1526 жылғы Мохач шайқасы және Венгрияның құлауы

Кіріспе

1526 жылғы Осман-Мажар соғыстарының шайқасы; Осман жеңісі. 1526 жылғы шайқас.

Осман-Мажар соғыстарының аяқталуы
Осман-Габсбург соғыстарының басталуы
Ортағасырлық Венгрияның құлдырауы мен бөлінуі

| қатысушы1 = Осман империясы
Қырым хандығы
| қатысушы2 = Венгрия Корольдігі, Хорватия Корольдігі, Сербия деспотаты, Богемия тәжі, Бавария Герцогтығы, Папа мемлекеттері, Польша Корольдігі, Мажар словендері
| бас қолбасшы1 = Сулейман I, Паргалы Ибрагим Паша, Малкочоглу Бали Бей, Гази Хюсрев Бей, Бехрам Паша
| бас қолбасшы2 = Венгрияның Людовик II, Пал Томори, Дьердь Заполья, Стефан Батори, Павло Бакич, Радич Божич
| күші1 = 50,000–100,000 адам, 80 зеңбірек (олардың 50-і ғана уақытында жетті)
| шығын1 = ~1,500–2,000
| шығын2 = 14,000 қаза тапты, 2,000 тұтқын өлімге кесілді. Бұл әдісті кейіннен қытай жазушысы Чжао Шичжэнь қабылдап, түрік мылтықтарын еуропалықтарынан артық деп бағалады. Янычерлер бұл шайқаста алғаш рет ұңғынмен ату тактикасын қолданды.

Венгриядағы патшалық биліктің құлдырауы (14901526)

1490 жылы абсолютист патша Матиас Корвин қайтыс болғаннан кейін, тағы бір қатал патшаны қаламайтын венгр магнаттары, 1490 жылдан 1516 жылға дейін Венгрия патшасы Владислав II ретінде билік еткен, әлсіз ерік-жігерлі Бөгемия королі Владиславты таққа отырғызды. Ол өзіне ұсынылған әрбір петиция мен құжатты сұрақсыз қабылдауындықтан “жарайды” деген мағына беретін Добже (немесе венгрше Добце) атанды. Жаңа сайланған Владислав II патша венгр патшалықтарының, регалиялардың және кірістердің көп бөлігін дворяндарға сыйлады. Осылайша патша жаңа билігін тұрақтандыруға және магнаттар арасындағы беделін сақтауға тырысты. Патша сарайының қарапайым салық және жер саясатының салдарынан орталық билік, негізінен, патшалық қаржыға феодалдық жерлерді кеңейтуден туындаған ауыр қаржылық қиындықтарға тап болды. Парламент абыройы елдің қорғану қабілеті есебінен салық жүктемесін 70–80% төмендетуге қол жеткізді. Владислав магнаттардың әлсіз “тұтқынына” айналды, олардың келісімі болмаса, ол ешқандай шешім қабылдай алмады. Матиас Корвиннің тұрақты жалдамалы әскері (Қара әскер) аристократия тарапынан таратылды. Магнаттар елдегі ұлттық әкімшілік жүйелер мен бюрократияны да жойды. Шекара күзетшілері мен қамал гарнизондарының жалақысы төленбегендіктен елдің қорғаныс қабілеті әлсіреп, қамалдар құлдырады және қорғанысты нығайту үшін салықты арттыруға бағытталған бастамалар тоқтатылды. Венгрияның халықаралық беделі төмендеді, саяси тұрақтылығы шайқалды, әлеуметтік прогресс тоқтап қалды. Протестантизмнің пайда болуы елдегі ішкі қатынастарды одан бетер нашарлатты. 1514 жылы әлсіз және қарт Владислав II патша Гьёрги Дожа бастаған шаруалардың ірі көтерілісіне тап болды, оны Иоанн Заполя бастаған ақсүйектер аяусыз басып тастады. Дожа көтерілісінен кейін шаруаларды қатыгездікпен жазалау 1526 жылғы түрік шапқындығына көмектесті, себебі венгрлер енді саяси біртұтас халық болмады. Осының салдарынан тәртіпсіздік Осман империясының үстемдігіне жол ашты.

