Кіріспе

Психологиялық құбылыс Мемлекетке тәуелді жады немесе мемлекетке тәуелді оқыту - адамдар кодтау және еске алу кезінде олардың физикалық немесе психикалық жағдайы бірдей болса, көбірек ақпаратты есте сақтайтын құбылыс. Мемлекетке тәуелді есте сақтау оның синтетикалық сана күйлеріне (мысалы, психоактивті дәрілердің әсерімен) және көңіл-күй сияқты сананың органикалық күйлеріне қатысты қолданылуы бойынша көп зерттеулер жүргізілген. Мемлекетке тәуелді жады контекстке тәуелді жадымен өте ұқсас көрінуі мүмкін, контекстке тәуелді жады адамның сыртқы ортасы мен жағдайларын қамтиды (мысалы, зерттеу және тест тапсыру үшін пайдаланылатын бөлме), ал мемлекетке тәуелді жады адамның ішкі жағдайларына (мысалы, заттарды пайдалану немесе көңіл-күй) қолданылады.

Зерттеу тарихы

1784 жылы француз аристократы маркиз де Пуйезюр адамдар гипноз күйіне түсіп, оянып қалғанда, олардың не айтылғанын есіне түсірмейтінін түсінді. Алайда, гипноз кезінде олар соңғы кезде болған барлық нәрсені есіне түсіреді. 1910 жылы Мортон Принс есімді адам армандар туралы түсінік тапты. Ол біздің ұйқыдан оянған кездегі түстерімізді есте сақтау қиын екеніміздің себебі біздің оны есте ұстай алмайтынымыз емес, түстердің шынайы дүниеге ұқсамауы деп ойлады. Бұл нәтиже иттердің жауаптарды есте сақтау қабілеті олардың саналық күйіне байланысты екенін көрсетті. Гирден мен Куллер зерттеулері организмнің есте сақтау қабілетіне сананың әсерін зерттеудің есігін ашты. Осы жаңалықтан кейін басқа зерттеушілер әртүрлі күйдің жауаптар мен ақпаратты үйрену және есте сақтау қабілетіне әсерін қарастырды. 1964 жылы Дональд Овертон 1937 жылы Гирден мен Каллер жасаған экспериментке тікелей жауап ретінде зерттеу жүргізді. Зерттеуде натрий пентобарбиталының тышқанның белгілі бір үйренген жауаптарды үйрену және есте сақтау қабілетіне әсері тексерілді. Бұл тышқандар кездейсоқ екі топтың біріне бөлінді: зат берілген немесе зат берілмеген (бақылау шарты) содан кейін қарапайым лабиринтке орналастырылды және электр тогынан қашуға үйретілді. Овертон 25 мг натрий пентобарбиталы берілген тышқандар кейіннен дәрісіз лабиринтке орналастырылған кезде дұрыс қашу реакциясын есте сақтай алмағанын анықтады. Алайда, егер бұл тышқандарға тағы бір рет натрий пентобарбиталын беріп, лабиринтке орналастырса, олар үйренген қашу реакциясын еске түсірді. Сол сияқты, Овертон тышқанға бақылау жағдайында (натрий пентобарбиталы берілмеген) қашу реакциясын үйреткенде, ол дәрі-дәрмекті қолданған кезде және кейін орындауға сұрағанда бұл мінез-құлықты еске түсіре алмады. Нәтижелер мысықтардың натрий пентобарбиталы немесе бақылау күйінде бірінші рет үйренген кездегіден әлдеқайда тиімді түрде үйренген жауапты орындағанын көрсетті. Бұл идеяға қатысты зерттеуде "белгілі бір дәрі-дәрмектің әсерінен үйренген жауап кейіннен (ең жоғары күшпен) тек осы дәрі-дәрмекті қалпына келтірген кезде қайта пайда болады" деп нақты айтылған. 