Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1697 жылғы Ұлы түрік соғысының шайқасы
1697 battle of the Great Turkish War
Зента шайқасы, сондай-ақ Сента шайқасы деп те аталады, 1697 жылдың 11 қыркүйегінде Ұлы түрік соғысы кезінде Венгрия Корольдігінің Зента маңында (Осман империясы басып алған, қазіргі Сербияның Сента қаласы) Осман және Киелі Одақтың әскерлері арасында болды. Бұл шайқас соғыстың ең шешуші шайқасы болды, онда Осман империясы император Леопольд I жіберген, өзінен екі есе аз күшті императорлық әскерден ауыр жеңіліс көрді. 1697 жылы Осман империясы Венгрияны қайта басып алуға соңғы маңызды әрекет жасады; Сұлтан II Мұстафа басып алу күштеріне жеке басшылық етті. Күтпеген шабуылда, Габсбург империясының қолбасшысы Евгений Савойский түрік әскері Тиса өзенін Зентада кесіп өту кезінде шабуыл жасады, бұл орын Белградтан солтүстік-батысқа қарай 80 шақырым жерде орналасқан. Габсбург әскерлері мыңдаған адамды, оның ішінде Ұлы визирді жойды, қалғандарын шашыратты, Осман қазынасын басып алды және бұрын ешқашан қолға түспеген Империяның мөрі сияқты Осман билігінің жоғары белгілерін алып кетті. Еуропалық коалицияның шығындары, керісінше, өте аз болды. Осының тікелей салдары ретінде Осман империясы Банатты бақылаудан шығарды. Евгений осы жеңісті Осман Босниясына шабуыл жасау арқылы нығайтты. Зента Осман империясының ең ауыр жеңілістерінің бірі болды, одан кейін ол Карловиц шартында (1699) қол қоюға мәжбүр болды, Хорватия, Венгрия, Трансильвания және Славонияның бөліктерін Габсбург Австриясына өткізді, бұл Орталық Еуропада Осман үстемдігінің аяқталуын білдірді.
The Battle of Zenta, also known as the Battle of Senta, was fought on 11 September 1697, near Zenta, Kingdom of Hungary (occupied by the Ottoman Empire and now modern day Senta, Serbia), between Ottoman and Holy League armies during the Great Turkish War. The battle was the most decisive engagement of the war, and it saw the Ottomans suffer an overwhelming defeat by an Imperial force half as large sent by Leopold I, Holy Roman Emperor. In 1697 a last major Ottoman attempt to reconquer Hungary was made; Sultan Mustafa II personally led the invasion force. In a surprise attack, Habsburg Imperial forces commanded by Prince Eugene of Savoy engaged the Turkish army while it was halfway through crossing the Tisza river at Zenta, 80 miles northwest of Belgrade. The Habsburg forces inflicted thousands of casualties, including the Grand Vizier, dispersed the remainder, captured the Ottoman treasury, and came away with such emblems of high Ottoman authority as the Seal of the Empire which had never been captured before. The European coalition's losses, on the other hand, were exceptionally light. As an immediate consequence, the Ottoman Empire lost control over the Banat. Eugene followed up this victory by raiding deep into Ottoman Bosnia. Zenta was one of the Ottoman Empire's worst defeats, after which it was forced to sign the Treaty of Karlowitz (1699), ceding parts of Croatia, Hungary, Transylvania and Slavonia to Habsburg Austria, which marked the end of Ottoman dominance in central Europe.
Кіріспе
1683 жылғы Вена шайқасынан кейін Осман-Габсбург соғыстарында шешімді бұрылыс болды, Австрия және оның одақтастары Осман империясының көбірек жерлерін басып алды. 1688 жылға қарай Белград пен Паннония жазығының көп бөлігі Габсбургтердің бақылауына көшті. Бірақ Франциямен соғысқа көбірек әскер қажет болғандықтан, және жаңа ұлы визир Осман әскерін қайта ұйымдастырып, күшін жаңартқандықтан, сәттілік аяқталды. Осман әскері 1690 жылы Белградты қайта басып алды, ал келесі жылғы әскери науқан Габсбург әскері Белградты екінші рет қоршауда (1694) сәтсіздікке ұшырағаннан кейін шешілмей қалды. Содан кейін Сұлтан II Мұстафа басқарған Осман әскері Лугос шайқасында (1695), Улаш шайқасында (1696) және Ценей шайқасында (1696) үш рет қатарынан жеңіске жетті, ал венециялықтар Хиосты (1695) жоғалтты. 1697 жылдың 18 сәуірінде Мұстафа үшінші жорығына шығып, Венгрияға кең ауқымды шабуыл жасауды жоспарлады. Ол 100 мың сарбазбен Эдирнеден аттанды. Сұлтан жеке басшылықты өз қолына алып, жаздың соңында, 11 тамызда Белградқа жетті. Мұстафа келесі күні соғыс кеңесін өткізді. 18 тамызда Осман әскері Белградтан шығып, Сегедке қарай солтүстікке бет алды.
