Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өсімдік құрылысы, ажыралып, желмен сырғанады – кейбір өсімдіктердің анатомиялық құрылысы.
Plant structure, detaches and drifts
an anatomical structure of certain plants
Аңқашақ – бірқатар өсімдік түрлерінің жер үсті анатомиясының құрылымдық бөлігі. Ол пісіп, құрғағаннан кейін тамырынан немесе сабағынан ажыралып, желдің күшімен домалайтын диаспора. Көптеген түрлерде аңқашақ тамыр жүйесінен басқа бүкіл өсімдік болып табылады, бірақ кейбір өсімдіктерде оның орнына қуыс жеміс немесе гүлшоғыры ажырауы мүмкін. Ксерофит аңқашақ түрлері көбінесе далалық және шөлейтті экожүйелерде кездеседі, онда жиі соққан жел мен ашық кеңістік кедергісіз домалауға мүмкіндік береді. Аңқашақ құрылымының тіндері бастапқы тамыр жүйесі мен тамырларынан басқа өлі болады; олардың өлімі функционалды, себебі құрылымның біртіндеп ыдырап, бөлінуі қажет, осылайша оның тұқымдары немесе споралары домалағанда таралып, немесе аңқашақ ылғалды жерге тоқтағаннан кейін өне бастайды. Соңғы жағдайда көптеген аңқашақ түрлері механикалық түрде ашылып, су сіңіргеннен кейін тұқымдарын шығарады. Аңқашақ диаспорасы тұқымдарды таратуға арналған, бірақ аңқашақ стратегиясы тұқымдық өсімдіктермен ғана шектелмейді; кейбір споралы криптогамдар – мысалы, Selaginella – аңқашақтарды құрайды, ал кейбір саңырауқұлақтар құрғап, бекіністерінен босап, желмен бірге домалайды, осы кезде спораларын таратып жібереді.
A tumbleweed is a structural part of the above ground anatomy of a number of species of plants. It is a diaspore that, once mature and dry, detaches from its root or stem and rolls due to the force of the wind. In most such species, the tumbleweed is in effect the entire plant apart from the root system, but in other plants, a hollow fruit or inflorescence might detach instead. Xerophyte tumbleweed species occur most commonly in steppe and arid ecosystems, where frequent wind and the open environment permit rolling without prohibitive obstruction. Apart from its primary vascular system and roots, the tissues of the tumbleweed structure are dead; their death is functional because it is necessary for the structure to degrade gradually and fall apart so that its seeds or spores can escape during the tumbling, or germinate after the tumbleweed has come to rest in a moist location. In the latter case, many species of tumbleweed open mechanically, releasing their seeds as they swell when they absorb water. The tumbleweed diaspore disperses seeds, but the tumbleweed strategy is not limited to the seed plants; some species of spore bearing cryptogams—such as Selaginella—form tumbleweeds, and some fungi that resemble puffballs dry out, break free of their attachments and are similarly tumbled by the wind, dispersing spores as they go.
