Кіріспе

Ханси – Үндістанның Харьяна штатындағы Хиссар ауданындағы қала және муниципалдық кеңес. Бұрын Ханси Хисардан гөрі үлкен, өркендеген және маңыздырақ болған сияқты. Қалада археологиялық тұрғыдан маңызды бірнеше ғимарат бар. 2016 жылы Харьяна үкіметі Хиссар ауданынан жаңа Ханси ауданын бөліп шығару туралы ұсыныс жасады.

Тарих

Ханси қаласы Анангпал Вихангпал Томардың өз гуруы "Хансакар" үшін салғанына сенімді. Кейін Анангпал Томардың ұлы Друпад осы қамал ішінде қылыш жасау фабрикасын ашты, сол себепті ол "Асигарх" деп те аталады. Осы қамалдан жасалған қылыштар араб елдеріне дейін экспортталған. 1915 жылы Қази Шариф Хусейннің "Талиф е Таджкара е Ханси" еңбегінде айтылғандай, осы орталықтан аймақтағы 80-ге жуық қамалдар бақыланған. Кейбір деректерде бұл қаланы Притви Радж Чуаханның қызы Хансивати/Амбавати құрғаны делінеді, бірақ Притвирадждың осы есімдегі қызы болғанына дәлел жоқ. 1982 жылдың ақпанында Хансиде үлкен жайна қоладан жасалған заттар қоймасы кездейсоқ табылды. Олардың арасында Гупта дәуіріне (319-605 жж.) жататын мүсіндер де бар, ал көпшілігі 7-8 ғасырларға тиесілі. Олар 1037 жылы Газнилік Масуд I-нің әкесі Махмудтың шабуылына дейін жерге көмілген болуы мүмкін. Масуд Ханси қылышшестеріне шабуыл жасап, кейін Газниде сатылған әйелдерді құлдыққа алды. 1192 жылы Мұхаммед Гори Тарайн шайқасының екіншісінде Притви Радж Чуаханды жеңді, сондай-ақ сол жылы Хансині басып алу үшін Багар шайқасы болды. Притвирадж жеңілгеннен кейін көп ұзамай 1192 жылы Джатуан Хансиде мұсылман қолбасшысы Насрат Уддинді қоршады. Осы жаңалықты естіген Құтбұддин бір түндік сапарда он екі фарсах, яғни шамамен 65 шақырымды жүріп өтті. Джатуан Хансиді қоршаудан босатып, қатал шайқасқа дайындалды. "Тадж ул Маасир" авторы айтқандай, "Армиялар екі темір таудай шабуылдасты, ал шайқас алаңы (Багер елінің шекарасында) жауынгерлердің қанымен боялған лалаға айналды. Джатуанның құдайға сиыну тулары мен құрып кету белгілері биліктің күшімен түсірілді". Хансиде индустардың үстемдігі аяқталды. Осы кезде мұсылман емес адамдарға мұнда қоныстануға рұқсат берілмеді. Бірте-бірте Ханси маңыздылығын жоғалтып, тек қамал ретінде ғана есте қалды. Дели назар орталығына айналды. Ханси "Айн и Акбариде" Хисар саркарының құрамындағы паргана ретінде тізімделген, ол императорлық қазынаға 5,434,438 дам табыс әкелді және 7000 жаяу әскер мен 500 атты әскермен қамтамасыз етілді. Сол кезде мұнда кірпіштен салынған қамал болған. Шахжахан Хансиге келіп, әйгілі индус әулиесі Жағнатх Пури Самадха Хансимен кездесті, оның келісімімен индустар Хансиде қоныстануға рұқсат алды. Индустардан басқа, Хансиде мұсылмандар мен бірнеше джайндар да тұрды. Жағанат Пури Самадханың да көптеген жақтастары бар, өйткені олар Жағанат Пуридің қарапайым адам емес, жоғары тұрған тұлға екеніне сенеді. Жағанат Пури туралы көптеген танымал әңгімелер бар, мысалы, жүре алатын қабырға, термен шыққан лотос және т.б.

Сикхтар мен маратхалар билігі

Маратхалар 1778 жылы Ханси аймағын жаулап алды. Олар осы аймақта біраз уақыт мемлекет құруға тырысты, бірақ Ханси Сикх империясының құрамына кіріп, кейіннен Жинд мемлекетіне қосылды.