After the death of the absolutist King Matthias Corvinus in 1490, the Hungarian magnates, who did not want another heavy handed king, procured the accession of the notoriously weak willed King Vladislaus of Bohemia, who reigned as King Vladislaus II of Hungary from 1490 to 1516. He was known as King Dobře (or Dobzse in Hungarian orthography), meaning "all right", for his habit of accepting, without question, every petition and document laid before him. The freshly elected King Vladislaus II donated most of the Hungarian royal estates, régales, and royalties to the nobility. Thus the king tried to stabilize his new reign and preserve his popularity among the magnates. Given the naive fiscal and land policy of the royal court, the central power began to experience severe financial difficulties, largely due to the enlargement of feudal lands at royal expense. The noble estate of the parliament succeeded in reducing their tax burden by 70–80%, at the expense of the country's ability to defend itself. Vladislaus became the magnates' helpless "prisoner"; he could make no decision without their consent. The standing mercenary army (the Black Army) of Matthias Corvinus was dissolved by the aristocracy. The magnates also dismantled the national administration systems and bureaucracy throughout the country. The country's defenses sagged as border guards and castle garrisons went unpaid, fortresses fell into disrepair, and initiatives to increase taxes to reinforce defenses were stifled. Hungary's international role declined, its political stability shaken; social progress was deadlocked. The arrival of Protestantism further worsened internal relations in the country. In 1514, the weakened and old King Vladislaus II faced a major peasant rebellion led by György Dózsa, which was ruthlessly crushed by the nobles, led by John Zápolya. After the Dózsa Rebellion, the brutal suppression of the peasants greatly aided the 1526 Turkish invasion as the Hungarians were no longer a politically united people. The resulting degradation of order paved the way for Ottoman pre eminence.

Ягеллондық-Габсбургтер османдықтарға қарсы қорғаныс ұйымдастыруға тырысады

1522 жылы Венгрияның королі Людовик II Габсбург әулетінен Марияға үйленді. Османдықтар Ягеллондық-Габсбург некесін Балқандағы өз биліктеріне қауіп деп қарастырып, оны бұзуға тырысты. 1520 жылы Константинопольде билікке келгеннен кейін Сүлеймен I жоғары мемлекеттік сарай (Порта) венгрлерге кем дегенде бір, мүмкін екі бейбітшілік шарттарын ұсынды. Белгісіз себептермен Людовик бас тартты. Людовик Венгрияның жағдайын жақсы білген болуы мүмкін (әсіресе Осман империясы 1514 жылғы Халдиран шайқасында Парсыны жеңгеннен кейін және 1525 жылдан бастап Польша-Осман бейбіт келісімінен соң) және соғыс бейбітшіліктен артық деп ойлаған. Бейбіт уақытта да Османдықтар венгр жерлеріне шабуыл жасап, шекарадағы қамалдармен кішкентай аумақтарды басып алды, бірақ соңғы шайқас Людовикке үміт сыйлады. Осыған байланысты тағы бір Осман-Венгрия соғысы басталды, және 1526 жылдың маусымында Осман әскері Дунай бойымен жорыққа шықты. 1500-жылдардың басында Владислав II (1490-1516 жылдары билеген), Людовик II және хорват ақсүйектері Киелі Рим императоры Максимилиан I-ден бірнеше рет көмек сұрады, бірақ Максимилиан билік еткен кезде Венгрияға көмек көрсету тек жоспар ретінде қалып қойды. Дегенмен, алғашқы бекіністер құлағаннан кейін, өзінің провинцияларына төнген қауіпті бағалап, эрцгерцог Фердинанд (кейіннен Киелі Рим императоры Фердинанд I) қарындасының күйеуіне көмектесу үшін елеулі күш жұмсады. Нандорфехервар қамалланғанда, ол өзінің өкілдерін шақырып, Венгрияға әскер жіберуді ұсынды. Нәтижесінде, 2000 неміс жаяу әскері жіберілді. 1522 жылдан 1526 жылғы Мохач жеңілісіне дейін Австриядан әскери күштер жиі келіп тұрды, бірақ олар шекарадағы бекіністерге тұрақты гарнизон ретінде орналастырылмады. Бұл әскери көмек шекараның бұл бөлігін нығайтқанмен, бұрынғы билеушінің (бан) біртұтас басшылығын жойды. Альфред Колер Фердинанд, Мария және Людовиктің координациялық әрекеттері сәтсіз аяқталғанын айтады, себебі жас венгр королі жігерсіздік танытты, бұл венгр ақсүйектері тарапынан да мойындалды. Мария, керісінше, әлдеқайда шешімді және күшті болды, бірақ оның сенген венгр емес кеңесшілері күдік тудырды.