After the Battle of Vienna of 1683, a turning point seemed to have been reached in the Ottoman–Habsburg wars, with Austria and its allies capturing more Ottoman lands. By 1688 Belgrade and most of the Pannonian Plain was occupied by the Habsburgs. But as the war with the French demanded more troops, and the new grand vizier reorganised and reinvigorated the Ottoman Army, the success ended. Belgrade was recaptured by the Ottomans in 1690 and the following year's campaign was relatively indecisive after the Habsburg army failed in the second siege of Belgrade (1694). Subsequently, the Ottoman army commanded by Sultan Mustafa II won three consecutive victories at the Battle of Lugos (1695), Battle of Ulaş (1696), and Battle of Cenei (1696) while the Venetians lost Chios (1695). On 18 April 1697, Mustafa embarked upon his third expedition, planning a massive invasion of Hungary. He left Edirne with a force of 100,000 men. The Sultan took personal command, reaching Belgrade late in the Summer, on 11 August. Mustafa gathered a war council the next day. On 18 August the Ottomans left Belgrade heading north towards Szeged.
Ашылу маневрлері
5 шілдеде Венгрияның жаңадан бағындырылған Паннония жазығында император Леопольд, итальян тегін жас француз князі Евгений Савойды бас қолбасшы етіп тағайындады. Оның әскері 70 мың сарбаздан тұрды, олардың шамамен 35 мыңы шайқасқа дайын болды. Соғыс қазынасы тозғандықтан, Евгений жалақы төлеу және тиімді медициналық қызмет құру үшін ақша қарызға алды. Ол 50 мыңдық әскерді қамтамасыз ету үшін азық-түлік, оқ-дәрі және жабдықтар жеткізілуін талап етті. Сұлтан мен оның әскері Белградты қалдырған хабар келген соң, Евгений Жоғарғы Венгрия мен Трансильваниядан барлық қолдағы әскерін жинап, Дунайдағы Петроварадинге қарай шеруге аттанды, ол Белградтан өзен ағысы бойынша орналасқан еді. Князь Евгений Габсбургтерге қарсы көтерілісшілерді басу үшін солтүстікке, Гейяльяға әскер жіберді, ал қалған әскерін түріктерге қарсы дайындаумен айналысты. Концентрация аяқталғаннан кейін Евгенийдің күштері шамамен елу мың сарбазды құрады. Габсбург әскері неміс, австриялық, венгр және серб жаяу әскері мен атты әскерінен тұрды. Венгрия Корольдігінің палатині Пауль Эстерхази 12 000 сарбаз берді; серб ополчениесі, олардың көп бөлігі Жован Попович Текелия басқаратын атты әскер болды, 10 000 адам Евгенийдің күштеріне қосылды. Коалицияға серб әскерге шақырылғандар да кірді, атап айтқанда, вице-воевода Йован Монастерлия 1000 жаяу әскерімен және 700 атты әскерімен. Белградтың қараулы Амказаде Хюсейин-пашаның Дунайдағы Белградтың солтүстік-батысында орналасқан Габсбургтердің Петроварадин қамалына шабуыл жасау туралы кеңесіне қарамастан, Мұстафа Трансильванияға қарай жол тартты. Осман әскері Имре Токколи басқаратын венгр Курук атты әскеріне сүйенді, бірақ көптеген бұрынғы Курук көтерілісшілері де Киелі Лигаға қосылып, крест жорығын қолдады. Сұлтан мен оның әскері Дунайды кешіп, Тиса мен Дунайдың қосылған жерінде орналасқан Титль қамалын басып алу үшін батысқа бұрылды. Қамалда гарнизон болмағандықтан, османдықтар оны қиратты. Қыркүйек айында олар Тисаның оң жағалауымен солтүстікке қарай жылжып, 11 қыркүйек күні таңертең Зента ауылының жанына жетті. Тиса өзені Трансильванияға дейінгі соңғы маңызды өзенді кедергі болды. Князь Евгений императорлық әскерді Петроварадиннен оңтүстікке қарай шеруге алып, Тисаны кешіп, шығыс жағалауымен өзен ағысы бойымен жол тартты. Османдықтар жаудың қайда екенін білмеді.