Британдық отаршылдық билік

Бұл аймақ 1803 жылдан 1947 жылға дейін британдық үкімшілік астында болды. 1857 жылғы Үндістан көтерілісінен кейін британдық империя Рохнат, Мангали, Хазампур, Джамалпур, Бхатла және басқа да ауылдардан 100-ден астам адамды көтеріліске қатысқаны үшін жаза ретінде жол үстіндегі роликпен басып өлтірді. Сол жол қазір "Лал Садак мд Алтаф Ансари" (сөзбе-сөз "Қызыл жол" немесе "Қанды жол") деп аталады, және тәуелсіздік алғаннан кейін Хансиден Рохнатқа баратын жолдың басындағы ескерткіш шаһидтерге арналған. Гуру Гобинд Сингх 1705 жылы Хансиге келіп, халықты моғол үкімшілігіне қарсы көтерілуге шақырды. 1707 жылы Баба Банда Сингх Бахадур Хансиге шабуыл жасады. Ханси 1736 жылы Маратха үкімшілігі астында болды, ал 1761 жылғы Панипаттың үшінші шайқасынан кейін Ахмет Шах Абдалиға қарады. 1780 жылдары Махараджа Джасса Сингх Рамгархия да осы аймақты бірнеше жылға өз бақылауына алды, содан кейін кетіп қалды. Джордж Томас, қарапайым теңізшіден феодалдық әміршіге (джагирдар) дейін өскен ирландтық жалдамалы сарбаз және шабуылшы, Хансиді өзінің астанасы етті. Ханси 1802 жылы Британдық Шығыс Үндістан компаниясының билігіне көшті. 1819–1832 жылдары Ханси аудандық орталық болды, бірақ кейін 1832 жылы Хиссарға көшірілді. Ханси сонымен қатар полковник Джеймс Скиннердің (1778–4 желтоқсан 1841) штаб-пәтері болды, ол британдық-үнді иммигрант және Үндістандағы жалдамалы сарбаз, "Сикандар Сахиб" деп танылды. Полковник Джеймс Скиннер 1803 жылы Хансиде 1-ші Скиннер атты әскерін және 3-ші Скиннер атты әскерін (бұрынғы 2-ші Скиннер атты әскері) құрды. Бұл бөлімдер әлі де Үндістан армиясының құрамында. Ол сондай-ақ Ханси-Угалан тас жолында, NH9 Ханси айналым жолынан тыс жерде, ұлының құрметіне аталған Шейхпура котының құрылысын қадағалады. Рахам Әли ибн Мұхаммед Хусейн ибн Мәүланда Әбул Хайр Палвалдық Аулия хан Балучпен бірге Паргана Хансиде қаза тапты. Рахам Әли Қази Сәйед Мохаммад Рафидің жеңешісі болды. Англо-маратха соғыстарынан кейін Ханси британдық үкімшілік астына көшті. Ханси 1857 жылғы азаттық соғысына (Гадар) белсенді қатысты, Лала Хукам Чанд Джайн 1857 жылы британдықтар тарапынан шейіт болды. 1947 жылы Британдық Үндістан Пәкістан мен Үндістанға бөлінген кезде, Сайидтар мен Рангарлар сияқты көптеген мұсылмандар Ханси қаласынан және олардың ауылдарынан (Балиали және Ханак сияқты) Пәкістанға көшіп кетті. Пәкістандық крикетші Инзамам әл-Хақтың ата-анасы бөліністен кейін Хансиден Пәкістанға көшіп кетті.

Қаланың көрнекті жерлері

Д. Бхуп Сингх, тарихшы, Ротари Интернешнл баспасынан шыққан "Ханси ка Этиас" – Ханси тарихы атты кітапты жазды. Ол тағы екі кітап жазды және бірнеше жергілікті әлеуметтік ұйымдармен байланыста болды. Ханси сүттен жасалған, әйгілі тәтті педасымен танымал, ол бөлшек саудаға басқа қалалар мен елді мекендерге жіберіледі. Ханси көше тағамдары көршілес қалаларда кеңінен танымал. Ханси қаласы туралы көптеген әңгімелер бар, мысалы, Хансиде көмілген алтын, Лал Садак және Джагнатх Пури самадхасы.

Барсы қақпасы

Ханси қаласының бес кіреберіс қақпасы бар: Дели қақпасы (шығыста), Хисар қақпасы (батыста), Госайн қақпасы (солтүстік-батыста), Барси қақпасы (оңтүстікте) және Умра қақпасы (оңтүстік-батыста). Бұл қаланың ерекшелігі – кез келген қақпадан кіргеннен кейін оның биіктігі көтеріледі. Батыс жағынан шөлдер (Тошам, Девсар, Ханак сияқты қалалар) осы қаланы қорғайды. Бұл ежелгі қаланың тағы бір айрықша ерекшелігі – оның бекінісі. Бекініс шаршы тәрізді, ауданы белгілі бір шамада және төрт бұрышында күзет посттары орналасқан. 1302 жыл шамасында Фироз Шах Туғлақ тұсында қазіргі Ханси мен Хисарды байланыстыратын жер асты тоннелі салынған. Бекініс қақпасында құдайлардың мүсіндері бейнеленген, ал қамал қабырғаларында құдайлар, құдайылар мен құстардың суреттерін де көруге болады. Бекіністің кіреберіс қақпасын Джордж Томас салған. 1937 жылы Археологиялық зерттеулер институты (қазіргі ASI) осы бекіністі ұлттық маңызы бар қорғалатын ескерткіш деп жариялаған, және ол әлі де жақсы күйде сақталып тұр, сондықтан ол барлық археологтар үшін міндетті түрде баруға тиіс орын.

География

Ханси қаласы орналасқан. Орташа биіктігі 207 метрді құрайды. Халық тығыздығы шаршы километрге 348 адам. Ауданы 1272,32 шаршы километр. Хиссар қаласынан шығысқа қарай 9-шы тас жолда орналасқан. Географиялық жағдайы жартылай шөлейтті, жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 46 см. Ханси қаласындағы көптеген жолдар жылдар бойы бұзылып, әлі күнге дейін жақсы жарақтанбаған. Жыл сайын ауыр көліктер, жаңбыр және басқа да факторлардың салдарынан көптеген жолдар зақымданады. Ханси қаласына сапар жасағанда, қала ішіне кіргеннен кейін жақсы жол табу қиын болуы мүмкін. Қала малға толы. Жол бойында көптеген малдарды кездестіресіз, бірақ олардан абай болыңыз. Қала өте әдемі және көптеген қалалар мен ауылдармен байланысты.