Цейсс планетарий проекторларының тарихы мен түрлері

Кіріспе

Zeiss проекторлары – Карл Зейсс компаниясы өндіретін планетарий проекторларының бірі. Негізгі модельдерге Коперник (1924), I модель (1925), II модель (1926), III модель (1957), IV модель (1957), V модель (1965), VI модель (1968), Spacemaster (1970), Cosmorana (1984), Skymaster ZKP2 (1977) және Skymaster ZKP3 (1993) жатады. Алғашқы заманауи планетарий проекторлары 1924 жылы Германияның Йена қаласындағы Zeiss зауытында жобаланып, құрастырылды. Zeiss проекторлары қараңғы, күмбезбен жабылған бөлменің ортасына орналастырылып, күмбезге жұлдыздар мен басқа да астрономиялық объектілердің нақты бейнесін проекциялауға арналған. Олар көбінесе ірі, күрделі және әсерлі машиналар болып табылады. Әлемдегі алғашқы планетарий проекторы – бірінші Zeiss Mark I проекторы 1923 жылдың тамызында Мюнхендегі Неміс мұражайына орнатылды. Оның ерекше сыртқы түрі болды, проекциялық линзалардың бір шар тәрізді жиынтығы үлкен бұрышты "планеталық камераның" үстінде орналасқан. II-VI модельдер сыртқы түрі жағынан ұқсас болды, планеталар проекциясы үшін проекторларды қамтитын орталық ось бойымен бөлінген екі шар тәрізді жұлдыз проекторларын қолданды. Mark VII моделінен бастап орталық ось жойылды және екі шар бір жұмыртқа пішіндес проекциялық блокқа біріктірілді.

Даму және өндіріс тарихы

Mark I 1923–1924 жылдары жасалған және әлемдегі алғашқы заманауи планетарий проекторы еді. III–VI модельдер 1957 жылдан 1989 жылға дейін Оберкохенде (Батыс Германия) әзірленді. Ал осы аралықта Шығыс Германияның Йена қаласындағы мекемесі ZKP проекторлар желісін жасады.

