Кіріспе

Кадусийлер (кадусийлер; грекше: Καδούσιοι, Kadoúsioi; латынша: Cadusii) – ежелгі иран тайпасы, Медия мен Каспий теңізінің жағалауы арасындағы тауларда, Анариактар мен Албаниямен шектесетін аймақта өмір сүрген. Дарейтай және Пантимати халықтары Кадусилер құрамына кірген болуы мүмкін. Дәстүр бойынша, Ассирия патшасы Нинус Кадусилерді бағындырған. Грек дәрігері және тарихшысы Ктесий Кадусилерге үлкен қызығушылық танытып, оларды ертедегі Медия әулетінің құрастырылған тарихына енгізген. Кейін Кадусилер Ахеменид империясының бірінші билеушісі Ұлы Кирге (б.з.д. 550–330 жж.) ерікті түрде бағынып берді. Ксенофонттың мәлімдемесіне сәйкес, Кир өліміне жақындағанда, кіші ұлы Танаохаресті (Бардияны) Мидиялықтардың, Армянның және Кадусилердің сатрапы етіп тағайындады. Кадусилер көбінесе Медия сатрапиясының, ал кейде Гиркания сатрапиясының құрамында болды. Олар б.з.д. 401 жылы Кунакса шайқасында Артагерсес бастаған Ахеменид әскерімен бірге шайқасқанмен, Кадусилердің Ахеменид орталық билігімен үнемі қақтығыстары болған. Олар көптеген көтерілістер ұйымдастырды, соның ішінде Дарий II билігінің соңында б.з.д. 405 жылдары басталған және Кіші Кирдің көтерілісіне дейін жалғасқан көтеріліс бар. Б.з.д. 380 жылдары патша Артаксеркс II Кадусилерге қарсы жорық ұйымдастырды, ол неміс иранологы Рудигер Шмиттің айтуынша, "толық сәтсіздікке ұшырады". Ахеменид әскері сатрап Тирибаздың дипломатиялық күш-жігері арқасында ғана шегіне алды. Артаксеркс II-нің өзі де жаяу жүріп кетуге мәжбүр болды. Б.з.д. 350 жылдары Артаксеркс III билігінде Кадусилерге қарсы тағы бір Ахеменид жорығы жасалды. Бір шайқаста Арташатта (кейін Дарий III аталды) жекпе-жекте жауынгерді өлтіріп, көзге түсті. Оның ерлігін Артаксеркс III байқап, оған сыйлықтар жіберіп, Армения сатрапиясын сыйлады. Кейбір тарихшылар Кадуси контингенті медейлер мен басқа да солтүстік тайпаларымен бірге Ахеменид әскерімен Гаугамела шайқасында македониялықтарға қарсы шайқасқанын хабарлайды. Дегенмен, басқа тарихшылар әскердің этникалық құрамын басқаша сипаттайды. Ирантанушы Ричард Н. Фрайдың пікірінше, Кадусилер Талыш халқының ата-бабалары болуы мүмкін. Жергілікті Талыш сарапшылары Талыштардың Кадусилерден тарағанын жиі айтады. Гарник Асатриан мен Хабиб Борджианның сөзіне сәйкес, "бұл ежелгі халықпен өзін-өзі сәйкестендірудің, кем дегенде, тарихи және тілдік тұрғыдан негізделген сирек жағдайлардың бірі".