Кіріспе

Әуе кемесінің ұшқышы қабылдаған шешім, әрекет немесе әрекетсіздігі. Ұшқыштың қателігі дегеніміз, әдетте, ұшқыштың жасаған әрекеті немесе қабылдаған шешімі апатқа себеп болған немесе оған ықпал еткен фактор, сондай-ақ ұшқыштың дұрыс шешім қабылдамауы немесе тиісті шаралар жасамауы. Қателік – бұл жоспарланған нәтижеге жетпейтін қасақана әрекеттер. Чикаго конвенциясы «апатты» – «ұшақпен [ ] жұмыс істеу кезінде [ ] адамның қаза болуы немесе ауыр жарақат алуы [ ] басқа адамдар келтірген жарақаттардан басқа [ ] оқиға» деп анықтайды. Сондықтан «ұшқыштың қатесі» анықтамасына қасақана апатқа ұшырату кірмейді (мұндай жағдайлар апат ретінде қарастырылмайды). Ұшқыштардың қателіктеріне адамның психологиялық және физиологиялық мүмкіндіктерінің шектеулері себеп болады. Ұшқыштарды даярлау бағдарламаларына қауіп-қатерді басқарудың түрлі тәсілдері енгізілген, олар экипаж мүшелеріне ұшу барысында туындайтын жағдайларға қалай төтеп беруді үйретеді. Халықаралық азаматтық авиация ұйымы (ИКАО) және оның мүше мемлекеттері 1993 жылы авиациялық апаттарда адам факторының рөлін жақсырақ түсіну мақсатында Джеймс Рейсонның себептік моделін қабылдады. Дегенмен, ұшқыштардың қателігі әуе апаттарының маңызды себебі болып табылады. 2004 жылы ол жалпы авиациядағы (GA) апатты жағдайлардың 78,6%-ының, ал АҚШ-тағы GA апаттарының 75,5%-ының басты себебі деп танылды. Ұшқыштардың қателіктеріне себеп болатын көптеген факторлар бар; шешім қабылдау процесіндегі қателіктер әдеттегі бейімділіктерге, субъективті пікірлерге, сондай-ақ келіп түскен ақпаратты өңдеудегі бұзушылықтарға байланысты болуы мүмкін. Ұшақ ұшқыштары үшін, ерекше қиын жағдайларда, мұндай қателіктер өлімге әкелуі мүмкін.

Ұшқыштың қателігінің себептері

Ұшқыштар күрделі жағдайда жұмыс істейді және жұмыс орнында үнемі жоғары деңгейдегі жағдайлық стресске ұшырайды, бұл ұшқыштардың қателіктеріне алып келуі мүмкін, ол ұшу қауіпсіздігіне қауіп тудыруы мүмкін. Ұшақ апаттары сирек болатындықтан, олар көз тартады және көбінесе көптеген адамдардың қаза болуына себеп болады. Осы себепті, ұшқыштардың қателіктеріне байланысты туындайтын себептерді және тәуекелді азайту әдістемелерін зерттеу жан-жақты жүргізіледі. Ұшқыштардың қателіктері адамдарға тән физиологиялық және психологиялық шектеулерден туындайды. "Қателіктерге себеп болатын факторлар – шаршау, жұмыс жүктемесі, қорқыныш, сондай-ақ, ақыл-ойдың шамадан тыс жүктелуі, нашар жекелеген қарым-қатынас, ақпаратты толық өңдемеу және дұрыс емес шешім қабылдау." Ұшу бойында экипаж түрлі сыртқы қауіптерге ұшырап, ұшақтың қауіпсіздігіне кері әсер ете алатын қателіктер жасайды.

Қауіптер

"Қауіп" термині – "ұшу экипажының ықпалына түспейтін, бірақ ұшудың операциялық қиындығын арттыруға қабілетті кез келген жағдай" ретінде анықталады. Қауіптерді қоршаған ортаның қауіптері және әуе компаниясының қауіптері деп екіге бөлуге болады. Қоршаған ортаның қауіптері ұшу экипажының және әуе компаниясының бақылауында болмайды, себебі олар "қолайсыз ауа-райы жағдайларына, әуе қозғалысын басқарудағы кемшіліктерге, құстардың ұшаққа шабуына және биік таулы жерлерге" әсер ете алмайды. Қателер биіктік көрсеткішін дұрыс орнатудағы қателерден бастап, ұшу бағытынан ауытқуларға дейін, сондай-ақ ең жоғары құрылымдық жылдамдықтарды асыру немесе қону/ұшу жаппаларын түсіруді ұмыту сияқты ауыр қателерге дейін болуы мүмкін.

