Кіріспе
1605 жылғы оқ-дәрілік қастандыққа қатысқан ағылшын қатысушысы, тарихи тұлға. Гай Фокс (/f//ɔː//k//s/; 13 сәуір 1570 – 31 қаңтар 1606), испандықтар үшін күрескен кезде Гвидо Фокс деп те белгілі болған, 1605 жылғы сәтсіз оқ-дәрілік қастандыққа қатысқан провинциялық ағылшын католиктерінің тобының мүшесі еді. Ол Йорк қаласында дүниеге келіп, білім алды; әкесі Фокс сегіз жасында қайтыс болғаннан кейін анасы католиктік діннен бас тартқан адамға үйленді. Фокс католицизмге көшті және Еуропаға кетіп, онда ол католикалық Испания үшін Сегіз жылдық соғыста Нидерландтағы протестант голланд реформаторларына қарсы күресті. Англиядағы католиктік көтеріліске қолдау іздеу үшін Испанияға сапар шекті, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Кейін ол Томас Винтурмен танысты, олар бірге Англияға оралды. Винтур оны Роберт Кэйтсбимен таныстырды, ол Джеймс VI және I-ді өлтіруді және католик монархын таққа қайтаруды жоспарлады. Қастандық жасаушылар Лордтар палатасының іргесіндегі жерді жалға алды; Фокс оларда жиналған оқ-дәріге жауапты болды. 5 қарашаның таңертеңгі сағаттарында Вестминстер сарайын қарап шығуға анонимді хат себеп болды, олар Фокс жарылғыш заттарды күзетіп тұрғанын тапты. Ол келесі бірнеше күн бойы сұраққа алынып, азапталды және Лордтар палатасын жарылғысы келгенін мойындады. Фокс аспанға тігіліп, кесілуге үкім шығарылды. Алайда, 31 қаңтарда өлім жазасын орындағанда, ол асылғанда мойны сынғаннан кейін қайтыс болды, кейбір дереккөздер ол осыны істеу үшін әдейі секіргенін мәлімдейді; осылайша ол жазасының қиналысынан құтылды. Ол оқ-дәрілік қастандықтың символына айналды, оның сәтсіздігі 5 қараша 1605 жылдан бері Ұлыбританияда Гай Фокс түні ретінде тойланады, онда оның қуыршағы дәстүрлі түрде отқа жағылады, көбінесе фейерверктермен бірге.
the historical figure
Guy Fawkes (/f//ɔː//k//s/; 13 April 1570 – 31 January 1606), also known as Guido Fawkes while fighting for the Spanish, was a member of a group of provincial English Catholics involved in the failed Gunpowder Plot of 1605. He was born and educated in York; his father died when Fawkes was eight years old, after which his mother married a recusant Catholic. Fawkes converted to Catholicism and left for mainland Europe, where he fought for Catholic Spain in the Eighty Years' War against Protestant Dutch reformers in the Low Countries. He travelled to Spain to seek support for a Catholic rebellion in England without success. He later met Thomas Wintour, with whom he returned to England. Wintour introduced him to Robert Catesby, who planned to assassinate [[James VI and I and restore a Catholic monarch to the throne. The plotters leased an undercroft beneath the House of Lords; Fawkes was placed in charge of the gunpowder that they stockpiled there. The authorities were prompted by an anonymous letter to search Westminster Palace during the early hours of 5 November, and they found Fawkes guarding the explosives. He was questioned and tortured over the next few days and confessed to wanting to blow up the House of Lords. Fawkes was sentenced to be hanged, drawn and quartered. However, at his execution on 31 January, he died when his neck was broken as he was hanged, with some sources claiming that he deliberately jumped to make this happen; he thus avoided the agony of his sentence. He became synonymous with the Gunpowder Plot, the failure of which has been commemorated in the UK as Guy Fawkes Night since 5 November 1605, when his effigy is traditionally burned on a bonfire, commonly accompanied by fireworks.