King Louis II of Hungary married Mary of Habsburg in 1522. The Ottomans saw this Jagiellonian Habsburg marital alliance as a threat to their power in the Balkans and worked to break it. After Suleiman I came to power in Constantinople in 1520, the High Porte made the Hungarians at least one and possibly two offers of peace. For unclear reasons, Louis refused. It is possible that Louis was well aware of Hungary's situation (especially after the Ottomans defeated Persia in the Battle of Chaldiran (1514) and the Polish Ottoman peace from 1525) and believed that war was a better option than peace. Even in peacetime, the Ottomans raided Hungarian lands and conquered small territories (with border castles), but a final battle still offered Louis a glimmer of hope. Accordingly, another Ottoman–Hungarian war ensued, and in June 1526 an Ottoman expedition advanced up the Danube. In the early 1500s, Vladislav II (ruled 1490–1516), Louis II and Croatian nobles repeatedly asked Holy Roman Emperor Maximilian I for help, but during Maximilian's reign, assistance for Hungary remained a plan. After the first chain of fortresses fell however, assessing the threat to his own provinces, Archduke Ferdinand (later Holy Roman Emperor Ferdinand I) made a significant effort to help his brother in law. When Nándorfehérvár was being besieged, he summoned his estates and proposed sending troops to Hungary. In the end, 2,000 German infantry troops were sent. From 1522 to the 1526 defeat at Mohács, field troops from Austria frequently arrived but were not placed into fortresses at the border as regular garrisons yet. Even though this military aid purportedly strengthened this area of the border, it had the undesired effect of dissolving the unified leadership that the ban had held until that time. Alfred Kohler opines that the coordination effort attempted by Ferdinand, Mary and Louis failed because the young Hungarian king showed a lack of vigour, which was also recognized by Hungarian nobles. Mary, on the other hand, was much more decisive and vigorous, but the non Hungarian advisors she relied on created distrust.