Шешім қабылдау

Авариялар туралы жағымсыз хабарлаудың себептері қызметкерлердің тым көп жұмыспен жүргені, деректерді енгізу формаларының түсініксіздігі, оқыту мен білімнің жетіспеуі, хабарланған деректер бойынша қызметкерлерге кері байланыс бермеу және жазалауға бағытталған ұйымдық мәдениет болып табылады. Вигманн мен Шеппел АҚШ Әскери-теңіз күштерінің 2000-нан астам авиациялық оқиғасына қатысты шамамен 4000 пилоттық факторды талдау үшін үш когнитивтік модельді жасады. Үш когнитивтік модельдің қателік түрлерінде шағын айырмашылықтар болғанымен, олардың барлығы да бірдей қорытындыға келеді: қате бағалаулар. Мысалы, 2014 жылдың 28 желтоқсанында жеті экипаж мүшесі мен 155 жолаушыны тасымалдаған AirAsia 8501 рейсі, нашар ауа-райы жағдайында капитан жасаған бірнеше қателіктер салдарынан Ява теңізіне құлады. Осы жағдайда капитан коммерциялық ұшақ үшін рұқсат етілген максималды жылдамдықтан асып өтіп, қайта қалпына келтірілмейтін күрделі тоқтауға себеп болды.

Қауіп-қатерлер мен қателерді басқару (TEM)

TEM – бұл ұшақтың қауіпсіз жұмысын нашарлатуға мүмкіндік беретін ішкі немесе сыртқы факторларды тиімді анықтау және оларға ден қоюды қамтиды. TEM экипаждарды "күнделiктi және күтпеген жағдайлар мен аномалияларды басқаруға қажеттi үйлесімділік және танымдық қабілеттермен" дайындауға бағытталған. TEM оқыту әртүрлі формада және әртүрлі нәтижелермен жүзеге асырылады. Осы оқыту әдістерінің кейбіреулеріне желілік операциялар қауіпсіздігін аудиттеу (LOSA) арқылы деректерді жинау, экипаж ресурстарын басқаруды (CRM) енгізу, кабинадағы жұмыстарды басқару (CTM), сондай-ақ коммерциялық және жалпы авиацияда тексеру тізімдерін кешенді түрде пайдалану жатады. Көптеген қазіргі заманғы ұшақтарға орнатылған басқа да құралдар қауіп-қатерді азайтуға және қателерді басқаруға көмектеседі, мысалы, әуедегі соқтығысуды болдырмау және еске салу жүйесі (ACAS) және жерге жақындық туралы ескерту жүйесі (GPWS). Борттағы компьютерлік жүйелерді біріктіру және ұшқыштарға тиісті оқыту беру арқылы әуе компаниялары мен экипаж мүшелері адам факторымен байланысты туындайтын тәуекелдерді азайтуға тырысады.

Желіде қауіпсіздікті тексеру (LOSA)