On 5 July, in the newly conquered Pannonian Plain of Hungary, Prince Eugene of Savoy, a young French prince of Italian descent, who had distinguished himself greatly in battle, was appointed Commander in Chief by Emperor Leopold. His army consisted of 70,000 men with roughly 35,000 ready for battle. As the war chest was empty, Eugene borrowed money in order to pay wages and to create a working medical service. He requested that rations, ammunition and equipment be brought up to the level of an army of 50,000. When news arrived that the Sultan and his army had left Belgrade, Eugene decided to gather all his available troops from Upper Hungary and Transylvania and marched them towards Petrovaradin, on the Danube, upriver from Belgrade. Prince Eugene sent some troops north to Hegyalja to deal with anti Habsburg Hungarian rebels while he worked on rebuilding the remainder of the army to face the Turks. After the concentration was completed, Eugene's forces numbered about fifty thousand to face the Ottomans. The Habsburg army consisted of German, Austrian, Hungarian and Serbian infantry and cavalry forces. Palatine Paul Eszterházy of the Kingdom of Hungary contributed 12,000 soldiers; the Serbian Militia, 10,000 men, a majority of whom were cavalry, under the command of Jovan Popović Tekelija, also joined Eugene's forces. Serb conscripts were part of the coalition, notably Vice Voivode Jovan Monasterlija with his 1,000 infantry and 700 cavalry soldiers. Despite the advice of the warden of Belgrade, Amcazade Hüseyin Pasha, who proposed attacking Habsburg held Petrovaradin northwest of Belgrade on the Danube River, Mustafa moved towards Transylvania. The Ottoman army counted on Hungarian Kuruc cavalry under the leadership of Imre Thököly, however many former Kuruc rebels had also joined the Holy League and the call for a crusade. The Sultan and his army crossed the Danube, then made a detour west to capture Titel Castle at the confluence of the Tisza and the Danube. Finding the castle without a garrison, the Ottomans demolished it. In September, they headed north, along the right bank of the Tisza reaching the vicinity of the village of Zenta on the morning of 11 September. The River Tisza was the last major river barrier before Transylvania. Prince Eugene followed, marching the Imperial army south from Petrovaradin, crossed the Tisza river and headed upriver along the east bank. The Ottomans had no idea where the enemy was.
Ұрын салу
11 қыркүйекте Осман әскері Зента маңындағы Тиза өзенін фордтауға кірісті, императорлық әскердің жақын жерде екенін білмейтін. Османдықтардың ілгерілеуін бақылап отырған серб милициясының командирі капитан Йован Попович Текелия дереу принц Евгенийге хабарлап, тұтқынға алынған Осман пашасы ақпаратты растауға мәжбүр болды. Текелия кейіннен императорлық әскерді саздықтар мен батпақтар арқылы түрік лагерінің артына бастап барды. Венадан келген хабаршы императордың «өте сақ болу» және жалпы шайқасқа түспеу туралы қатаң бұйрығын жеткізді. Түріктердің қараңғыда өзеннен өтіп кетуіне мүмкіндік бермеу үшін Евгений жоспарын жалғастыруға шешім қабылдады. Күн батуға екі сағат қалғанда, он сағаттық шаршатушы сапардан кейін келген Габсбург әскері Осман күштерін таң қалдырды, олар әлі де өзеннен өтіп жатқан еді және христиан әскері осы жерге соншалықты жылдам жетеді деп ойламаған. Сұлтан Мұстафа, оның жүгі мен артиллериясы Темешвар жағалауында болды, ал жаяу әскердің көп бөлігі әлі де екінші жағалауда Ұлы визирмен бірге болды. Жарық күні төмендегенде, екі жағында атты әскер, ортасында жаяу әскері бар Габсбургтың барлық күштері арт жағынан шабуыл жасап, Османдықтардың қорғаныс позициясына қарсы ай тәрізді қозғалыспен шабуылдады. Императорлық әскердің сол жақ фланкі, генерал Гвидо Стархемберг басқаруымен, Османның сол жағы мен көпірдің арасына еніп, оларды өзенге қамады. Әскердің оң жақ қанатын генерал Зигберт Хайстер басқарды. Сонымен қатар, Шарль Томас де Водемонт басқарған императорлық күштер майданнан шабуыл жасап, жақын арадағы шайқастан кейін Осман лагерін қоршап тұрған бекіністерді бұзып өтті. Түрік атты әскеріне венгр Имре Тёкёли басшылық етті, ол сұлтанға қосымша куруц атты әскерімен де көмектесті. Генерал