Кіріспе

Темекі тартпасы – бу локомотивінің түтін шығару жүйесінің негізгі бөліктерінің бірі. Түтін мен ыстық газдар оттықтан құбырлар арқылы өтеді, онда олар қазандықтағы суға жылу береді. Содан кейін түтін темекі тартпасына еніп, қысқа түтік (немесе воронка) арқылы атмосфераға шығарылады. Алғашқы локомотивтерде темекі тартпасы болмаған және отқа табиғи тартым күшін қамтамасыз ету үшін ұзын түтікке сүйенген, бірақ темекі тартпалары жақын арада екі нақты себеппен конструкцияға енгізілді. Біріншіден, ең маңыздысы, цилиндрлерден шығатын будың ауа өткізбейтін темекі тартпасы арқылы жоғары бағытталуы, тиісті конструкциядағы бу шығару соплосымен бірге, қазандық құбырлары мен түтіктер арқылы ыстық газдарды, содан кейін оттыққа таза жану ауасын тиімді түрде тартады. Екіншіден, темекі тартпасы қазандық құбырлары арқылы сорылатын күл мен қалдықтардың ("көмірдің") жиналу орны болып табылады, оларды жұмыс күні аяқталғаннан кейін оңай тазалауға болады. Темекі тартпасы болмаса, барлық қалдықтар түтік арқылы өтуі керек, әйтпесе олар түтіктерде жиналып, біртіндеп оларды бітеді. Темекі тартпасы қазандықтың алға қарай созылған бөлігі сияқты көрінеді, бірақ онда су жоқ және ол жеке компонент болып табылады. Темекі тартпалары әдетте бұрандаланған немесе дәнекерленген болаттан жасалады, ал едені ыстық қалдықтар мен қышқыл немесе жаңбырдан қорғау үшін бетонмен қапталады.

Жарық

Түтін мен ыстық газдардың өтуіне көмектесу үшін көбінесе үрлегіш пайдаланылады. Бұл – кішкентай тесіктері бар сақинамен аяқталатын құбыр, ол будың "сақина тәрізді" ағындарын жасайды. Бу түтінді сыртқа итеріп, газдарды түтіктер арқылы тартады. Бұл өз кезегінде, ауаны тор және оттық арқылы сорып алады, нәтижесінде от қаттырақ жанады.

Жарылыс құбыры

Локомотив қозғалған кезде, түтін буы түтін камерасында орналасқан жарылыс құбыры арқылы өтеді. Бу шығып кететін түтік арқылы шығарылады, соның нәтижесінде отты қайтадан жаққандай болады. Жарылыс құбыры осы ерекше "чұф-чұф" дыбысын тудырады. Жарылыс құбыры мен түтіктің өлшемдері локомотивтің бу шығару қабілетіне және отынның үнемді пайдаланылуына өте маңызды, себебі отқа күшті соққы беретін жоғары жылдамдықты бу ағыны мен шығарылатын будың кері қысымы арасында белгілі бір шарттылық бар. Осы "алдыңғы бөліктің" шағын өзгерістері де айқын әсер ете алады. Кильчап, Лемпор және Гиесл сияқты күрделі конструкциялар қарапайым жарылыс құбыры мен түтік жүйесінен гөрі жақсы нәтижелер бере алады.

Түтін тартпасының есігі

Түтіндегі күл мен қара күйе көбінесе түтін жинағышқа жиналады. Түтін жинағыштың алдыңғы жағында есігі бар, ол әр локомотивтің жұмыс күні аяғында осы шөгінділерді тазалау үшін ашылады. Ауаның сыртқа шығуына жол бермеу үшін тұтқаны толықтай бекіту қажет, себебі бұл отты жаққандағы ауаны азайтады және түтін жинағыштың түбіндегі жанбаған көмірдің тұтанбауына себеп болуы мүмкін. Кейбір түтін жинағыш есіктерінде дөңгелек пішіндес бір тұтқа болады; көптеген британдық локомотивтерде, әсіресе GWR және BR Standard типтерінде, сағат тіліне ұқсас жұп тұтқалар орналасқан; басқа да конструкциялар да бар. Жұп тұтқалы түрде есіктің ішкі жағында түтін жинағыштың бойымен көлденең табан бар, оның ішіндегі тесік 12 немесе 6 сағатта ішкі тұтқаға бекітілген "ұштық" арқылы бекітіледі; сыртқы тұтқа ішкі тұтқаны құлыптау үшін қолданылады. Midland Railway және LMS есіктің шеңберіне жеке қысқыштарды қолданды, бұл оларға тән түтін жинағыштың нөмірлік тақтасын есіктің ортасына орналастыруға мүмкіндік берді. Көптеген бу машиналарында түтін жинағыштың корпусына жалғау алдыңғы дөңгелекті тіреуге арналған подшипник орналасқан. Орынның шектеулі болуына байланысты, мұндай дөңгелектерде дөңгелек түтін жинағыш есігінің орнына төмен түсетін қақпақ болады.