LOSA – операциялық қателерге қарсы шараларды әзірлеу және жетілдіру үшін деректерді жинауға арналған құрылымдалған бақылау бағдарламасы. Аудит процесі арқылы оқытылған бақылаушылар ұшу экипаждарының қалыпты жұмыс кезінде қауіптер мен қателерге тап болғанда қолданатын әдеттегі рәсімдер, хаттамалар және шешім қабылдау процестері туралы ақпаратты жинай алады. Қауіптерді және қателерді басқарудың осы деректерге негізделген талдауы, ұшқыштардың мінез-құлқына жағдайды талдау тұрғысынан қарау үшін пайдалы. Бұл қателер мен тәуекелдерді азайтуға көмектесетін қауіпсіздік шараларын немесе оқытуды одан әрі енгізуге негіз болады. CRM оқытуы көптеген ұшқыштарды даярлау бағдарламаларына енгізілген және міндетті болып табылады, сонымен қатар әуе экипаждары мен әуе компанияларының адам факторы дағдыларын дамыту үшін қабылданған стандарт болып саналады. Кез келген жалпыға бірдей CRM бағдарламасы болмаса да, әуе компаниялары әдетте оқуларын ұйымның қажеттіліктеріне сәйкес бейімдейді. Әр бағдарламаның принциптері көбінесе тығыз байланысты. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің мәліметінше, жеті маңызды CRM дағдысы бар: CRM қолданылуы бірнеше буынға бөлінеді: Бірінші буын: жеке психология мен тестілеуге баса назар аударылды, онда мінез-құлыққа түзетулер енгізілуі мүмкін. Екінші буын: назар командалық динамикаға ауыстырылды. Үшінші эволюция: ауқымды кеңейту және ұшқыштарды ұшқыш кабинасында да, одан тыс жерде де қалай жұмыс істеуге үйретуге баса назар аудару. Төртінші буын: CRM процедураларын оқытуға біріктіру, бұл ұйымдарға оқытуды өз қажеттіліктеріне сәйкес бейімдеуге мүмкіндік берді. Бесінші буын (қазіргі): адам қатесінің болатынын мойындайды және қауіпсіздік стандарттарын жақсарту үшін ақпарат ұсынады. Бүгінде CRM ұшқыштар мен экипажға арналған оқу сессиялары, симуляциялар және жоғары дәрежелі персоналмен, сондай-ақ ұшу нұсқаушыларымен (брифингтер мен ұшудан кейінгі талқылаулар сияқты) өзара әрекеттесу арқылы жүзеге асырылады. CRM бағдарламаларының табыстылығын өлшеу қиын болғанымен, зерттеулер CRM бағдарламалары мен тәуекелдерді басқарудың жақсаруы арасында байланыс бар екенін көрсетті. "Тапсырма" – мақсатқа жету үшін орындалатын процесс (мысалы, белгілі бір нүктеге ұшу, қажетті биіктікке түсу). Тексеру тізімдерінің мақсаттарына "есте сақтау, процестер мен әдістемелерді стандарттау және реттеу" кіреді. Бұл екеуі де коммерциялық авиация саласында кездесетін адам факторы. Шұғыл жағдайларда тексеру тізімдерін қолдану ақауларды жоюға және оқиғаға немесе апатқа әкелуі мүмкін оқиғалар тізбегін кері бағытта зерттеуге де көмектеседі. FAA немесе ICAO сияқты реттеуші органдар шығарған тексеру тізімдерінен немесе ұшақ өндірушілері жасаған тексеру тізімдерінен басқа, ұшқыштардың жеке сапалық тексеру тізімдері де бар, олар ұшуға жарамдылығы мен қабілетін қамтамасыз етуге бағытталған. Мысалы, IM SAFE тексеру тізімі (ауру, дәрі-дәрмек, стресс, алкоголь, шаршау/тамақ, эмоция) және ұшқыштар ұшу алдында немесе ұшу кезінде ұшақ пен жолаушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жүргізе алатын басқа да сапалық бағалаулар бар. Жоспарлы әуе тасымалында ұшқыш қатесі әлемдегі белгілі себептері бар апаттардың жартысынан астамын құрайды. 2007 жылдың 7 наурызы – Garuda Indonesia 200 рейсі: экипаж ресурстарын тиімсіз пайдалану және қақпақтарды созбау салдарынан ұшақ "ойға келмейтін" жылдамдықпен қонды және қону жолағының соңынан шығып кетті. 140 жолаушының 22-сі қаза тапты. 2007 жылдың 17 шілдесі – TAM Airlines 3054 рейсі: Airbus A320 ұшағының оң қозғалтқышындағы кері жылдамдық тежегіші істен шықты. Екі экипаж мүшесі де бұл туралы білгенімен, капитан ескірген тежегіш процедурасын қолданды, нәтижесінде ұшақ ұшу-қону жолағынан асып, ғимаратқа соғылып, ұшақтағы 187 адам мен жердегі 12 адам қаза тапты. 2008 жылдың 20 тамызы – Spanair 5022 рейсі экипажы MD 82 ұшағының қақпақтарын және жақтауларын іске қоспады. Ұшақ ұшып шыққаннан кейін құлап, бортындағы 172 жолаушы мен экипаждың 154-і қаза тапты. 