курил аралдарына қарсы тағы да бомбалау миссияларын жүзеге асырды, соның ішінде 1944 жылдың 5 ақпанында 404-ші бомбалау эскадрильясының алты B-24 және 54-ші истребитель эскадрильясының 16 P-38 ұшағы шабуыл жасады. Жапондық дереккөздер 1943 және 1944 жылдар аралығында Мацува әскери нысандарына американдық әуе шабуылдары жасалғанын хабарлады. Американың "Wedlock" операциясы деп аталатын стратегиялық алдауы жапондықтардың назарын солтүстікке бұрып, Тынық мұхитындағы АҚШ стратегиясы туралы жаңылыстырды. Бұл жоспарға АҚШ Әскери-әуе күштері мен АҚШ Әскери-теңіз күштерінің бомбалаушы ұшақтарымен жүзеге асырылған әуе шабуылдары, сондай-ақ АҚШ Әскери-теңіз күштерінің жағалауға шабуылдары мен су асты кемелерінің операциялары кірді. Жапондықтар солтүстік Курил аралдарындағы гарнизонын 1943 жылы 8000-нан 1944 жылы 41000-ға дейін арттырды және Аляскадан американдықтардың шабуылдауы мүмкін деген күдікпен Курил және Хоккайдо аймағында 400-ден астам ұшақ ұстады. Американдық жоспарлаушылар 1943 жылдың күзінде Алеут аралдарынан Солтүстік Жапонияға шабуыл жасауды қысқа мерзімге қарастырды, бірақ бұл идеяны тым қауіпті және іс жүзінде мүмкін емес деп санады. Олар Амчитка және Шемия базаларында Boeing B-29 Superfortress ұшақтарын пайдалануды қарастырды, бірақ бұл идеядан бас тартты. АҚШ әскері батыс Алеут аралдарындағы базаларды кеңейтуге бұйрық берген кезде бұл жоспарларға қызығушылық танытты және Шемияда ірі құрылыс жұмыстары басталды. 1945 жылы солтүстік бағыт арқылы Жапонияға шабуыл жасау жоспарлары тоқтатылды. 1945 жылдың 18 және 31 тамызы аралығында Кеңес әскерлері Солтүстік және Оңтүстік Курил аралдарына шабуыл жасады. 1946 жылға дейін Кеңес Одағы шамамен 17000 жапон азаматын жер аударды. 1945 жылдың 24 тамызы мен 4 қыркүйегі аралығында АҚШ Армиялық әуе күштерінің 11-ші әуе күштері солтүстік Курил аралдарының үстінен барлау миссиясын жүзеге асыру үшін екі B-24 ұшағын жіберді, мақсаты – аймақтағы кеңестік оккупацияның суреттерін түсіру болды. Кеңес истребительдері оларды ұстап алып, кері қайтуға мәжбүр етті. 1945 жылдың ақпанында Ялта келісімінде Кеңес Одағына Оңтүстік Сахалин және Курил аралдары екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапонияға қарсы Тынық мұхитындағы соғысқа қатысуы үшін берілді. 1945 жылдың тамызында КСРО Оңтүстік Сахалинге қарулы шабуыл жасады, нәтижесінде 5000-нан астам кеңестік және жапондықтар қаза тапты.
Демография
2013 жылы Курил аралдарында 19 400 адам тұрды, оның ішінде 16 700 адам даулы төрт оңтүстік аралда, ал 2600 адам ең солтүстік үлкен арал – Парамуширде өмір сүрді; арадағы аралдарда адам қоныстанбайды. Олардың ішінде орыстар, украиндер, белорустар, татарлар, нивхтер, орочтар және айндар бар. Итуруп аралының 60% астамы этникалық украиндерден тұрады. 2014 жылы құрылысшылар Китови шығанағында (Итуруптың орталық бөлігінде) теңіз платформасы мен толқын тоқтату қорғаны салды, онда баржалар негізгі көлік құралы болып табылады және шығанақ пен жағалаудағы кемелер арасында қатынайды. Аралдың ең ірі ауылы Курильск маңындағы орманды жерлерге Южно-Курильск Менделеев әуежайына дейін жаңа жол салынды. Балық аулау, құрылыс және жылжымайтын мүлік салаларында мүддесі бар Курилдің ең ірі компаниясы – «Гидрострой» 2006 жылы Итуруп аралында екінші балық өңдеу зауытын салып, заманауи конвейерлік жүйе енгізді. Электр энергиясына деген сұраныстың өсуіне байланысты жергілікті билік Баранский тауындағы мемлекеттік геотермальдық электр стансасын жаңартуда, онда бу мен ыстық су кездеседі. 2022 жылы Курил аралдарында арнайы салық режимдерімен, корпоративтік табыс салығынан босатумен, төмендетілген кедендік баж салығымен және 20 жылға ҚҚС-тан босатумен арнайы экономикалық аймақ құрылды. Бұл Ресей үкіметінің Ресейдің алыс шығысын дамыту жоспарының маңызды бөлігі болып табылады.
Әскери
Оралдарда орналасқан негізгі ресейлік күш – 18-ші пулемет-артиллерия дивизиясы, оның штабы Итуруп аралындағы Горячие Ключиде орналасқан. Аралдарда шекаралық күзет қызметінің әскерлері де орналасқан. 2011 жылдың ақпан айында Ресей президенті Дмитрий Медведев Курил аралдарының қорғанысын күшейтуге шақырды. Содан кейін, 2015 жылы, Курил аралдарына қосымша Tor және Buk әуе шабуылына қарсы зымырандық кешендері, Bastion жағалау қорғанысы зымырандық кешені, Камов Ка-52 шайқас тікұшақтары және Варшавянка жобасының бір су асты кемесі жеткізілді. 2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіру кезінде 18-ші пулемет-артиллерия дивизиясының бөлімдері Шығыс Украинаға қайта орналастырылды.