Балалық шақ
Гай Фокс 1570 жылы Йорк қаласының Стоунгейт ауданында дүниеге келген. Ол Йорктегі консистория сотының прокторы және адвокаты Эдвард Фокс пен оның әйелі Эдиттің төрт баласының екіншісі болды. 1604 жылдың маусым айында қастандықшылардың бірі Томас Перси Лондонда Джон Уинниардқа тиесілі үйге қол жеткізді, ол үй Корольдің киім-кешек сақшысының иелігінде болған. Фокс күзетші болып тағайындалды және Персидің қызметшісі Джон Джонсон деген атпен таныстырылды. Сот процесіндегі заманауи мәліметтер (Томас Винтурдың көрсетуінен алынған) қастандықшылардың Уинниардтың үйінен Парламентке дейін туннель қазуға тырысқанын көрсетті, бірақ бұл оқиға үкімет тарапынан құрастырылған болуы мүмкін; прокуратура туннельдің бар екенін дәлелдей алмады және оның ізі ешқашан табылған жоқ; Фокс өзінің бесінші тексеруіне дейін мұндай жоспардың бар екенін мойындамады, бірақ тіпті содан кейін де туннельді таба алмады. Егер оқиға рас болса, 1604 жылдың желтоқсанында қастандықшылар жалға алған үйлерінен Лордтар палатасына қарай туннель қазумен айналысты. Бірақ туннель қазу кезінде жоғарыдан қылық естігенде, олар тыйысты. Фокс тергеуге жіберілді және жалдаған үйдің иесінің жесірі Лордтар палатасының тікелей астындағы жер астын тазалап жатқанын хабарлады. Алайда, 28 шілдеде обаның қаупі Парламент отырысын 5 қарашаға дейін ықпалдастырды.
Шетелдер
Шетелдік қолдау алуға тырысқан Фокс 1605 жылғы мамыр айында шетелге сапар шегіп, Хью Оуэнге заговоршылардың жоспарын хабарлады. Осы сапар барысында оның есімі Еуропа бойынша тыңшылар желісін қолданған Солсберидің 1-ші графы Роберт Сесилдің құжаттарына енді. Бұл тыңшылардың бірі, капитан Уильям Тернер, кінәлі болуы мүмкін. Ол Солсбериге берген ақпарат көбінесе жай ғана басып алу туралы хабарламалардың шашыраңқы тізімі болғанмен, оның ішінде оқ-дәрі заговор туралы ештеңе болмады. Бірақ 21 сәуірде ол Тезимондтың Фоксты Англияға қалай әкелетінін айтты. Фокс белгілі фламандтық жалдамалы әскер болды және оны "Мырза Кэйтсби" және "ақсүйектердің құрметті достары, сондай-ақ қару-жарақ пен аттары дайын тұратын басқа да адамдармен" таныстыру жоспарланған. Алайда Тернердің баяндамасында Фокстың Англиядағы псевдонімі, Джон Джонсон есімi көрсетілмеген және бұл ақпарат Сесилге қараша айының соңында, яғни заговор ашылғаннан кейін ғана жеткен.
Ашылу
Бірнеше заговоршылар парламент ашылған кезде қатысатын католиктердің тағдырына алаңдады. 26 қазан күні кешке лорд Монтейглге анонимді хат келіп түсті, онда оған "өз өлкеңе қайтың, сонда қауіпсіздікке кепілдік аласың, себебі олар осы парламентке қорқынышты соққы береді" деп ескертілді. Монтейглдің қызметшілерінің бірі арқылы хат туралы тез хабардар болғанға қарамастан, заговоршылар жоспарларын жалғастыруға бекінді, өйткені бұл "әрине, әдемі әзіл деп ойлаған". Фокс 30 қазанда жер астын тексерді және ештеңе бұзылмағанын хабарлады. Дегенмен, Монтейглдің күдігі оянды және хат корольге көрсетілді. Король сэр Томас Кнайветке парламенттің астындағы жерлерді тексеруді бұйырды, ол 5 қарашаның таңында орындады. Фокс бұрынғы күні кешке өз орнына келді, Перси берген баяу кеуекті шам мен сағатпен қаруланды, себебі оған уақыттың қалай өтетінін білуі керек еді. Бір лорд оның мұндай көптеген оқ-дәрімен не істеп жүргенін сұрағанда, Фокс "Сіздерді шотландтық кедейлерді өздеріңіздің туған тауларына қайтарып жіберу үшін" келгенін жауап берді. Ол өзін 36 жастағы католик ретінде таныстырды, Йоркширдегі Недердейлден келгенін айтты. Сұраққа жауап берушілер оның денесіндегі