Гавайилік жанартау атқылауы: төмен температуралы, аз газданған базальт лавасының ақырын ағуы. Кīлауэа, Исландия сияқты жерлерде кездеседі. Жанартау шашуы туралы біліңіз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Эффузивтік жанартаулық атылу
Effusive volcanic eruption
Гавай атылысы – лава жер бетіне салыстырмалы түрде жұмсақ, төмен деңгейдегі атылу арқылы шығатын жанартаулық атылу түрі; ол Гавай аралдарындағы жанартауларға тән болғандықтан осылай аталады. Әдетте, бұл эффузивтік атылыстар болып келеді, олардың базальтты магмаларының тұтқырлығы төмен, газ мөлшері аз және жер бетіндегі температурасы жоғары болады. Өте аз мөлшерде ғана вулкандық күл түзіледі. Мұндай атылыстар көбінесе Гавайи аралдарындағы Килауэа және Исландия сияқты ыстық нүктелерде болады, бірақ субдукция аймақтарына (мысалы, Калифорниядағы Медицина көлі жанартауы) және рифт аймақтарына жақын жерлерде де кездеседі. Гавай атылыстары жарылыс арқылы, мысалы 1950 жылы Мауна-Лоа жанартауының атылуы кезінде, немесе орталық жер бетінен, мысалы 1959 жылы Килауэа Ики кратерінде лава фонтаны пайда болып, 38 метрлік Пуу Пуай конусын құраған кезде болуы мүмкін. Жарлы атылыстар кезінде лава жанартаудың рифт аймағындағы жарылыстан шығып, төмен қарай ағып жатқан лава ағындарымен қоректенеді. Орталық жер бетінен атылыс кезінде лава фонтаны 300 метр немесе одан да биікке дейін көтеріле алады (1986 жылы Жапониядағы Идзу-Ошима аралдағы Михара тауының атылуы кезінде 1600 метрге дейін көтерілгені тіркелген). Гавай атылыстары әдетте жерде жарық пайда болуымен басталады, одан кейін жанып тұрған лава немесе бірнеше жақын орналасқан лава фонтаны пайда болады. Лава жарықтың үстінен ағып, аа немесе пахохо ағындарын құрайды. Орталық конустан созылған атылыс ұзаққа созылса, Мауна-Лоа немесе Исландиядағы Скьялдбрейдур сияқты аз еңісті қалқан тәрізді жанартаулар пайда болуы мүмкін.
A Hawaiian eruption is a type of volcanic eruption where lava flows from the vent in a relatively gentle, low level eruption; it is so named because it is characteristic of Hawaiian volcanoes. Typically they are effusive eruptions, with basaltic magmas of low viscosity, low content of gases, and high temperature at the vent. Very small amounts of volcanic ash are produced. This type of eruption occurs most often at hotspot volcanoes such as Kīlauea on Hawaii's big island and in Iceland, though it can occur near subduction zones (e. g. Medicine Lake Volcano in California) and rift zones. Hawaiian eruptions may occur along fissure vents, such as during the eruption of Mauna Loa in 1950, or at a central vent, such as during the 1959 eruption in Kīlauea Iki Crater, which created a lava fountain 580 meters (1,900 ft) high and formed a 38 meter cone named Puu Puai. In fissure type eruptions, lava spurts from a fissure on the volcano's rift zone and feeds lava streams that flow downslope. In central vent eruptions, a fountain of lava can spurt to a height of 300 meters or more (heights of 1600 meters were reported for the 1986 eruption of Mount Mihara on Izu Ōshima, Japan). Hawaiian eruptions usually start by the formation of a crack in the ground from which a curtain of incandescent lava or several closely spaced lava fountains appear. The lava can overflow the fissure and form aā or pāhoehoe style of flows. When such an eruption from a central cone is protracted, it can form lightly sloped shield volcanoes, for example Mauna Loa or Skjaldbreiður in Iceland.
Гавайидегі базальттардың петрологиясы
Гавай атылуының негізгі факторлары – базальттық магма және еріген судың төмен проценті (бір проценттен кем). Судың мөлшері неғұрлым аз болса, нәтижедегі ағын соғұрлым тыныш болады. Гавай жанартауларынан шығатын лаваның көбінесе құрамы базальттан тұрады. Гавай аралдарының көп бөлігін құрайтын базальттар толеиттер болып табылады. Бұл тау жыныстары мұхиттық қыртыстарда түзілген тау жыныстарына ұқсас, бірақ толықтай сәйкес келмейді. Натрий мен калийге салыстырмалы түрде бай (немесе сілтілі) базальт, жанартау тізбегінің оңтүстік-шығыс ұшындағы Камаэхуаканолао (бұрынғы Лоихи) теңіз асты жанартауында шығып, барлық Гавай аралдарының "эволюциясының" бастапқы кезеңдеріне тән болуы мүмкін. Жеке жанартаулардың атылуының соңғы кезеңдерінде сілтілі базальт та атылып шықты, ал эрозиядан кейінгі өте соңғы кезеңдерде нефелинит сияқты ерекше құрамды тау жыныстары өте аз мөлшерде пайда болды. Магма құрамының осы өзгерістері жан-жақты зерттелді, ішінара мантиалық қалыңдықтардың қалай жұмыс істейтінін түсіну мақсатында.
The key factors in generating a Hawaiian eruption are basaltic magma and a low percentage of dissolved water (less than one percent). The lower the water content, the more peaceful is the resulting flow. Almost all lava that comes from Hawaiian volcanoes is basalt in composition. Hawaiian basalts that make up almost all of the islands are tholeiite. These rocks are similar but not identical to those that are produced at ocean ridges. Basalt relatively richer in sodium and potassium (more alkaline) has erupted at the undersea volcano of Kamaʻehuakanaloa (formerly Lōihi) at the extreme southeastern end of the volcanic chain, and these rocks may be typical of early stages in the "evolution" of all Hawaiian islands. In the late stages of eruption of individual volcanoes, more alkaline basalt also was erupted, and in the very late stages after a period of erosion, rocks of unusual composition such as nephelinite were produced in very small amounts. These variations in magma composition have been investigated in great detail, in part to try to understand how mantle plumes may work.
Қауіпсіздік
Гавайлық атылулар басқа түрдегі вулкандық атылуларға қарағанда кем қауіпті деп есептеледі, себебі олар аз мөлшерде күл шығарады және лава ағындары көбінесе баяу жылдамдықпен қозғалады. Дегенмен, олар жарақаттарға немесе өлімге де себеп болуы мүмкін. 1993 жылы лава теңізіне құйылып жатқан лаваны суретке түсіруге тырысқан фотограф қаза тапты, ал лава тірегі құлаған кезде бірнеше турист жарақат алды. 2000 жылы Килауэа вулканынан лава теңізіне құйылып жатқан жерге жақын екі адамның денесі табылды, олар лава буынан (laze) уланған болуы мүмкін. Күкірт диоксидінің шығарылымы да, әсіресе тыныс алу мүшелерімен ауыратын адамдар үшін, өлімге әкелуі мүмкін.
Hawaiian eruptions are considered less dangerous than other types of volcanic eruptions because they produce little ash and lava flows are generally slow moving. However, they can still cause injuries or deaths. In 1993, a photographer attempting to take pictures of a lava ocean entry died, and several tourists were injured, when a lava bench collapsed. In 2000, two people were found dead near a lava ocean entry from Kīlauea, likely killed by laze. Sulfur dioxide emissions can also be fatal, especially to people suffering from respiratory ailments.