Кіріспе

Дене шынықтыру үшін қолданылатын диеталық қоспалар. Дене шынықтыру қоспалары – бұл дене шынықтыру, ауыр атлетика, жарыс өнері және спортпен айналысатын адамдар жиі қолданатын диеталық қоспалар, бұлшық массасын арттыруға көмектесу мақсатында. Дене шынықтыру қоспаларында адамның бұлшықтарын, дене салмағын, спорттық көрсеткіштерін арттыру және қажетті бұлшық пішіні үшін дене майының пайызын азайту үшін жарнамаланатын ингредиенттер болуы мүмкін. Ең көп қолданылатындары – жоғары протеинмен құралған сусындар, жаттығудан бұрынғы қоспалар, тармақталған аминқышқылы (BCAA), глутамин, аргинин, маңызды май қышқылы, креатин, HMB, сарысу протеині, ZMA және салмақ жоғалту өнімдері. Қоспалар жеке ингредиенттерден тұратын препараттар түрінде немесе әртүрлі қоспалардың синергиялық әсерін ұсынатын "комбинациялар" ретінде сатылады.

Тарих

Ежелгі Грецияда спортшыларға ет пен шарапты көп мөлшерде тұтынуға кеңес берілді. Ежелгі заманнан бері әртүрлі мәдениеттердегі күшті адамдар мен спортшылар күш-қуат пен төзімділікті арттыру үшін көптеген шөптік қоспалар мен тониктерді пайдаланған. 1910 жылдары батыстағы алғашқы заманауи бодибилдер деп есептелген Юджин Сандоу бұлшықет өсуін жақсарту үшін диеталық бақылауды жақтады. Кейін бодибилдер Эрл Лидерман бұлшықетті қалпына келтіруді жақсарту үшін «сиыр еті шырыны» немесе «сиыр еті экстракты» (негізінен, консомме) қолдануды ұсынды. 1950 жылдары ойын-сауық және бәсекелестік бодибилдинг кеңінен танымал бола бастағанда, Ирвин П. Джонсон жұмыртқа негізіндегі белок ұнтақтарын танымал етіп, оларды арнайы бодибилдерлер мен спортшыларға сата бастады. 1970 және 1980 жылдары бодибилдинг қосымшалары индустриясының өсуі күрт үдеді, бұл қазіргі заманғы маркетингтік тәсілдердің кеңінен қолданылуымен және ойын-сауық бодибилдингтің айтарлықтай өсуімен байланысты болды. 1994 жылдың қазан айында АҚШ-та Диеталық қосымшалар денсаулық және білім беру туралы заңға (DSHEA) қол қойылды. DSHEA бойынша диеталық қосымшалардың қауіпсіздігін анықтау жауапкершілігі үкіметтен өндірушіге ауысты, және өнімдерді тарату үшін қосымшаларға енді АҚШ Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасының (FDA) мақұлдауы қажет болмады. Осы уақыттан бастап, өндірушілер жаңа диеталық ингредиент қосылмаса, қауіпсіздікті немесе тиімділікті растайтын дәлелдерді FDA-ға ұсынуға міндетті емес. 1994 жылғы DSHEA қосымша индустрияның позициясын одан әрі нығайтып, өнімдерді сатудың артуына әкелді деп кеңінен сенеді.

Белсенділер

Бодибилдерлер ыңғайлылық, төмен құн (ет және балық өнімдерімен салыстырғанда), дайындаудың қарапайымдығы және көмірсулар мен майларды бірге тұтынудан аулақ болу мақсатымен диеталарын протеинмен толықтыруы мүмкін. Сонымен қатар, кейбір мамандар бодибилдерлердің ерекше жаттығулары мен мақсаттарына байланысты максималды бұлшық етінің өсуін қолдау үшін орташадан жоғары мөлшерде протеин қажет екенін айтады. Ұсынылған диеталық нормадан әлдеқайда аз болса да, протеин қоспалары дайын ішуге болатын коктейльдер, таяқшалар, тамақты алмастыру өнімдері (төменде қараңыз), шағын тістеуліктер, сұлы, гельдер және ұнтақтар түрінде сатылады. Протеин ұнтақтары ең танымал және олардың дәмді болуы үшін хоштандырғыштар қосылуы мүмкін. Ұнтақ әдетте сумен, сүтпен немесе жеміс шырынымен араластырылады және көбінесе жаттығудан бұрын және кейін немесе тамақ орнына қолданылады. Протеин көздері төменде көрсетілген және олардың аминқышқылдық құрамы мен сіңу қабілетіне байланысты протеиннің сапасы әртүрлі: Сарысу протеінінің құрамында барлық қажетті аминқышқылдар мен тармақталған тізбекті аминқышқылдардың жоғары деңгейі бар. Сонымен қатар, ол глутатионның биосинтезіне көмектесетін цистеин аминқышқылының ең жоғары мөлшерін қамтиды. Бодибилдерлер үшін сарысу протеіні бұлшық етті қалпына келтіруге қажетті аминқышқылдарды қамтамасыз етеді. Казеин протеіні (немесе сүт протеіні) глутамин және казоморфин қамтиды.

Амино қышқылдар

Кейбір бодибилдерлер аминқышқылдарының қосымшалары бұлшық еттің өсуіне көмектесуі мүмкін деп есептейді, бірақ диетада жеткілікті мөлшерде белок болса, мұндай қосымшаларды қабылдаудың қажеті жоқ.