Стархембергтің императорлық драгундары аттан түсіп, Осман лагерін қоршап, қазбаға қарай жылжып, жақын арада түрік қорғаныс желісін бұзды. Осман әскері бекіністердің артында шатасып, қазір толы, қатты бомбалауға ұшыраған және жақында құлаған көпірге қарай шегінді. Дүрбелеңге түскен Осман әскері өзенге құлап, мыңдаған адам қаза тапты. Австрия артиллериясы қашқан Османдықтарды талқандады. Сұлтан қалған әскерлеріне көпірді қорғауды бұйырғаннан кейін, басқа жағынан көмектеспей, әскерін тастап, кері шегінуді шешті. Отыз атты әскердің сүйемелдеуімен және оның ұстазы және кеңесшісі шейх әл-Ислам Фейзулла Әфендімен бірге Мұстафа Темешварға аттанды, жолда тоқтамай, тек аттар көтере алатын мүліктерді ғана алып кетті. Габсбург әскері алыс жағалауға жеткенде, сұлтан 87 зеңбірек, 9000 жүк арбасы, 6000 түйе және 15000 өгізді қалдырғанын көрді. Сонымен қатар, австриялықтар Осман империясының үш миллион пиастр және Ұлы сұлтан II Мұстафаның мемлекеттік мөрі бар Осман патшалығының қазынасын тапты, оны бұрын ешбір жау басып алған емес. Мөрге «Мұстафа, Мехмед Ханның ұлы, әрдайым жеңіске жетеді» және оның таққа отырған жылы «Хежраның 1106 жылы» (1695 жыл христиан күнтізбесі бойынша) деген сөздер жазылған. Жеңістен кейін, Евгений ханзада императорға Зента шайқасында қолға түскен заттарды жеке табыс етті. Барлығы 30 000 түрік қаза тапты, оның ішінде Осман әскери-әкімшілік құрылымындағы ең жоғары лауазымды тұлғалардың көптегені; Ұлы визир шайқас алаңында бүлікші янычерлердің қолынан қаза тапты. Ал, қасиетті Лига 429 адамды ғана жоғалтты. Қаза болғандардың арасындағы үлкен айырмашылық ішінара императорлық әскердің тактикалық басымдығына және оқтығыштың технологиясына байланысты болды, австриялықтар оны Османдықтардан гөрі жақсырақ дамытқан.
On 11 September, the Ottoman army began to ford the River Tisza near Zenta, unaware that the Imperial Army was nearby. Captain Jovan Popović Tekelija, commander of the Serbian Militia, who was monitoring the advances of the Ottomans, immediately informed Prince Eugene, and a captured Ottoman pasha was forced to confirm the information. Tekelija then led the Imperial army over swamps and bog to the rear of the Turks encampment. A courier arrived from Vienna carrying peremptory orders from the emperor to "act with extreme caution" and not risk a general engagement. Not wanting to let the Turks slip across the river under cover of night, Eugene decided to carry on with his plan. Two hours before sunset, the arrival of the Habsburg army, after a ten hour forced march, shocked the Ottoman forces as they were still in the process of crossing the river and did not think that the Christian army could get there so quickly. Sultan Mustafa, his baggage, and the artillery were on the Temeşvar bank while most of the infantry was still with the Grand Vizier on the other bank. As the light began to fall the entire Habsburg force, with cavalry on each side and the infantry in the middle, launched an all out assault from the rear, attacking in a crescent shape movement against the defensive position of the Ottomans. The left flank of the Imperial army commanded by General Guido Starhemberg penetrated between the Ottoman left and the bridge, trapping them against the river. The army's right wing was under the command of General Sigbert Heister. At the same time, Imperial forces led by Charles Thomas de Vaudémont, attacked from the front and, after engaging in close quarter fighting, broke through the trenches surrounding the Ottoman camp. The command of the Turkish cavalry was under Hungarian Imre Thököly, who also supported the sultan with some additional Kuruc cavalry. The Imperial Dragoons of General Starhemberg dismounted and proceeded to the moat encircling and engaging the Ottoman camp and soon broke through the Turkish line of defence. Ottoman troops behind the entrenchments retreated in confusion to the bridge, which was now overcrowded, heavily bombarded, and soon collapsed. Thrown into disorder, the trapped Ottoman troops fell into chaos with thousands falling into the river. Austrian artillery devastated the surviving Ottomans as they tried to escape. The Sultan watched helplessly from the other side, before