1969 жылы Хойн, Бремер және Стерн екі негізгі бөлімнен тұратын сынақ жүргізді. Қатысушыларға зерттеуге уақыт берілді және оларды сынақтан өткізбей тұрып, 10 унция арақ ішуді талап етті. Келесі күні де солай болды. Бірақ кейбіреулері мас болып, басқалары ішпей қалды. Нәтижелер студенттердің ішімдік ішкенде де, ішімдік ішпегенде де жақсы нәтиже көрсеткенін көрсетті, бірақ тек олар оқыған кезде және сынақтан өткен кезде бірдей болған жағдайда ғана. Басқаша айтқанда, егер олар оқу кезінде мас болса, онда олар тестілеуді сол күйінде тапсырған дұрыс. Егер олар оқу кезінде ішімдік ішпесе, онда олар ең жақсы нәтижелерді ішімдік ішпей-ақ алады. Кейінгі жылдары ұқсас зерттеулер білім алудың мемлекетке тәуелді болатынын растады. 1971 жылы Терри Девиетти мен Реймонд Ларсон мысықтарда ұқсас зерттеу жүргізді, олар электр тогының әртүрлі деңгейі естелікке қалай әсер еткенін көрді. Олардың нәтижелері тышқанның үйренген жауабын есте сақтау қабілеті олардың жағдайына әсер еткен деген ойды қолдады. Бұл құбылыс отыз жылдан астам уақыт бойы зерттелді. 2004 жылы Мохаммад Реза Зарриндаст пен Амена Резаёф мысықтарды зерттеп, морфиннің есте сақтау қабілеті мен оқу қабілетіне қалай әсер ететінін анықтады. Олар мысықтардың морфин әсерінен жауап бергенін, кейін морфин әсерінен оны тиімді орындағанын анықтады. Мысықтар морфинсіз жауап бергенде, олар оны дәл осындай салауатты жағдайда жақсы есіне түсіреді. Морфин әсерінен реакция жасайтын миларды дәрі әсерінен айырғаннан кейін, олар амнестикалық әсерге ұшырады, олар үйренген реакцияны есіне түсіре алмады. Осы зерттеулердің әрқайсысының нәтижелері күйге тәуелді есте сақтау құбылысының бар екеніне нұсқайды. Бұл тақырыпта қазіргі уақытта да зерттеулер жүргізіліп жатыр. Бұл зерттеулер күйге тәуелді жадының қосымша әсерін немесе күйге тәуелді жадының пайда болуы мүмкін басқа жағдайларды анықтау үшін жүргізілуде. 1979 жылы Реус, Пост және Вейнгартнерлер адамның күйзеліске ұшырағанда, өткендегі бақытты сәттерін ойлау мүмкін емес екенін анықтады. Олар неғұрлым ұзақ күйзелісте болса, соғұрлым бұл міндет мүмкін емес болып шығады. Олар мұны адамның сезімдерін ой-сананың басқара бастауымен байланыстырады. Адам тек қана қайғы-қасірет сезінеді, сондықтан оның бүкіл өмірі осылай болуы керек, күйзе...