Еуропалық оқиғалар және франко-османдық одақ

Еуропада, әсіресе Германияда, жағымсыз үрдістер басталып кетті. Қаржыны бақылаған Фуггерлер «1503 жылға қарай Германияда, Венгрияда, Польшада және Скандинавияда 'құрмет көрсету' монополиясын иеленді, сондықтан ең шағын приходқа да қол жеткізгісі келген кез келген дін қызметкері Аугсбург саудагерлеріне жүгінуге мәжбүр болды». Фуггерлер отбасы Рим-католик шіркеуінің индульгенциясын таратуды қадағалады, бұл көп ұзамай халықаралық дауға, содан кейін күшті әлеуметтік толқуларға әкелді. 1517 жылдан кейін Еуропалық қоғам Мартин Лютер бастаған Реформацияға ден қойып, екіге бөлінді. Діни дүрбелең 1524-1526 жылдардағы неміс шаруаларының соғысымен күшейді, бұл үлкен күштерді жұмылдырды және материалдық зияннан өзге 100 мыңнан астам адамның өліміне себеп болды. 1521 және 1526 жылдар аралығында Батыс Еуропа елдері Италия соғыстарының кезекті эпизодымен (1494 жылдан 1559 жылға дейін, шағын үзілістермен) айналысты. Франция алғашқыда Шығыс Еуропадан Киелі Рим императоры Карл V-ге қарсы одақтастар іздеді. Француз елшісі Антонио Ринкон 1522 және 1525 жылдар аралығында бірнеше рет Польша мен Венгрияға сапарлады. Бикокка шайқасынан (1522) кейін Франция королі Франциск I Польша королі Зигмунд I-мен одақтасуға тырысты, бірақ нәтижесіз болды. Венгрия корольдік кеңесі француз ұсынысын қабылдамады, бірақ Трансильвания воеводасы Янош Саполяй француздармен ынтымақтастыққа дайын екенін көрсетті, алайда ресми келісімге 1528 жылға дейін қол қойылмады. Франция королі Франциск I 1525 жылдың 24 ақпанында Павия шайқасында Габсбургтердің Киелі Рим императоры Карл V әскерлерінен жеңіліске ұшырады. Бірнеше ай түрмеде отырғаннан кейін Франциск I Мадрид шартына қол қоюға мәжбүр болды. Еуропа дипломатиясындағы маңызды сәтте Франциск Сұлтан Сүлейменмен ресми франко-османдық одақ құрды, Карл V-ке қарсы одақтас ретінде. Француз-османдық стратегиялық, кейде тактикалық одақ шамамен үш ғасырға созылды. Францияға Габсбургтердің қысымын жеңілдету үшін 1525 жылы Франциск Сүлейменнен Киелі Рим империясына қарсы соғыс ашуды сұрады, ал Түркиядан Киелі Рим империясына жол Венгрия арқылы өтті. Француз патшасының өтініші Сүлейменнің Еуропадағы амбицияларымен үйлесті және оған 1526 жылы Венгрияға шабуыл жасауға себеп болды, нәтижесінде Мохач шайқасы болды. Бұл сан Батыс Еуропаның басқа да қазіргі заманғы әскерлерінен көп болғанымен, Батыс Еуропа елдерінің ірі қақтығыстары кезінде майданға шығарылған әскерлер санынан асып түсті. Осман империясы бойынша Жоғары Портта жұмыс істейтін тұрақты кәсіби жалдамалы сарбаздардың саны (Капикулу) 16 ғасырдың бірінші үштен бірінде 15 000-16 000 адамнан аспады. Осы кезеңде Сүлеймен жорықтарға 50 000-60 000 сарбаз жинауға қабілетті болды. Османдықтар өздерінің яничар әскері үшін аркебустардың көп бөлігін венгр және венециялық қару жасаушылардан алды. Бұл құбылыс соншалықты кең таралған және ауыр болды, сондықтан 1525 жылы Венгрия Парламенті Осман империясына венгрлік аркебустарды экспорттауға қарсы заң қабылдады. Көпшілік пікірге қайшы, венгр жаяу әскері аркебустармен жақсы жабдықталғандықтан, қазіргі заманғы Батыс Еуропа стандарттарымен салыстырғанда ерекше жоғары атыс күшіне ие болды. Екі әскер де тактикалық қиындыққа тап болды, атап айтқанда, олар өздерінің атыс күшін тиімді түрде жылжыта алмады. Нәтижесінде олар оларды тек қорғаныс позициясынан атқан жағдайда ғана