Қоршаған ортаға әсері
АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігі кең таралған құртты АҚШ-та жергілікті емес және өте инвазивті өсімдік ретінде жіктеді. Олар табиғатынан зиянды және көптеген жағынан зиян келтіреді. Құрттар бұзылған топырақта жақсы өседі және жергілікті өсімдіктердің жойылуына, сондай-ақ орман өрттеріне елеулі үлес қосады, өйткені олар өте тез тұтанады және өсімдіктерден тазартылған далалар мен орман алқаптары арасындағы жерлерде жылдам өседі немесе домалап өтеді. Мексика, Канада және АҚШ үкіметтері арасында осы түрге қарсы күресте бір ғасырдан астам ынтымақтастыққа қарамастан, құрттар Солтүстік Американың көп бөлігінде кездеседі. Кейбір рудералдық түрлер, құрттар ретінде таралатын, ашық аймақтарда жел эрозиясын күшейтетін қауіпті арамшөптер болып табылады. Олардың әсері құрғақ жерлердегі шаруашылық қызметтеріне ерекше зиянды, себебі қосымша ылғалды сырттан жеткізу мүмкін емес. Бір зерттеуде бір орыс қарағайы бір жыл ішінде бидай егісімен бәсекелесіп, топырақтан 500 тоннаға дейін суды сіңіре алатыны анықталды. Эрозияға бейім жерлерден алынатын су мөлшері одан да зиянды болар еді. Кейде ірі, әсіресе тікенді құрттардың түрлері қауіпті жиынтыстар құрап, жолдарды жауып, ғимараттар мен көлік құралдарын көміп тастауы мүмкін. Бұл қоршаулар мен ұқсас кедергілердің жиналуынан болуы мүмкін, бірақ арамшөптер де бір-біріне оралып, енді домаламайтын үйінділерге дейін жиналуы мүмкін. Мұндай үйінділер құрғақ және тез тұтанатын болғандықтан, ішке қамалған көліктер мен ғимараттар мен олардың тұрғындарына қауіпті. Мұндай жағдайлар АҚШ-тың батыс аймақтарында жиі тіркелген. Тұрғын үйлердегі мысал ретінде Оңтүстік Дакота штатындағы Мобридж қаласын айтуға болады, онда 1989 жылы жақын маңдағы Оахе көлінің құрғақ арнасында пісіп жетілген ондаған тонна ірі құрт ("орыс қарағайы") көптеген үйлерді соншалықты көміп тастады, оларды алып тастау, тұрғындарды босату және өрт қаупін болдырмау үшін механикалық жабдықтар қажет болды. 2016 жылдың ақпан айында Австралияның Вангаратта қаласында Panicum effusum өсімінің күрт өрбуі халықаралық назар аударды. Жергілікті тұрғындар "күлді үрей" деп атаған арамшөп тұқымдары кейбір жерлерде бірнеше метр тереңдікте жиналып, тұрғындарды үйлеріне қайта кіру үшін бірнеше сағат бойы оларды алып тастауға мәжбүр етті. Жергілікті кеңес бұл жағдайды бақылау үшін көше тазартқыштарына үлкен вакуумды орнатуды қарастырып жатқанын мәлімдеді. 2018 жылдың 18 сәуірінде күшті жел және көршілес жеке меншік жерлерді күтіп-ұстамау салдарынан Викторвилл, Калифорнияға көптеген құрттар келді. 100-150 үйге кіреберісі жартылай жабылып қалғандықтан, мемлекеттік қызметтердің көмегі қажет болды. Жергілікті өрт сөндіру бөлімі құрттардың көптеп келуі қауіпсіздікке де, өртке де қауіп төндіргендіктен тазалау жұмысына қатысты. Осыған ұқсас оқиға 2019 жылдың 31 желтоқсанында болды, онда қатты жел Ричлендтен солтүстік-батысқа қарай Ханфорд резервациясында көптеген құрттарды жұлып алды. Кейбір аудандарда құрттар терең үйіліп, машиналар мен жүк көліктерін көміп, Вашингтон штатының 240-шы тас жолын он сағатқа жапты, ал жолшылар құрттарды алып тастау үшін қар жинау машиналарын пайдаланды. Құрттар қаңғыбас суды тазарту станцияларында проблема тудыратыны байқалды. Кейбір жағдайларда, олар тазартқыштар мен механикалық аэраторлар сияқты электрмеханикалық жабдықтарға ілігіп, жұмыс істеуге және тазалауға байланысты энергия тұтыну мен еңбек шығындарын арттырады.