Биологиялық функциялар мен түсіндірме механизмдер

Ең негізгісі, күйге тәуелді жады - мидағы белгілі бір синапстық жолды күшейтудің нәтижесі. Нейрондық синапс - бұл ми жасушалары немесе нейрондар арасындағы кеңістік, ол химиялық сигналдарды бір нейроннан екіншісіне жіберуге мүмкіндік береді. Нейротрансмиттерлер деп аталатын химиялық заттар бір жасушадан шығып, синапса арқылы өтеді де, келесі нейронға нейротрансмитерлік рецептор арқылы қабылданады. Бұл екі нейронның арасында байланыс жасайды, оны нейрондық жол деп атайды. Есте сақтау бір нейронды екіншісімен байланыстыру арқылы осы нейрондық жолдарды нығайтуға байланысты. Бір нәрсені үйренгенде мидағы нейрондар арасында жаңа жолдар пайда болады, олар химиялық сигнал арқылы байланысады. Егер бұл жасушалар мидың белгілі бір химиялық жағдайларында белгілі бір сигналдарды жіберіп отыратын болса, онда олар ұқсас жағдайларда тиімді жұмыс істеуге дайын болады.

Заттар

Зерттеулер көптеген заттардың күйге тәуелді есте сақтаудағы рөлін дәлелдеді. Мысалы, Риталин сияқты стимуляторлар гиперактивті бұзылыстары бар балаларда күйге тәуелді есте сақтау әсерін тудырады. Сонымен қатар, морфин, кофеин және алкоголь сияқты басқа заттарға қатысты күйге тәуелді есте сақтау әсерлері табылды. Алкогольдің әсері туралы көптеген зерттеулер жүргізілді. Зерттеулер көрсеткендей, адамдар есірткісіз болған кезде алған ақпаратты есірткісіз болған кезде есіне түсіру мүмкіндігі төмен. Ал зерттеулер кофеиннің күйге тәуелді естелікке әсер етпейтінін көрсетеді. Сөз тізімі жатталған кезде сусын немесе кофеинді кофе ішпеген, содан кейін еске түсіру кезінде бірдей емделумен, екі топтың да жатталған сөз тізімін еске түсіру қабілеті арасында айтарлықтай айырмашылық болған жоқ. Марихуананың әсері адамның ақпаратты есте сақтау қабілетіне қатысты анық емес нәтижелер көрсетті. Бір зерттеуде ТГК-ға әртүрлі деңгейде әсер еткен көптеген адамға осы қосылыстың дозасы беріліп, есте сақтау қызметіне қатысты тапсырмалар тапсырылды. Қорытынды нәтижелер марихуана мен күйге тәуелді естелік туралы дәлелді дәлел келтіруге жеткілікті дәлел келтірмеді.

Көңіл күйі

Көп жылдар бойы мас адамдар ес-түссіз күйде болғандықтан, мас болған кезде не істегендерін есіне түсірмейді деген болжам айтылып келеді. Ал күнделікті өмірде орташа адам соншалықты бақытты емес. Олар қайтадан мас болып, көңіл-күйі жақсарғаннан кейін ғана, бірнеше түн бұрын жасаған істерін қайтадан ойлап білуге болады. Көңіл-күйдің әсер етуімен байланысты есте сақтау психологиялық салада кейбір дау-дамайлардың тақырыбы болды. Зерттеулер естелікте көңіл-күйге тәуелділіктің бар екеніне дәлел келтіргенімен, кейін зерттеушілер нәтижелер шын мәнінде көңіл-күйге сәйкес естеліктің нәтижесі екенін ұсынғанда, бұл жағдай күмән тудырады. Мысалы, суық тиген кезде сөз тізіміне үйренуге сұралған адам, кейіннен үйренген сөздерді еске түсіруді сұрағанда, "тірі" немесе "құйылу" сияқты аурумен байланысты сөздерді көбірек есте сақтай алады. Зерттеушілер көңіл-күйге байланысты есте сақтау туралы шындықты ашу үшін тәжірибелер жүргізді, бірақ мұндай зерттеулерден сенімділіксіздікті толығымен жою қиын. Кейбір зерттеулер көңіл-күйге тәуелді есте сақтаудың бар-жоғын зерттеді, әсіресе біполярлы бұзылысы бар адамдарда, олар әдетте көңіл-күйдің шексіз деңгейлері, атап айтқанда депрессия мен мания арасында уақыт өте келе ауытқып тұрады. 1977 жылы біполярлы бұзылысқа ұшыраған адамдардың ауызекі ассоциацияларды үйренген кездегі көңіл-күйіне ұқсас күйде болғанда ауызекі ассоциацияларды тексеруде жақсы нәтиже көрсеткені анықталды. 2011 жылы жүргізілген зерттеуде биполярлық бұзылысқа ұшыраған адамдар тобы зерттеліп , көру қабілетіне байланысты есте сақтау қабілеті бар екені анықталды . Бұл зерттеуге қатысқандар бұл бояуларды алғаш көрген кездегі көңіл күйімен бірдей болған кезде, бояуларды жақсырақ еске түсіретінін байқады. Алайда зерттеушілер ауызша тапсырмаларда осындай әсерді таппады. Екі зерттеудің ауызша еске түсіру тапсырмаларына қатысты көңіл-күйдің әсері туралы келіспегендіктен, ауызша және визуалды еске түсіру тапсырмаларында көңіл-күйге тәуелді есте сақтаудың бар-жоғын анықтау үшін, сондай-ақ басқа көңіл-күй бұзылыстары бар немесе көңіл-күй бұзылыстары жоқ адамдарда көңіл-күйге тәуелді есте сақтауды зерттеу үшін қосымша зерттеулер қажет. 1979 жылы Жүніс есімді адаммен зерттеу жүргізілді. Оған әртүрлі тақырыптар бойынша сұрақтар қойылды, бірақ жеке және эмоционалды сұрақтар қойылғаннан кейін ғана оның екі түрлі болмысы пайда болды. Әрқайсысы келесісінен мүлдем өзгеше болып көрінді. Зерттеу аяқталғаннан кейін Жүніс өткен күнді не есіне түсірді деп сұрағанда, ол тек өзінің баламалы тұлғалары пайда болғанға дейін, эмоциялық толы сұрақтар қойылғанға дейін қойылған сұрақтарды ғана есіне түсіре алды. Көп тұлғалылық бұзылысы жай ғана күйге тәуелді естелікпен қатар өте күрделі тақырып болса да, әр тұлғада болған естеліктің әртүрлі деңгейлері көңіл-күйге тәуелді естелікпен байланысты болуы мүмкін.