Zeiss проекторы бар планетарийлер тізімі

1923 және 2011 жылдар аралығында Zeiss компаниясы барлығы 631 проектор өндірді. Сондықтан төмендегі кесте толық емес. Планетарий Зейс проекторының үлгісі Сатып алу күні Аяқтау күні Ескертулері, Гаага, Нидерланды Mark I 1934 1976 Өрттен қираған, бірақ проектор қалпына келтірілген. Силезия планетарийы, Хорзов, Польша Mark II 1955 2018 Силезия планетарийы, әлемдегі ең көне Mark II әлі де қолданыста, Польшадағы ең көне және ең үлкен планетарий. 2018 жылдың шілдесінде жұмысы тоқтатылды, 2020 жылдың ортасында жаңартылғаннан кейін қайта ашылады. Тихо Брахе планетарийы, Копенгаген, Дания Starmaster 1989 2012 Даниядағы жалғыз тәжірибелі оператор 2012 жылы зейнеткерлікке шықты. Джеспер Х. Адлер планетарийы, Чикаго, Иллинойс, АҚШ Mark II/III 1930 1969 Проектор 1959 жылдан 1961 жылға дейін Mark II-ден Mark III-ге ауыстырылды. Mark VI 1969 2011 Global Immersion Ltd компаниясының "Цифрлық жұлдызша" жүйесімен ауыстырылды. Planetario Luis Enrique Erro, Мехико қаласы, Мексика Mark IV 1964 2006 Мексикадағы алғашқы планетарий, ол жалпы жұртшылыққа ашылды және Латын Америкасындағы ең көнелердің бірі. Планетарий Симон Боливар, Маракайбо, Венесуэла Starmaster 1968 Қазіргі уақытта Венесуэладағы екінші планетарий. Будапешт, Венгрия Mark VI 1969 2017 Планетарий 2017 жылы жаңбырдан зақымдалғандықтан белгісіз мерзімге жабылды. Buhl Planetarium, Питтсбург, Пенсильвания, АҚШ Mark II 1939 1994 Қазір Карнеги ғылым орталығында көрмеде (бірақ жұмыс істемейді). Украина. Киев планетарийі Mark IV 1988 Қазіргі уақытта 830 м² экран ауданымен Еуропадағы екінші ірі планетариум. Бангкок планетарийы, Бангкок, Таиланд Mark IV 1964 2016 Evans & Sutherland Digistar 5 жүйесімен ауыстырылды. Проектор әлі күнге дейін планетарийде, бірақ жұмыс істемейді. Осака, Жапония Mark II (No.23) 1937 1989 Жапониядағы алғашқы планетарий, Осака ғылым мұражайында сақталған. Токио, Жапония Mark II (No.26) 1938 25 мамыр 1945 Токионың бомбалауынан қирады. Токио, Жапония Mark IV (No.1) 1957 2001 Акаши, Жапония Universal (UPP) 23/3 1960 Қазіргі уақытта Жапонияда жұмыс істеп тұрған ең көне проектор. Нагоя қалалық ғылым мұражайы, Нагоя, Жапония Mark IV 1962 2010 2010 жылдың тамыз айында жөндеу жұмыстарына байланысты жабылды. Mark IX 2011 Қазіргі уақытта 2011 жылдың наурыз айында қайта ашылды. Гамбург планетарийы, Гамбург, Германия Mark II 1925 1957 1925 жылы Гамбург қаласы проекторды сатып алды, планетарий 1930 жылы көпшілікке ашылды. Mark IV 1957 1983 Mark VI 1983 2003 Mark IX 2006 Қазіргі уақытта Хайден планетарийы, Нью-Йорк, Нью-Йорк, АҚШ Mark II 1935 1960 Mark IV 1960 1973 Mark VI 1973 1997 Mark IX 1999 Қазіргі уақытта Каракас, Венесуэла Mark III (өзгертілген) 1950 Қазіргі уақытта Латын Америкасындағы ең көне планетарий. Йоханнесбург планетарийы, Йоханнесбург, Оңтүстік Африка Mark III (Mark II-ден жаңартылған) 1960 Қазіргі уақытта Гамбург қаласынан сатып алынған және орнатудан бұрын Mark III-ге жаңартылған. Манитоба мұражайы, Виннипег, Манитоба, Канада Mark V 1967 Қазіргі уақытта Галилео Галилей планетарийы, Буэнос-Айрес, Аргентина Mark V 1967 2011 MEGASTAR II А Морехед