Кіріспе
Еркін радикалдар реакциясы – еркін радикалдарды қатыстыратын кез келген химиялық реакция. Бұл реакция түрі органикалық реакцияларда кең таралған. Еркін радикалдар реакцияларын зерттеудегі екі маңызды қадам – Мұса Гомбергтің (1900) трифенилметил радикалын ашуы және Фридрих Панеттің 1927 жылы сипаттаған қорғасын айнасы тәжірибесі. Соңғы тәжірибеде тетраметилқорғасын кварц түтігінде жоғары температурада метил радикалдарына және элементтік қорғасынға ыдырайды. Газ тәрізді метил радикалдары тасымалдаушы газ арқылы камераның басқа бөлігіне жылжытылады, онда олар айна жабынындағы қорғасынмен реакцияласып, оның беті баяу жоғалады. Радикалдық реакциялар органикалық синтездің бөлігі болғанда, радикалдар көбінесе пероксидтер немесе азобис қосылыстары сияқты радикалдық инициаторлардан түзіледі. Көптеген радикалдық реакциялар тізбекті реакциялар болып табылады, олар тізбекті бастау, тізбекті тарату және тізбекті тоқтату кезеңдерінен тұрады. Реакция тежегіштері радикалдық реакцияны баяулатады, ал радикалдық диспропорциялану – бәсекелес реакция. Радикалдық реакциялар көбінесе газ фазасында жүреді, көбінесе жарықтан басталады, сирек қышқыл немесе сілтілік катализденуге ұшырайды және реакция ортасының полярлығына тәуелді емес. Реакциялар газ немесе ерітінді фазасында да ұқсас болады.
Кинетика
Радикалдық реакцияның химиялық кинетикасы осы жеке реакциялардың барлығына байланысты. Тұрақты күйде бастаушы (I.) және тоқтатушы (T.) түрлердің концентрациясы өте төмен болады, ал басталу және тоқтату жылдамдықтары тең болады. Жалпы реакция жылдамдығын былай жазуға болады: бастаушы түрге қатысты 1,5-ке тең бұзылған тәртіптік тәуелділікпен. Әртүрлі қосылыстардың белгілі бір радикалға қатысты реакциялық қабілеті «бәсекелестік тәжірибелер» деп аталатын тәжірибелер арқылы өлшенеді. Көміртек-сутек байланыстарын қамтитын қосылыстар радикалдармен C-H байланысының диссоциациялық энергиясының ретімен сәйкес келетін біріншілік < екіншілік < үшіншілік < бензил < аллиль ретімен реакцияға түседі. Бос радикалдық реакциялар жасушалардың ішінде де, сыртында да жүреді, зиянды және адам ауруларының кең ауқымына себеп болады (13-гидроксиоктадекадиенова кислота, 9-гидроксиоктадекадиенова кислота, реакциялық оттектік радикалдар және тотығу стресі қараңыз), сондай-ақ қартаюмен байланысты көптеген ауруларға да себеп болады (қартаю қараңыз).
with a broken order dependence of 1.5 with respect to the initiating species. The reactivity of different compounds toward a certain radical is measured in so called competition experiments. Compounds bearing carbon–hydrogen bonds react with radicals in the order primary < secondary < tertiary < benzyl < allyl reflecting the order in C–H bond dissociation energy Free radical reactions also occur within and outside of cells, are injurious, and have been implicated in a wide range of human diseases (see 13 Hydroxyoctadecadienoic acid, 9 hydroxyoctadecadienoic acid, reactive oxygen species, and Oxidative stress) as well as many of the maladies associated with ageing (see ageing).