he decided, after ordering the remaining troops to secure the bridge, to abandon his army and retreat. Escorted by a cavalry detachment and accompanied by his tutor and mentor Sheikh ul Islam Feyzullah Efendi, Mustafa set off for Temeşvar, without stopping along the way, taking only what horses could carry. When the Habsburg army reached the far bank they found that the sultan had left behind him 87 cannon, 9000 baggage carts, 6000 camels and 15,000 oxen. In addition, the Austrians found the Ottoman royal treasure chest, containing three million piastres and the state seal of Grand Sultan Mustafa II of the Ottoman Empire which had never been captured by an enemy before. The seal was inscribed with the words "Mustafa, son of Mehmed Han, always victorious" and the year of his accession to the throne "1106 of the Hejra" (1695 according to the Christian calendar). After the victory, Prince Eugene personally presented the emperor with the pieces that were captured at the Battle of Zenta. In total 30,000 Turks died, including many of the most senior figures in the Ottoman military administrative establishment; the grand vizier was murdered on the battlefield by mutinous Janissaries. In contrast, the Holy League suffered only 429 casualties. The great difference in casualties was partly due to the tactical superiority of the imperial army and cannon technology which, unlike the Ottomans, the Austrians had improved to a great extent.
Салдары
Бұл шайқас Австрия үшін керемет жеңіспен аяқталды. Осман әскерінің басты бөлігі шашырап, австриялықтар Осман Босниясында толық еркіндікке ие болды. 22 қазанда Евгений алты мың атты әскермен, оның ішінде Саваның серб жасақтарымен шабуыл жасап, Сараевоны басып алды; османдықтар оларды қарсы алуға жіберілген елшілерді өлтіргеннен кейін, қала тоналып, жартылай қиратылды. Он төрт жылдық соғыстан кейін Зента шайқасы бейбітшілікке бастайтын итергіш күш болды; бірнеше ай ішінде екі тараптың делдалдары Константинопольдегі ағылшын елшісі Уильям Пейджеттің қадағалауымен Сремски-Карловциде бейбіт келіссөздерін бастады. 1699 жылғы 26 қаңтарда Белград маңында қол қойылған Карловиц шарты бойынша Австрия Венгрияны (Темешвар банаты мен Шығыс Славонияның кішкентай бөлігін қоспағанда), Трансильвания, Хорватия және Славонияны бақылауға алды. Қайтарылған территориялардың бір бөлігі Венгрия Корольдігіне қайта қосылды, ал қалғаны Габсбург монархиясының құрамында Трансильвания княздығы және Әскери шекара сияқты жеке бірліктер ретінде ұйымдастырылды. Түріктер Белград пен Сербияны сақтап қалды, Сава Осман империясының солтүстік шегіне айналды, ал Босния – шекаралық провинция болды. Жеңіс түріктердің Венгрияның көп бөлігінен шығуына ресми түрін берді, ал Карловиц шарты Осман империясының Еуропадағы үстемдігінің аяқталуын білдірді.
The battle resulted in a spectacular victory for Austria. The main Ottoman army was scattered and the Austrians gained complete freedom of action in Ottoman Bosnia. On 22 October after Eugene mounted a raid with six thousand cavalry including Serbian Militia of the Sava, Sarajevo was captured; after the Ottomans killed the messengers sent to ask them to surrender, the city was plundered and burned to the ground. After fourteen years of war, the battle at Zenta proved to be the catalyst for peace; within months mediators of both sides started peace negotiations in Sremski Karlovci under the supervision of English ambassador to Constantinople, William Paget. By the terms of the Treaty of Karlowitz, signed near Belgrade on 26 January 1699, Austria gained control of Hungary (except for the Banat of Temesvár and a small area of Eastern Slavonia), Transylvania, Croatia and Slavonia. A portion of the returned territories were reintegrated into the Kingdom of Hungary; the rest were organised as separate entities within the Habsburg monarchy, such as the Principality of Transylvania and the Military Frontier. The Turks kept Belgrade and Serbia, the Sava became the northernmost limit of the Ottoman Empire and Bosnia a border province. The victory ultimately formalised the withdrawal of the Turks from most of Hungary and the resulting treaty of Karlowitz marked the end of Ottoman dominance in Europe.