планетарийы, Чапел-Хилл, Солтүстік Каролина, АҚШ Mark II 1949 1969 Mark VI 1969 6 мамыр 2011 Триполи планетарийы, Триполи, Ливия Spacemaster 1980 2007 Жұмыс істемейді, бірақ әлі де ғимаратта. Джеймс С. Макдоннелл планетарийы, Сент-Луис, Миссури, АҚШ Mark IX 2001 Қазіргі уақытта Evans & Sutherland Digistar жүйесімен ауыстырылды. Самуэль Ошин планетарийы, Гриффит обсерваториясы, Лос-Анджелес, Калифорния, АҚШ Mark IV 1964 2006 Mark IX 2006 Қазіргі уақытта Страсенбург планетарийы, Рочестер, Нью-Йорк, АҚШ Mark VI 1968 Қазіргі уақытта бастапқы құны $240,234 – 1968 жылғы доллармен. Planetario de Bogotá, Богота, Колумбия Mark VI 1969 Қазіргі уақытта Fiske Planetarium, Боулдер, Колорадо, АҚШ Mark VI 1975 2012 Ohira Tech MEGASTAR жүйесімен ауыстырылды. Сантьяго, Чили Mark VI 1972 Қазіргі уақытта Лиссабон, Португалия UPP 23/4 1965 2004 Mark IX 2005 Қазіргі уақытта Делафилд планетарийы, Агнес Скотт колледжі, Декатур, Джорджия, АҚШ Skymaster ZKP 3 2000 Қазіргі уақытта Чарльз Хейден планетарийы, Бостон ғылым мұражайы, Бостон, МА, АҚШ Mark VI 1970 2010 Starmaster 2011 Қазіргі уақытта Нехру планетарийы, Мумбаи, Үндістан Mark IV 1977 2003 Evans & Sutherland Digistar 3 жүйесімен ауыстырылды. Planetario Ulrico Hoepli, Милан, Италия Mark IV 1968 Қазіргі уақытта Planetario Ciudad de Rosario, Росарио, Санта-Фе, Аргентина Mark IV 1962 Қазіргі уақытта проекторды 1962 жылы Росарио қаласы сатып алды, планетарий 1984 жылы көпшілікке ашылды. Планетариум (Бельгия), Брюссель, БЕЛГИЯ Mark II 1935 1966 Планетариум 1939 және 1954 жылдар арасында жабылды. 1966 жылы қайтадан жабылды. 1969 жылы ғимарат пен проектор қиратылды. 1976 жылы жаңа проекторлы жаңа ғимарат салынды. UPP 23/5 1976 қазіргі уақытта Мәскеу планетарийы, Мәскеу, Ресей Mark II 1929 1976 Мәліметтері Мәскеу планетарийында сақталған. Mark VI 1977 1994 Мәскеу планетарийында сақталған, 1994 жылы жұмысы тоқтатылды. Mark IX 2010 Қазіргі уақытта проектор 2010 жылы сатып алынды, планетарий қайта жаңартылып, 2011 жылы көпшілікке ашылды. Лондон планетарийы, Бейкер-стрит, Лондон, Ұлыбритания Mark IV 1958 1995 Қазір ғылым мұражайының коллекциясында. Chabot Space and Science Center, Окленд, Калифорния, АҚШ Mark VIII 1999 Қазіргі уақытта 2016 жылғы мәлімет бойынша, Mark VIII проектор толық жөнделді. Cozmix, Брюгге, Бельгия ZKP 3b 2002 Қазіргі уақытта Espaço do Conhecimento do UFMG, Белу-Оризонти, Минас-Жерайс, Бразилия ZKP 4 2010 Қазіргі уақытта Dow Planetarium, Монреаль, Квебек, Канада Mark V 1966 2011 Қазір жаңа планетарийде көрмеде. Шри-Ланка планетарийы, Коломбо, Шри-Ланка Mark IV 1965 Қазіргі уақытта бұл шығыс Германиядан сыйлық ретінде берілген. Planetário Professor Francisco José Gomes Ribeiro (Colégio Estadual do Paraná), Куритиба, Парана, Бразилия ZKP 1 1978 Қазіргі уақытта Planetário da Fundação Espaço Cultural, Жоао-Пессоа, Параиба, Бразилия Spacemaster 1982 Қазіргі уақытта Birla Planetarium, Калькутта, Үндістан Universal 1962 Sardar Patel Planetarium, Вадодара, Үндістан Spacemaster 1976 Nehru Planetarium, Мумбаи, Үндістан Universal 1977 Sternwarte Planetarium SIRIUS, Шванден, Сигрисвиль маңы, Швейцария ZKP 2 2000 2014 ZKP 4 2014 Қазіргі уақытта.