Бу құбырлары

Түтін қорабында реттегіштен (немесе суперлифтерден) негізгі бу құбырлары орналасқан, олардың әрқайсысы цилиндр корпусының бөлігі болып табылатын клапандық камераға дейін жетеді. Бұл құбырлар цилиндрмен жалғасу үшін түтін қорабының қабырғасы арқылы өтуі (сыртқы бу құбырлары) немесе түтін қорабының ішінде қалуы (ішкі бу құбырлары) мүмкін. Ішкі бу құбырларына жылу оқшаулау қажет емес, себебі түтін қорабы оларды жылы ұстайды, ал сыртқы бу құбырлары көбінесе цилиндрлері рамадан тыс орналасқан локомотивтерде қолданылады. Кейбір локомотивтер түрлері партия құрылған мерзіміне байланысты екі типті де пайдаланған (мысалы, LNER V2 класы).

Келесіге ауысу

Жылу шығындарының маңызы аз болғандықтан, түтін қорабы көбінесе оқшауланбайды. Көп жағдайларда, дайын локомотивте ол қазандықпен бірдей диаметрлі болып көрінеді, бірақ бұл қазандықтың сыртқы қаптамасының есесінен; қазандық ішкі жағынан тар. Танк локомотивтерінде су бактары көбінесе оқшауланбаған түтін қорабына жетпейтін еді, әйтпесе судың температурасы инжекторлардың жұмысын бұзуы мүмкін еді.

Өзін-өзі тазалайтын түтін қорабы

Британдық теміржолдарының стандартты локомотивтері осы конструкцияны пайдаланады, онда берік торлы торы түтін қорабына енгізіліп, алдыңғы түтікше тақтасы мен шығару құрылғысы арасында сүзгі қызметін атқарады. Қазандық құбырларынан өтетін ірі көмір кесектері торға соқтығысқанда ұсатылып, түтін қорабының түбінде жиналмай, түтін түтігіне тартылады. Бұл түтін қорабын тазалау қажеттілігін жоққа шығармайды, бірақ жұмыс көлемін азайтады. Ең қолайлы жағдайда, түтін қорабын тазалау қазандықты жуғаннан кейін, әдетте екі апта сайын қажет болады.

Локомотивтің орналасуы

Булы локомотивтің классикалық құрылымында локомотивтің алдында түтін қорабы мен түтік орналасқан, осылай жүру кезінде "түтін қорабынан бастап" саяхаттау деп аталады. Кейбір конструкциялар, экипажға қарай шығатын газдардың (улану және нашар көріну сияқты) тудыратын проблемаларын болдырмау үшін құрылымын кері бұрды; мұндай локомотивтер "кабина алдындағы" локомотивтер деп аталды.

Шабытқышты тоқтату

Түтін қорапшасына көбінесе ұсқын тоқтағыш орнатылады. Ол жарылыс түтігінің жоғарғы жағынан қызыл түтіктің төменгі жағына дейін созылатын цилиндрлі тор түрінде болуы мүмкін. Ұсқын тоқтағыштардың мақсаты – аса ірі, ыстық күлдің сыртқы ортаға, өрт қаупі бар жерлерге таралуын болдырмау. Осы себепті, ұсқын тоқтағыштар көбінесе құрғақ аймақтарда жүретін локомотивтерге орнатылады. Оларды кейбір локомотивтерге орнатылған сыртқы ұсқын тоқтағыштармен шатастырмау керек. Ұсқын тоқтағыштың болуы термодинамикалық әсерге алып келуі мүмкін, ол отқа ауа ағынын өзгертіп, жалпы қуатты төмендетуі мүмкін. Сондықтан оларды қолдану мәселелі болуы мүмкін.