Ауырсыну

Бір экспериментте қатысушылардан сөз тізімін жаттау сұралды (кейбіреулері ауырсынумен байланысты, ал басқалары – жоқ), содан кейін олардың қолын жылы немесе мұздай суға батырды. Тізімді жаттағаннан кейін мұз суға қолын батыру арқылы ауырсынуды бастан өткерген қатысушылар, ауырсынуға қатысты сөздерді жылы суға батырғандарға қарағанда жақсырақ еске түсірді (бірақ жылы су тобы тізімдегі сөздерді жалпы алғанда көбірек еске сақтағанын атап өткен жөн). Бұл – жағдайға тәуелді оқыту мен есте сақтаудың бір мысалы, себебі ауырсыну жағдайын бастан өткерген қатысушылар осы жағдайға қатысты жатталған сөздерді жақсырақ еске түсіре алды. Ауырсыну мен жарақатпен бірге жүретін жағдайға тәуелді есте сақтау диссоциативтік амнезия сияқты жағымсыз когнитивтік салдарларға, немесе әдетте ұмытылмайтын жеке ақпаратты еске түсіре алмауға әкелуі мүмкін деген гипотеза бар. Бұл бұзылыс, ауырсыну сәті дұрыс түсіндірілмегенде немесе уақыт өте келе одан ажыратуға мүмкіндік берілмегенде пайда болады деп есептеледі. Сондай-ақ, есте сақтау қабілетінің төмендеуіне күшті стресс себеп болатындығы, ол травманы жеңілдету механизмдерін тиімді интеграциялауға және қалыпты саналы тәжірибелерді кодтауға кедергі келтіреді. Бұндай жарақатты естеліктерді толық еске түсіре алмау, бірақ осы жарақаттың әсерінен толыққанды зардап шегу, адамдарда когнитивтік рецидивке алып келуі мүмкін, бұл қарқынды есте сақтау жетіспеушілігіне және когнитивтік автобиографиялық естелікте үлкен олқылықтарға әкелуі мүмкін. Диссоциативтік амнезия мен жағдайға тәуелді есте сақтауға қатысты басқа да жағымсыз салдарлар: мазасыздық, депрессия, әлеуметтік дисфункция және психоз. Алпыс жастағы ер адамға жасалған зерттеу, үйі өртенгеннен кейін осы әсерлерді көрсетті. Бірнеше терапиялық сеанстан кейін пациент эпилепсия ұстамаларын бастан өткерді және үй өртіне сілтеме жасайтын еске түсіру стимулдары берілген кезде, ол қиындық сезімдерін білдірді.

Ішкі күйін қалпына келтіру

Зерттеулер көрсеткендей, кодтау кезінде болған ішкі күйді жасау ғана қалпына келтіру сигналы ретінде жеткілікті. Сондықтан, кодтау кезінде өз-өзіңізді бір ой қалпында ұстаған кезде, сол жағдайдағыдай, есте сақтауды еске түсіруге көмектеседі. Контекстті қалпына келтіру деп аталатын осы әсерді 1977 жылы Фишер мен Крейк ақпараттың жатталу тәсілімен іздеу белгілерін сәйкес келтірген кезде көрсетті.

Салдары

Мемлекетке тәуелді есте сақтау адамдардың күнделікті өмірінде рөл атқара алатын кең таралған әсерлерге ие. Бұл зерттеулер гиперактивтілік бұзылыстары бар адамдарға стимуляторларды тағайындауды растайды. Нәтижелер көрсеткендей, осы дәрілерді қолдану арқылы пайда болатын сананың күйі гиперактивті бұзылулары бар адамдарда жүйелі түрде қолданылғанда танымдық шоғырлануды жақсартады.