The United States Department of Agriculture classified the ubiquitous tumbleweeds as a non native and extremely invasive plant in the United States. They are considered noxious in nature and detrimental in many ways. Tumbleweeds thrive in disturbed soil and are a major contributor to native plant extinctions and wildfires, being highly flammable and bouncing over or rapidly growing in land cleared of vegetation between fields or areas of forest as firebreaks. Despite over a century of cooperation between Mexican, Canadian, and US governments to combat the species, tumbleweeds are found in most regions of North America. Some ruderal species that disperse as tumbleweeds are serious weeds that significantly promote wind erosion in open regions. Their effects are particularly harmful to dry land agricultural operations where the outside application of additional moisture is not practicable. One study showed that a single Russian thistle can remove up to of water from the soil in competition with a wheat crop in one year. The amount of water removed from fallow land more subject to erosion would be even more damaging. It sometimes happens that species of large tumbleweed, especially if thorny, can form aggregations that are physically hazardous and can block roads and cover buildings and vehicles. This can happen where fences and similar obstacles cause the accumulation, but the weeds can also entangle each other until they form piles that can no longer roll. Such piles can be a serious threat to trapped vehicles or buildings and their occupants, particularly because they are dry and flammable. Examples of enveloped buildings and vehicles have been documented mainly in the Western regions of the US. In residential areas, an example was the town of Mobridge, South Dakota, where in 1989 tens of tons of large tumbleweeds ("Russian thistles") that had matured in the dry bed of nearby Lake Oahe buried many houses so deeply that mechanical equipment was necessary to remove it, release occupants and counter the fire hazard. There was a significant outbreak of Panicum effusum in the Australian town of Wangaratta in February 2016 that attracted international attention. The seed heads of the weed, known locally as "hairy panic", had piled several meters deep in some places, forcing residents to spend several hours removing it to regain access to their homes. The local council subsequently indicated it was considering attaching large vacuums to street sweepers in an attempt to control the outbreak. On 18 April 2018, strong winds and neglected maintenance of neighboring private land brought a large number of tumbleweeds into Victorville, California. Approximately 100 to 150 homes required help from public services after their entryways were at least partly blocked. The local fire department participated in the cleanup as the influx of tumbleweeds presented both a safety and fire hazard. A similar incident occurred on 31 December 2019, when high winds dislodged a large number of tumbleweeds on the Hanford Reservation northwest of Richland, Washington. The tumbleweeds piled up deep in some areas, burying cars and trucks and closing Washington State Route 240 for ten hours while road crews used snowplows to remove the tumbleweeds. Tumbleweeds have been observed causing problems with wastewater treatment plants. In some cases of inadequate fencing, they can get entangled in electromechanical equipment such as clarifiers and mechanical aerators leading to increased energy use and labor cost associated with operating and cleaning.
Қоғам және мәдениет
Батыстық жанрда пайда болған, домалақ ағаштар фильмдер мен телешоуларда жиі қолданылатын тропқа айналды. Адам қоныстанбаған, шөл далаларда немесе қозғалыс аз болатын жерлерде түсірілген сахналарда, олар көрініс бойынша домалап өтеді. Бұл мотив клишеге айналып, қазір көбінесе ойнақы мақсатта қолданылады, мысалы, сахна кезінде қысқа да жалықтыратын үнсіздік туғанда. "The Big Lebowski" (1998) фильмінің басындағы кадрлардағы домалақ ағаш – басты кейіпкердің "көшпенді" өмірін символдайды. Брамблин мен Брамблгаст – домалақ ағаштарға ұқсас Покемон. Құрғап, тамырынан жұлынып шыққаннан кейін, домалақ ағаштар желдің әсерімен Оңтүстік Калифорния, Аризона, Юта, Нью-Мексико, Техас, Солтүстік-Батыс Мексика және Мексиканың шекараға жақын аумақтарында домалайтын далалық "құралға" айналады. Мексикали аймағында оларды "качанилья" деп атайды, сондай-ақ, бұл атау Баха-Калифорнияның астанасында туып өскендерге де қолданылады.
Originating in the Western genre, tumbleweeds are frequently used as a trope in films and TV shows. In shots set in a desolate and deserted place, or generally in a locale with little activity, tumbleweeds may be seen rolling across the scenery. This motif has become clichéd, with the result that it is nowadays primarily used with humoristic intent, for example when a short but embarrassing moment of silence occurs during a scene. One of the best known uses of tumbleweed in cinema is in the opening sequence of The Big Lebowski (1998), where it symbolizes the "drifting" nature of the main character. Bramblin and Brambleghast are Pokémon based on tumbleweeds. Once dry and uprooted, tumbleweeds form steppe cursors that driven by the wind use to roll on the lands of Southern California; Arizona, Utah, New Mexico, Texas, northwestern Mexico, and most of the Mexican territory just south of the border. In the area of Mexicali they are called cachanillas, which is also a demonym for those born and residing in that capital city of Baja California.