Прогормондар

Андрогендік прогормон немесе проандроген – анаболикалық андрогендік стероидтің (ААС) прогормоны (немесе продәрі). Олар тестостеронның немесе синтетикалық ААС-тің, мысалы, нандролонның (19-норттестостерон) прогормондары болуы мүмкін. Дегидроэпиандростерон (DHEA), DHEA сульфаты (DHEA S) және андростендион – тестостеронның проандрогендері деп санауға болады. 2005 жылдан бері АҚШ-та стероид алдындағы заттардың (прогормондардың) қолданылуы заңсыз.

Креатин

Креатин – организмде (және қызыл етте) табиғи түрде кездесетін органикалық қышқыл, ол АТФ-ты креатин фосфаты арқылы толықтыру жолымен бұлшық ет жасушаларына қысқа мерзімді энергияны (мысалы, ауырлық көтеру кезінде қажет болатынын) жеткізеді. Ғылыми зерттеулер креатиннің қосымша қолданылуы тұтынушының күшін, өнімділігін, бұлшық ет массасын және жаттығудан кейінгі қалпына келу уақытын арттыратынын көрсеткен. Сонымен қатар, соңғы зерттеулер креатиннің мидың жұмысын жақсартатынын және психикалық шаршауды азайтатынын көрсетті. Кейбір зерттеулер креатинді ақуыз және көмірсулармен бірге қабылдаудың, оны жеке ақуызбен немесе көмірсулармен қабылдауға қарағанда тиімдірек болуы мүмкін екенін ұсынады. Креатин көбінесе қауіпсіз деп есептелсе де, ұзақ мерзімді немесе шамадан тыс қолдану бүйректерге, бауырға немесе жүрекке кері әсер етуі мүмкін. Егер осы органдарға қатысты қандай да бір бұрынғы аурулар болса, одан аулақ болу қажет.

β-гидрокси β-метилбутират

Дұрыс жаттығу бағдарламасымен бірге тамақтануды толықтыру арқылы β гидрокси β метилбутират (HMB) қабылдау, дозаға тәуелді түрде бұлшықет гипертрофиясының (яғни бұлшықет көлемінің) өсуін, бұлшықет күшін арттырады және жоғары қарқынды жаттығудан кейін қалпына келуді жеделдетеді. HMB бұл әсерлерді бұлшықет протеинінің синтезін күшейту және түрлі механизмдер арқылы, соның ішінде рапамициннің механистік мақсатын (mTOR) белсендіру және қаңқа бұлшықеттеріндегі протеазоманы тежеу арқылы бұлшықет протеинінің ыдырауын азайту арқылы тудырады деп саналады. HMB-нің жаттығулар салдарынан болатын қаңқа бұлшықеттерінің зақымдануын тежеуі, оны жаттығуға қатысты қолдану уақытына байланысты. АҚШ-та диеталық қоспаларды өндірушілер өнімнің қауіпсіздігі туралы дәлелдерді тамақ және дәрі-дәрмек басқармасына (FDA) нарыққа шығарғанға дейін ұсынуға міндетті емес. Осының салдарынан, заңсыз ингредиенттер қосылған өнімдердің саны артып келеді. Соңғы кезде қауіпсіздігі мен фармакологиялық әсері белгісіз «дизайнерлік» стероидтардың таралуы да артты. 2015 жылы CBC жедел баяндамасы ақуызды «құю» (яғни, талдау нәтижелерін манипуляциялау үшін аминқышқылы толтырғыштарын қосу) жиі кездесетінін көрсетті; алайда, көптеген компаниялар бұл мәлімдемелерге қарсы шықты. Бұл көбінесе дене шынықтыруға арналған қоспаларға қатысты. Мысалы, 2012 жылдың «Жылдың жаңа қосымшасы» атанған «табиғи» бестселлер «Craze», Walmart және Amazon сияқты дүкендерде кеңінен сатылды, және құрамында N,альфа-диэтилфенилэтиламин, метамфетамин аналогы бар екені анықталды. Шөптік және диеталық қоспалардан туындаған бауыр зақымдануының көрсеткіші барлық зиянды өнімдердің 16-20% құрайды, және бұл көрсеткіш 21-ші ғасырдың басында әлемдік деңгейде өсуде. Бұл бірнеше спортшылардың допинг-тесттен өтпеуіне әкеп соқты.

Белсенің тиімділігі

Кейбіреулер дене мүсіндеуге арналған протеин немесе аминқышқылдарының қосымшаларын пайдаланудың қандай да бір пайдасы бар екенін көрсететін аз ғана дәлел бар деп мәлімдеген. 2005 жылғы шолуда "[қарсы дәлелдің жетіспеуін ескере отырып, дені сау ересектерге қарсылық немесе шыдамдылық жаттығуларын жасағанда қосымша диеталық ақуыз ұсынылмайды]" деген қорытынды жасалды. Ал, 2018 жылғы жүйелі шолу, мета-талдау және мета-регрессия нәтижесінде: "Дені сау ересектерде ұзаққа созылған қарсылықты жаттығу кезінде (RET) диеталық ақуыз қосымшалары бұлшықет күші мен көлемінің өзгеруіне елеулі әсер етеді" деп тұжырымдалды. (RET – қарсылықты жаттығулардың аббревиатурасы).