тиімді пайдалана алды. Сұрақ, кім екінші тарапты соғыс алаңында шабуыл жасауға мәжбүрлей алады, яғни, кейіннен оқтармен және аркебустармен қорғауға болатын позицияларға шабуыл жасауға мәжбүрлей алады. Қазіргі білімімізге сүйенсек, Венгрия армиясының қару-жараққа бөлінуі толықтығын талап етпейді: Венгрияның асыл бандерийлерінен 3000 бронеат, патшаның жеке күзетшісі (1000 бронеат), 4500 жеңіл ат әскері (негізінен серб тектес гусарлар), 6700 негізінен венгр пехотасы, 5300 Папалық пехота (негізінен неміс Ландскнехте, бірақ итальяндық және испандық контингенттер де аз санда ұсынылған) және 1500 поляк пехотасы, белгісіз сандағы артиллериялықтар. Әскердің қалған бөлігін толыққанды қайта құру үшін жеткілікті мәліметтер мен нақты білім жоқ. Бұл аймақтың географиясы венгрлердің Османның түпкі мақсатын Балқан тауларын кезіп өткенге дейін білмейтінін білдірді. Олар бұл кезде Трансильвания және Хорватия күштері Османнан гөрі Будадан алыс болды. Қазіргі заманғы тарихи деректер, аз болса да, Луидің Осман әскерін ашық шайқасқа тікелей тартудың орнына, кері шегіну жоспарын таңдағанын көрсетеді. Венгрияның соғыс кеңесі Хорватия және Трансильваниядан күштер күтіп отырған күнінен кейін, Мохачқа жақын жатқан ашық, бірақ тегіс емес жазықта шайқас өткізуге қатысты қателік жасады, онда кейбір батпақты жерлер де болды. Фихтнер Мохач шайқасынан бұрын Луи мен оның құдасы, эрцгерцог Фердинанд арасында байланыс үзілгенін жазды. Фердинанд жағдайдың жеделдігін білмеді. Жағдайды одан да нашарлатқан нәрсе, Луи және Венгрия сарайы оған Мохач жазығында шешуші шайқас өткізуге шешім қабылдағандары туралы хабарламады (бұл шешім 26 тамызда, Фердинандтың келісінен бір күн бұрын қабылданды: Луидің Батадағы лагерінде өткен мәжілісте канцлер Штефан Бродарич патшадан Австрия және Богемиядан күштер күтіп отыруды кеңес берді, бірақ шайқасқа асыққан ақсүйектер тобы патшаны Османдықтардан сандық артық болған Мохач жазығында ашық шайқасқа түсуге көндірді). Дін алаулары мен көтерілістерге тап болған Фердинанд, басқа театрлардағы әскерлерді сұраған бауырларының өтініштеріне де назар аударды, сондықтан өзінің ойынша маңыздырақ мәселелермен айналысуға шешім қабылдады. Штефан Фишер Галатидың сөзіне сүйенсек, әдебиет Луидің өзі түрік қаупінің қауіптілігін толыққанды түсіне алмаған сияқты көрінеді. Луидің сенімі Ян Заполя мен оның қолдаушыларының уәделеріне негіделген болуы мүмкін. Габсбургтердің араласуынан қорқып, Портамен әскери немесе дипломатиялық жолмен күресу немесе бітімге келуді қалаған ақсүйектер. Османдықтар Мохачқа дерлік қарсылықсыз жетті. Луи Будада күтіп отырғанда, олар бірнеше қалаларды қоршады (Петерварад, Уйлак және Эсек) және Сава және Драва өзендерін кешіп өтті. Мохачта венгрлердің саны 25 000-30 000 сарбазды құрады. Сыртқы көмек ретінде тек кішкентай поляк әскері (1500 сарбаз және рыцарь) болды, оған корольдік капитан Ленарт Гнойинский басшылық етті (бірақ Папалық мемлекет ұйымдастырды және жабдықтады). Осман әскерінің саны шамамен 50 000 болды, бірақ кейбір қазіргі заманғы және тарихшылар Осман әскерінің санын 100 000 деп есептейді. Османдық Балқан күштерінің көп бөлігі бұл шайқас алдында босниялықтар немесе хорваттар деп сипатталды. Венгр әскері жердің ерекшеліктерін пайдалануға тырысты және Осман әскерін бөліп-бөліп жеңуді үміттенеді. Олардың әскерлері жақсы демалды, ал түріктер ыстық жазғы күнде шаршаңқы жорықтан кейін келді.