2009 жылдың 12 ақпаны – Colgan Air Flight 3407 (Continental Connection рейсімен ұшып бара жатқан) ұшақ жылдамдықтың төмендеуіне байланысты құлап, Нью-Йорктің Кларенс-центріндегі үйге құлады, себебі капитан мен бірінші офицер ұшақтың жылдамдығына назар аудармады және капитан ұшақтың жылдамдық ескерту жүйесіне дұрыс реакция жасамады. Ұшақтағы 49 адам мен үйдегі бір адам қаза тапты. 2009 жылдың 1 маусымы – Air France 447 рейсі пито түтігінің істен шығуынан және бірінші офицердің дұрыс емес басқару амалдарынан кейін Атлант мұхитында құлап түсті. Барлық 216 жолаушы мен он екі экипаж мүшесі қаза тапты. 2010 жылдың 10 сәуірі – 2010 жылғы Польша Әскери-әуе күштерінің Tu 154 рейсінің апаты: Ресейдің Смоленск Солтүстік әуежайына түсетін кезінде Польша президенттік ұшағы экипажы автоматты ескертулерді елемеді және ауыр тұмандықта тәуекелді қонуға тырысты. Tupolev Tu 154M ұшағы тым төменге түсіп, жақын жердегі орманға құлады, Польша президенті Лех Качиньский, оның әйелі Мария Качиньска және көптеген үкімет және әскери шенеуніктер қаза тапты. 2010 жылдың 12 мамыры – Afriqiyah Airways Flight 771 ұшағы Триполи халықаралық әуежайының периметрінен тыс, 09 ұшу-қону жолағынан қысқада қалды және құлады, бортындағы 104 адамның біреуінен басқа барлығы қаза тапты. Аман қалған жалғыз адам 9 жасар Рубен Ван Ассув есімді ұл болатын. 2013 жылдың 28 ақпанында Ливия азаматтық авиация басқармасы апаттың себебі ұшқыш қатесі екенін мәлімдеді. Апатқа себеп болған факторлар экипаж ресурстарын жеткіліксіз пайдалану, сезімдік иллюзиялар және бірінші офицердің ұшаққа жасаған әрекеттері болды, сондай-ақ шаршау да осы оқиғаға ықпал еткен болуы мүмкін. Соңғы есепте төмендегі себептер көрсетілді: ұшқыштардың қону кезінде ортақ жоспарының болмауы, жердегі көрініссіздік болмаған кезде ең төменгі шешім биіктігінен төменге түсу жалғастырылды, ұшу барысында басқару элементтерін дұрыс қолданбау және жерді анықтау және ескерту жүйесі іске қосылғаннан кейін. 2010 жылдың 22 мамыры – Air India Express Flight 812 Мангалор әуежайында ұшу-қону жолағынан асып кетті, 158 адам қаза тапты. Ұшақ тік түсуден кейін әдеттегі қону нүктесінен ауытқып қонды. Ұшуды жазбалары капитанның ұйықтағанын және қонуға бірнеше минут қалғанда ғана оянғанын көрсетті. Оның ұйқылы болуы ұшақтың өте жылдам және тік қонуына себеп болды, нәтижесінде ол үстел тәрізді ұшу-қону жолағының соңынан шығып кетті. 2010 жылдың 28 шілдесі – Airblue Flight 202 рейсінің капитаны бағытты басқару тұтқасымен шатасып, ұшақты бұру үшін дұрыс әрекет еткенін ойлады. Алайда, бағытты басқару тұтқасын бұрмағандықтан, бұрылыс орындалмады. Airbus A321 жолдан жаңсылып, Маргаллага тауына соғылып, бортындағы 152 адам қаза тапты. 2011 жылдың 20 маусымы – RusAir Flight 9605 Петрозаводск әуежайына қонуға дайындалып келе жатқанда батпаққа құлады, себебі мас навигаторы капитанына ауыр тұмандықта қонуға кеңес берді. Апаттан бес адам ғана аман қалды. 2013 жылдың 6 шілдесі – Asiana Airlines Flight 214 ұшағының құйрық бөлігі Сан-Франциско халықаралық әуежайының 28L ұшу-қону жолағына дейін жетпей, теңіздік қабырғаға соқтығысты. 307 жолаушы мен экипаж мүшесінің арасында үш адам қаза тапты және 187-сі жараланды, себебі ұшақ ұшу-қону жолағымен сырғып өтті. Тергеушілер апаттың себебі қалыптыдан төмен қону жылдамдығы және қону кезінде дұрыс емес траектория болғанын айтты. 2014 жылдың 23 шілдесі – TransAsia Airways Flight 222 ағаштарға соқтығысып, Тайвань, Пэнху аралындағы Сиси ауылындағы алты үйге құлады. Рейстегі 58 адамның арасында он адам ғана апаттан аман қалды. Капитан өзінің шеберлігіне тым сенімді болды және ұшақты қасақана төмендетіп, солға бұрды. Экипаж мүшелері ұшақ құлауға бірнеше секунд қалғанда ғана қауіпті биіктікте екенін және жерге соқтығып келе жатқанын түсінді. 2014 жылдың 28 желтоқсаны – Indonesia AirAsia Flight 8501 Жава теңізіне құлады...