Between 1923 and 2011, Zeiss manufactured a total of 631 projectors. Therefore, the following table is highly incomplete. Planetarium Zeiss Projector Model Acquisition Date End Date Remarks , The Hague, Netherlands Mark I 1934 1976 Destroyed by fire, although the projector has been restored. Silesian Planetarium, Chorzów, Poland Mark II 1955 2018 Silesian Planetarium, the oldest Mark II still in use worldwide, the oldest and biggest planetarium in Poland. Retired in July 2018, will be reopened after upgrade in mid 2020. Tycho Brahe Planetarium, Copenhagen, Denmark Starmaster 1989 2012 The only experienced operator in Denmark retired in 2012. Jesper H. Adler Planetarium, Chicago, Illinois, USA Mark II/III 1930 1969 Projector was converted from Mark II to Mark III from 1959 to 1961 Mark VI 1969 2011 Replaced with "Digital Starball" system from Global Immersion Ltd. Planetario Luis Enrique Erro, Mexico City, Mexico Mark IV 1964 2006 It was the first planetarium in Mexico opened to general public and it is also one of the oldest in Latin America. Planetario Simon Bolivar, Maracaibo, Venezuela Starmaster 1968 Present It was the second planetarium in Venezuela. , Budapest, Hungary Mark VI 1969 2017 The planetarium closed indefinitely in 2017 due to rain damage. Buhl Planetarium, Pittsburgh, Pennsylvania, USA Mark II 1939 1994 Now on exhibit (but not in operation) at the Carnegie Science Center. Ukraine. Kyiv planetariumMark IV1988PresentThe dome is the second largest in Europe with a screen area of 830 m² Bangkok Planetarium, Bangkok, Thailand Mark IV 1964 2016 Replaced by an Evans & Sutherland Digistar 5. The projector is still inside the planetarium but not in operation. , Osaka, Japan Mark II (No.23) 1937 1989 First Planetarium in Japan Preserved at Osaka Science Museum. , Tokyo, Japan Mark II (No.26) 1938 25 May 1945 Destroyed by Bombing of Tokyo , Tokyo, Japan Mark IV(No.1) 1957 2001 , Akashi, Japan Universal(UPP)23/3 1960 Present The oldest projector which is operating in Japan. Nagoya City Science Museum, Nagoya, Japan Mark IV 1962 2010 Closed for renovation in August 2010 Mark IX 2011 Present Re opened in March 2011 Fernbank Planetarium, Atlanta, Georgia, USA Mark V 1967/8? Present Hamburg Planetarium, Hamburg, Germany Mark II 1925 1957 Projector was acquired by the City of Hamburg in 1925, the planetarium was opened to the public in 1930. Mark IV 1957 1983 Mark VI 1983 2003 Mark IX 2006 Present Hayden Planetarium, New York, New York, USA Mark II 1935 1960 Mark IV 1960 1973 Mark VI 1973 1997 Mark IX 1999 Present , Caracas, Venezuela Mark III (modified) 1950 Present This planetarium is the oldest in Latin America. Johannesburg Planetarium, Johannesburg, South Africa Mark III (upgraded from Mark II) 1960 Present Acquired from the city of Hamburg and upgraded to Mark III prior to installation. Manitoba Museum, Winnipeg, Manitoba, Canada Mark Vs 1967 Present Galileo Galilei planetarium, Buenos Aires, Argentina Mark V 1967 2011 Replaced by MEGASTAR II A Morehead Planetarium, Chapel Hill, North Carolina, USA Mark II 1949 1969 Mark VI 1969 6 May 2011Planetarium of Tripoli,
Tripoli, LibyaSpacemaster19802007not in operate but Still in the building James S. McDonnell Planetarium, St. Louis, Missouri, USA Mark IX 2001 Present replaced an Evans & Sutherland Digistar Samuel Oschin Planetarium, Griffith Observatory, Los Angeles, California, USA Mark IV 1964 2006 Mark IX 2006 Present Strasenburgh Planetarium, Rochester, New York, USA Mark VI 1968 Present Originally cost $240,234 – in 1968 dollars. Planetario de Bogotá, Bogotá, Bogotá, Colombia Mark VI 1969 Present Fiske Planetarium, Boulder, Colorado, USA Mark VI 1975 2012 Replaced by an Ohira Tech MEGASTAR. , Santiago, Chile Mark VI 1972 Present , Lisbon, Portugal UPP 23/4 1965 2004 Mark IX 2005 Present Delafield Planetarium, Agnes Scott College, Decatur, Georgia, USA Skymaster ZKP 3 2000 Present Charles Hayden Planetarium, Boston Museum of Science, Boston, MA, USA Mark VI 1970 2010 Starmaster 2011 Present Nehru Planetarium, Mumbai, India Mark IV 1977 2003 Replaced by an Evans & Sutherland Digistar 3 Planetario Ulrico Hoepli, Milan, Italy Mark IV 1968 Present Planetario Ciudad de Rosario, Rosario, Santa Fe, Argentina Mark IV 1962 Present Projector was acquired by the City of Rosario in 1962, the planetarium was opened to the public in 1984 Planetarium (Belgium), Brussels, BELGIUM Mark II 1935 1966 Planetarium was closed between 1939 and 1954. Closed again in 1966. Building and projector were destroyed in 1969. A new building with a new projector was built in 1976. UPP 23/5 1976 present Moscow Planetarium, Moscow, Russia Mark II 1929 1976 Details preserved at Moscow Planetarium Mark VI 1977 1994 Preserved at Moscow PlanetariumPlanetarium ceased work in 1994 Mark IX 2010 Present Projector was acquired in 2010, the planetarium was renovated and opened to the public in 2011 London Planetarium, Baker Street, London, UK Mark IV 1958 1995 Now in Science Museum collection. Chabot Space and Science Center, Oakland, California, USAMark VIII1999PresentAs of 2016, the Mark VIII projector unit was successfully repaired, after several years being dysfunctional. Cozmix, Bruges, Belgium ZKP 3b 2002 Present Espaço do Conhecimento do UFMG, Belo Horizonte, Minas Gerais, Brazil ZKP 4 2010 Present Dow Planetarium, Montreal, Quebec, Canada Mark V 1966 2011 Now at exhibit at the new planetarium Sri Lanka Planetarium, Colombo, Sri Lanka Mark IV 1965 Present This was a gift from east GermanyPlanetário Professor Francisco José Gomes Ribeiro (Colégio Estadual do Paraná), Curitiba, Paraná, BrazilZKP 1 1978 Present Planetário da Fundação Espaço Cultural, João Pessoa, Paraíba, BrazilSpacemaster1982Present Birla Planetarium, Kolkata, IndiaUniversal1962Sardar Patel Planetarium, Vadodara, IndiaSpacemaster1976Nehru Planetarium, Mumbai, IndiaUniversal1977Sternwarte Planetarium SIRIUS, Schwanden near Sigriswil, SwitzerlandZKP 220002014ZKP 42014Present