In Europe, especially in Germany, negative trends have started to unfold. The Fuggers, who had taken control of the finances, "by around 1503 had a veritable monopoly of 'favoritism' in Germany, Hungary, Poland and Scandinavia, to the extent that any priest who wanted to get access to even the most modest parish had to turn to the merchants of Augsburg." The Fugger family controlled the distribution of the Roman Catholic Church's indulgences, which, among other reasons, soon led to an international scandal and then to strong social unrest. After 1517, European public opinion became increasingly preoccupied and divided by the Reformation launched by Martin Luther. The religious upheaval was compounded by the German Peasants' War of 1524 1526, which mobilised considerable forces and, in addition to the material damage, caused more than 100,000 deaths. Between 1521 and 1526, the Western European powers were preoccupied with the current episode of the Italian wars (which lasted from 1494 to 1559, with minor interruptions). France first sought allies in Eastern Europe against Holy Roman Emperor Charles V. French envoy Antonio Rincon visited Poland and Hungary several times between 1522 and 1525. After the Battle of Bicocca (1522), King Francis I of France tried unsuccessfully to ally himself with King Sigismund I of Poland. The Hungarian royal court also rejected the French offer, unlike János Szapolyai, the Voivode of Transylvania, who showed a willingness to cooperate with the French, although the formal treaty was not signed until 1528. King Francis I of France was defeated at the Battle of Pavia on 24 February 1525 by the troops of the Habsburg Holy Roman Emperor, Charles V. After several months in prison, Francis I was forced to sign the Treaty of Madrid. In a watershed moment in European diplomacy, Francis formed a formal Franco Ottoman alliance with Sultan Suleiman the Magnificent as an ally against Charles V. The French Ottoman strategic, and sometimes tactical, alliance lasted for about three centuries. To relieve the Habsburg pressure on France, in 1525 Francis asked Suleiman to make war on the Holy Roman Empire, and the road from Turkey to the Holy Roman Empire led across Hungary. The request of the French king coincided well with the ambitions of Suleiman in Europe and gave him an incentive to attack Hungary in 1526, leading to the Battle of Mohács. though even this number was greater than other contemporary Western European armies deployed on the battlefields during the major conflicts of Western European powers. The number of regular professional paid soldiers (Kapıkulu) employed by the High Porte throughout the Ottoman Empire did not exceed 15,000–16,000 men in the first third of the 16th century. During this time Suleiman could raise an army between 50,000–60,000 for campaigns. The Ottomans obtained most of the arquebuses for their janissary army from Hungarian and Venetian gunsmiths. This phenomenon was so widespread and severe, that in 1525 the Hungarian Parliament had to pass a law against the export of Hungarian made arquebuses for the Ottoman Empire. Contrary to popular belief, the Hungarian infantry was so well equipped with arquebuses that, it had an unusually high firepower in a comparison with contemporary Western European standards. Both armies faced a tactical challenge, namely that they could not move their firepower very well. As a result, they were only able to use them effectively if they fired from a defensive position. The question was who could force the other to start the attack on the battlefield, that is, to attack positions that could then be defended with cannons and arquebuses. The division of the Hungarian army according to arms based on our current knowledge is, without claiming completeness: 3,000 armoured knights from the Hungarian noble banderiums, the king's bodyguard (1,000 armoured knights), 4,500 light cavalry (mainly hussars of Serbian origin), 6,700 mainly Hungarian infantry, 5,300 Papal infantry (mainly German Landsknechte, but Italian and Spanish contingents were also represented in smaller numbers) and 1,500 Polish infantry, with an unknown number of artillerymen. As for the rest of the army, we do not have sufficient data and accurate knowledge for a full reconstruction at present. The geography of the area meant that the Hungarians could not know the Ottomans' ultimate goal until the latter crossed the Balkan Mountains, and when they did, the Transylvanian and Croatian forces were farther from Buda than the Ottomans were. Contemporary historical records, though sparse, indicate that Louis preferred a plan of retreat, in effect ceding the country to Ottoman advances, rather than directly engaging the Ottoman army in open battle. The Hungarian war council – without waiting for reinforcements from Croatia and Transylvania only a few days march away – made a serious tactical error by choosing the battlefield near Mohács, an open but uneven plain with some swampy marshes. Fichtner writes that before the Battle of Mohács, there was a breakdown of communication between Louis and his brother in law, Archduke Ferdinand. Ferdinand was unaware of the urgency of the situation. To make the matter worse, Louis and the Hungarian court failed to inform him that they had decided to fight a decisive battle on the plain of Mohács (this decision was made on 26 August, one day before Ferdinand's departure: in a conference in Louis's camp in Bata, the chancellor Stephen Brodarics advised the king to wait for reinforcements from Austria and Bohemia, but a group of impetuous nobles managed to persuade the king to engage in an open, immediate battle on the plains of Mohacs against the numerically superior Ottomans). Ferdinand, facing religious tensions and uprisings in his own lands as well as his brothers' requests for more troops for other theaters, decided to tend to what he thought to be more urgent affairs first. According to Stephen Fischer Galati, that literature shows that Louis himself seemed to be unable to fully understand the seriousness or immediacy of the Turkish threat. It was possible that Louis based his confidence on the assurances of John Zapolya and his supporters, who promised to come to help. Magnates who feared Habsburg interference desired a total Hungarian effort to either contain (militarily or diplomatically) or reach a truce with the Porte. The Ottomans had advanced toward Mohács almost unopposed. While Louis waited in Buda, they had besieged several towns (Petervarad, Ujlak, and Eszek), and crossed the Sava and Drava Rivers. At Mohács the Hungarians numbered some 25,000 to 30,000 soldiers. The only external help was a small contingent of Polish troops (1,500 soldiers and knights) led by the royal captain Lenart Gnoiński (but organized and equipped by the Papal State). The Ottoman army numbered perhaps 50,000, though some contemporary and modern day historians put the number of the Ottoman troops at 100,000. Most of the Ottoman Balkan forces registered before this battle were described as Bosnians or Croats. The Hungarian army was arrayed to take advantage of the terrain and hoped to engage the Ottoman army piecemeal. They had the advantage that their troops were well rested, while the Turks had just completed a strenuous march in scorching summer heat.