жараларды плевриттің салдары деп түсіндірді. Фокс Лордтар палатасын жарылғысы келгенін мойындады және оны іске асыра алмағанына өкініш білдірді. Оның бекемдігі король Джеймстің құрметіне ие болды, ол Фоксты "римдік нығайлылыққа" ие деп сипаттады. Алайда, Джеймстің құрметі 6 қарашада "Джон Джонсонды" азаптауға бұйрық беруіне кедерес болмады, оның серіктестерінің есімдерін анықтау үшін. Ол азаптауды бастапқыда жеңілдетілгенін, бұғауларды қолдануды ұсынды, бірақ қажет болған жағдайда, тіректі қолдануға рұқсат берді: "Ең алдымен оған жұмсақ азаптар қолданылсын, et sic per gradus ad ima tenditur [және осылайша, ең нашар нәрсеге қарай бірте-бірте жүре берсін]". Фокс пен Трешемнің испандық сатқындыққа қатысты куәліктері, сондай-ақ, оқ-дәрі туралы айғақтары оқылып шығарылды. Соңғы айғақ ретінде Фавкс пен Винтурдың жақын камералардағы әңгімелері ұсынылды. Екі адам жеке сөйлесіп жатырмыз деп ойлаған болса керек, бірақ олардың әңгімесі үкіметтің тыңшысымен ұсталды. Тұтқындарға сөйлеуге рұқсат берілгенде, Фокс өзінің кінәсіздігін айыптаманың кейбір аспектілерін білмеуімен түсіндірді. 1606 жылдың 31 қаңтарында Фокс пен тағы үш адам – Томас Винтур, Амброз Руквуд және Роберт Киес – Вестминстердегі Ескі сарай ауласына, олар жоятын ғимараттың қарамағына, Тауерден тоқылған кедергілермен сүйретілді. Содан кейін оның серіктері асылып, төрт бөлікке бөлінді. Фокс соңынан ажал бағанасына шықты. Ол король мен мемлекеттен кешірім сұрады, сонымен бірге "кресттер мен бекер рәсімдерін" (католиктік амалдар) жалғастырды. Азаптаудан әлсіреп, дарға асушының көмегімен Фокс тікенекке көтеріле бастады, бірақ өлімге секіргені немесе тым биікке көтерілгеніне байланысты, арқан дұрыс орнатылмады, ол мойнын сындырып, өлім жазасының соңғы бөлігінің азабынан құтылуға тырысты.
Мұра
1605 жылғы 5 қарашада лондондықтар корольдің қастандықтан құтылуын от жағып тойлауға шақырылды, бірақ бұл қуаныш белгісі «қауіпсіздік пен тәртіп бұзылмауына» көңіл бөліп жасалуы керек еді. Фоукс 13 заговоршының бірі болғанмен, оның есімі осы қастандықпен ең көп байланысты. Ұлыбританияда 5 қараша күні Гай Фокс түні, Гай Фокс күні, Қастандық түні және Оттық түні (бұл атаулардың бастауы 1605 жылғы 5 қарашадағы алғашқы тойлауға дейін жетеді) деп әртүрлі аталады. 1650 жылдардан бастап оттармен бірге фейерверктер де қосылды, ал 1673 жылдан кейін Йорк герцогы Джеймс католиктік дінге өткен кезде, әдет бойынша (көбінесе папаның) бейнесі жағылатын болды. «Жігіт» әдетте балалар ескі киімдер, газеттер мен маскадан жасалады. Йорк университетінің тарих профессоры Джеймс Шарп Гай Фокс қалай «Парламентке адал ниетпен соңғы рет кірген адам» ретінде танымал болғанын айтады. Уильям Харрисон Эйнсворттың 1841 жылғы тарихи романы «Гай Фокс; немесе, Оқ-дәрі сатқындығы» Фоксты көбінесе жаны ашыратын тұлға ретінде бейнелейді, ал оның романы Фокстың бейнесін қоғамдық пікірде «қабылдауға болатын ойдан туған кейіпкерге» айналдырды. Кейіннен Фокс «негізінен әрекетке толы батыр» ретінде балалар кітаптарында және «Гай Фокстың балалық шағы» немесе 1905 жыл шамасында жарық көрген «Ескі Лондонның қастандықтары» сияқты қорқынышты әңгімелерде пайда болды. Тарихшы Льюис Коллдың сөзіне сүйенсек, Фокс қазір «заманауи саяси мәдениеттегі маңызды символ» болып табылады, оның бейнесі 20 ғасырдың соңында «постмодерн анархизмді білдіруге қабілетті күшті құралға» айналды. Кейбір адамдар Фоксты шейіт, саяси қарсыласы немесе азаттық күрескері деп есептейді, әсіресе Ұлыбританиядағы католиктердің аз бөлігі арасында.