Шайқас

Венгрияның шайқасқа жөнелткен әскері екі қатардан тұрды. Бірінші қатарда жалдамалы әскер мен артиллерияның орталық бөлігі және екі жақтағы атты әскердің көп бөлігі орналасты. Екінші қатарда жаяу әскер мен атты әскердің қосылған жасағы болды. Осман әскері артиллерия мен мылтықпен қаруланған элиталық янысарына негізделген, көбірек дамыған күштер еді. Қалған бөлігі феодалдық тимарлы атты әскерінен және Румелия мен Балқаннан шақырылған жаяу әскерден құралды. Сүлейман әскерлерінің алғашқы тобы болған румелиялық әскер шайқас алаңына шығып, Пал Томори бастаған венгр әскерлерінің шабуылына ұшырап, жеңіліске ұшырады. Бұл шабуыл османдық әскердің оң жағында шатақ тудырды, бірақ венгр шабуылы алға жылжығанда, резервтен келген османдық әскерлермен күш біріктіріп, қарсы шабуыл жасады. Венгр әскерінің оң жағы бір кезде Сүлейманның қауіпсіздігіне нүсқау беретіндей, оның торсағасынан секірген венгр оқтарының қаупіне жетті, бірақ османдық әскердің басымдығы мен янысарының шабуылы шабуылдаушыларды, әсіресе венгр әскерінің сол жағын жеңді. Венгр әскері шеберлікпен қолданылған түрік артиллериясы мен мылтық атуларынан ауыр қатыгездіктерге ұшырады. Венгр әскері османдық атты әскерімен қоршауға алынды, ал орталықта венгрдің ауыр атты әскері мен жаяу әскері кері шегінді және ауыр қатыгездіктерге ұшырады, әсіресе дұрыс орналастырылған османдық артиллериясы мен жақсы қаруланған және оқытылған янысары мылтықшыларынан. Венгр әскері өз позицияларын ұстай алмады, ал қашпағандар қоршауға алынып, өлтірілді немесе тұтқынға алынды. Венгрдің патшалық әскерінің көбі шайқас алаңында шамамен екі сағат ішінде талқандалды. Шегіну кезінде жиырма жастағы патша Цселе өзенінің тік жарға қарай көтерілуге тырысқанда атынан құлап қайтыс болды. Ол өзенге құлап, қару-жарағының салмағынан тұрып тұра алмады және суға батып қайтыс болды. Сүлейман Ұлы жас қарсыласының өліміне өкініш білдірді. Патша Луидің мәйітін көрген сұлтан: "Шын мәнінде, мен оған қарсы қарулы күшпен келдім, бірақ оның өмірдің тәттілігін сезінуге үлкермей осылай өліп қалуын қалаған жоқпын", - деді. Бұл венгрлер үшін апатты нәтиже болды, олардың қатарлары от пен бүйірлік шабуылдарға ұшырап, Джон Хуняди османдықтарға қарсы сәтті қолданған тұзаққа түсті. Патшадан басқа, шамамен 1000 венгр ақсүйектері мен басшылары да қаза тапты. Бастапқы шайқаста 14000-нан астам венгр сарбазы қаза болды деп есептеледі. Сүлейман бұл кішкентай, өзіне-өзі зиян келтіретін әскердің бұрынғы қуатты елге қарсы жиналатын барлық күш екеніне сенбеді, сондықтан ол Будаға қарсы абайлап әрекет етуден бұрын Мохачта бірнеше күн күтті. Олар қоршалмаған Будаға кіріп, қамал мен айналасын тонағанмен, көп ұзамай кері шегінді. Османдықтар 1541 жылы Буданы қоршаудан кейін ғана басып алды. Алайда, Мохач шайқасы тәуелсіз Венгрия Корольдігінің біртұтас мемлекет ретінде аяқталуын білдірді. Саяси дағдарыс ортасында екіге бөлінген венгр дворяндары бір мезгілде екі патшаны сайлады: 1526 жылы Иоанн Запольяны, 1527 жылы Фердинандты. Османдықтардың басып алуына Австрияның Габсбург әміршісі Фердинанд I қарсылық көрсетті. Богемия Габсбургтерге тиді, олар Венгрияның солтүстік және батыс бөліктеріне және Хорватия Корольдігінің қалдықтарына ие болды, ал Османдықтар орталық Венгрияны және жартылай тәуелсіз Трансильванияны бақылады. Бұл венгрлерге Османдықтардың басып алуына қарсы тұруға жеткілікті күш берді, олар тағы жетпіс жыл бойы солай істеді. Габсбург монархтарының австриялық тармағы Осман соғыстары үшін Венгрияның экономикалық күшін қажет етті. Осман соғыстары кезінде Венгрия Корольдігінің бақылауындағы аумақ шамамен 60%-ға қысқарды. Осы аумақтық және демографиялық шығындарға қарамастан, 16 ғасырдың соңында шағын, соғыстан қираған Венгрия Корольдігі экономикалық жағынан Австрияның мұрагерлік жерлері немесе Богемияның тәжді жерлері сияқты маңызды болып қалды. Фердинандтың аумақтарының ішіндегі ең ірі кіріс көзі - кедейленген Венгрия Корольдігі болды. Соңынан жалғасқан тұрақты соғыстар Осман әскерлерінің тұрақты күшін қажет етті, бұл негізінен ауылдық және соғыстан қираған патшалықтың қайтара алмайтындығын көрсетті. 16 ғасырда крест әскерлері Буданы бірнеше рет қоршады. Сұлтан Сүлейманның өзі 1566 жылы Сигетвар шайқасында Венгрияда табиғи себептерден қайтыс болды. Сондай-ақ, Егердің екі сәтсіз Осман қоршауы болды, ол Османдықтардың Мохач жеңісінен жетпіс жыл өткен соң 1596 жылы ғана құлады. Түріктер Габсбург монархтарына тиесілі Венгрияның солтүстік және батыс бөліктерін басып алуға құмар болған жоқ. Шайқастан кейін Османдықтар босатып жіберген христиан әскерлерінен алынған ақпараттар негізінде Георгий Бартоломей түрік мәдениеті туралы кітап жазды.

The Hungarian deployment for battle consisted of two lines. The first had a center of mercenary infantry and artillery and the majority of the cavalry on either flank. The second was a mix of levy infantry and cavalry. The Ottoman army was a more modern force built around artillery and the elite, musket armed Janissaries. The remainder consisted of feudal Timarli cavalry and conscripted levies from Rumelia and the Balkans. As the first of Suleiman's troops, the Rumelian army, advanced onto the battlefield, they were attacked and routed by Hungarian troops led by Pál Tomori. This attack by the Hungarian right caused considerable chaos among the irregular Ottoman troops, but even as the Hungarian attack pressed forward, the Ottomans rallied with the arrival of Ottoman regulars deployed from the reserves. While the Hungarian right advanced far enough at one time to place Suleiman in danger from Hungarian bullets that struck his cuirass, the superiority of the Ottoman regulars and the timely charge of the Janissaries, overwhelmed the attackers, particularly on the Hungarian left. The Hungarians took serious casualties from the skillfully handled Turkish artillery and musket volleys. The Hungarian army was surrounded by Ottoman cavalry in a pincer movement, and in the center the Hungarian heavy knights and infantry were repulsed and suffered heavy casualties, especially from the well positioned Ottoman cannons and well armed and trained Janissary musketeers. The Hungarians could not hold their positions, and those who did not flee were surrounded and killed or captured. Nearly the entire Hungarian royal army was destroyed in nearly 2 hours on the battlefield. During the retreat, the twenty year old king died when he fell backwards off his horse while trying to ride up a steep ravine of the Csele stream. He fell into the stream and, due to the weight of his armor, he was unable to stand up and drowned. Suleiman the Magnificent expressed regret at the death of his young adversary. Upon encountering the lifeless body of King Louis, the Sultan is said to have lamented: "I came indeed in arms against him; but it was not my wish that he should be thus cut off before he scarcely tasted the sweets of life and royalty." The result was catastrophic for the Hungarians, with their lines advancing into withering fire and flank attacks, and falling into the same trap that John Hunyadi had so often used successfully against the Ottomans. Beside the king, some 1,000 other Hungarian nobles and leaders were also killed. It is generally accepted that more than 14,000 Hungarian soldiers were killed in the initial battle. Suleiman could not believe that this small, suicidal army was all that the once powerful country could muster against him, so he waited at Mohacs for a few days before moving cautiously against Buda. Though they entered the unguarded evacuated Buda and pillaged the castle and surroundings, they retreated soon afterwards. It was not until 1541 that the Ottomans finally captured and occupied Buda following the 1541 Siege of Buda. However, for all intents and purposes, the Battle of Mohács meant the end of the independent Kingdom of Hungary as a unified entity. Amid political chaos, the divided Hungarian nobility elected two kings simultaneously, John Zápolya in 1526 and Ferdinand of Austria in 1527. The Ottoman occupation was contested by the Habsburg Archduke of Austria, Ferdinand I, Louis's brother in law and successor by treaty with King Vladislaus II. Bohemia fell to the Habsburgs, who also dominated the northern and western parts of Hungary and the remnants of the Kingdom of Croatia, while the Ottomans held central Hungary and suzerainty over semi independent Transylvania. This provided the Hungarians with sufficient impetus to continue to resist the Ottoman occupation, which they did for another seventy years. The Austrian branch of Habsburg monarchs needed the economic power of Hungary for the Ottoman wars. During the Ottoman wars the territory controlled by the Kingdom of Hungary shrunk by around 60%. Despite these territorial and demographic losses, the smaller, heavily war torn Royal Hungary remained as economically important as the Austrian hereditary lands or the Bohemian crown lands in the late 16th century. Of Ferdinand's territories, the depleted Kingdom of Hungary was at that time his largest source of revenue. The subsequent near constant warfare required a sustained commitment of Ottoman forces, proving a drain on resources that the largely rural and war torn kingdom proved unable to repay. Crusader armies besieged Buda several times during the 16th century. Sultan Suleiman himself died of natural causes in Hungary during the Battle of Szigetvár in 1566. There were also two unsuccessful Ottoman sieges of Eger, which did not fall until 1596, seventy years after the Ottoman victory at Mohács. The Turks proved unable to conquer the northern and western parts of Hungary, which belonged to the Habsburg monarchs. A book on the Turkish culture was written by Georgius Bartholomaeus with information obtained from Christian troops released by the Ottomans after the battle.

Мұра

Мохачты көптеген венгрлер ел тарихындағы шешуші құлдырау нүктесі деп санайды, ол ұлттық қасірет ретінде ұлттық жадта сақталды. Алдағы жамандықтың ауырлығын көрсету үшін венгрлер әлі де: "Мохачта одан да көп нәрсе жоғалды" (Több is veszett Mohácsnál) дейді. Венгрлер Мохашты Мажарстанның тәуелсіз және қуатты еуропалық мемлекет ретіндегі тарихының аяқталуы деп қарастырады. Мохач шешуші жеңіліс болғанымен, толық тәуелсіз Венгрияның соңына сызық тарқан оқиға осы оқиға болды. Одан кейінгі екі жүз жыл бойы Габсбургтер мен Осман империясы арасындағы үздіксіз соғыстар Венгрияны мәңгілік шайқас алаңына айналдырып, оның территориясын үш бөлікке бөлді. Ауыл шаруашылығын әскерилердің бір-біріне қарай жылжуы тұрақты түрде қиратып, халықты қырып-жойды. Венгрия тек 19 ғасырда ғана бұрынғы шекарасын қайта орналастырды, ал Хабсбургтер билігінен толық тәуелсіздік Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана келді. 1976 жылы, шайқасқа 450 жыл толуына орай, Саторхели ауылының жанындағы шайқас алаңы ресми ұлттық тарихи ескерткіш болып жарияланды. Ескерткішті сәулетші Дьёрдь Вадаш жобалаған. 2011 жылы Вадаш жобалаған және Еуропалық Одақтан қаржыландырылған жаңа қабылдау залы мен көрме ғимараты аяқталды.