Кіріспе
Негізгі төбеден төмен ілінген қосалқы төбе – негізгі (құрылымдық) төбеден төмен ілінген екінші төбе. Оны құлап түсетін төбе, Т-бағанды төбе, жалған төбе, аспалы төбе, торлы төбе, төбелік панельдер деп те атайды. Бұл заманауи құрылыс пен архитектураның тұрғын және коммерциялық салалардағы маңызды элементі болып табылады.
A dropped ceiling is a secondary ceiling, hung below the main (structural) ceiling. It may also be referred to as a drop ceiling, T bar ceiling, false ceiling, suspended ceiling, grid ceiling, drop in ceiling, drop out ceiling, or ceiling tiles and is a staple of modern construction and architecture in both residential and commercial applications.
Тарих
Жапонияда Муромачи дәуірінде (1337 – 1573) эстетикалық себептермен төбелер мен төбе плиткалары қолданылған. Бұл конструкциялар қарапайым тақталардан немесе жинақы (кофферлі) түрінде жасалған. АҚШ патенті № 1,470,728 заманауи құлатылған төбелерге қатысты, E.E. Холл 1919 жылғы 28 мамырда тіркелген және 1923 жылғы 16 қазанда мақұлданған. Бастапқыда заманауи құлатылған төбелер бір-бірімен байланысты плиткалардан тұрғызылған. Плиткалардың үстіндегі кеңістікті жөндеу немесе тексеру үшін қол жеткізудің жалғыз жолы төбенің шетінен немесе белгіленген «кілт плиткасынан» бастап, тікелей жатқан плиткаларды бірінен соң бірін алып тастау болды. Жөндеу немесе тексеру аяқталғаннан кейін плиткаларды қайта орнату қажеттілігі туатын. Бұл процеске көп уақыт және қаржы жұмсалды. 1958 жылғы 8 қыркүйекте Дональд А. Браун (Огайо штаты, Вестлейк қаласы) «Қолжетімді аспалы төбе құрылысы» үшін патентке өтініш берді. Бұл өнертабыс кез келген қажетті жерде оңай қол жеткізуге мүмкіндік беретін аспалы төбе құрылысын ұсынды. Патент № US 2,984,946 А 1961 жылғы 23 мамырда мақұлданды. Браун кейде құлатылған төбелерді ойлап тапқан деп есептелгенімен, төмендегі кестеде көрсетілгендей, одан бұрынғы патенттер де болған. + АҚШ құлатылған төбелеріне қатысты патенттер (1958 жылғы 8 қыркүйекке дейін)
Күні тіркелген Патент № Өтініш беруші Тақырыбы Ескертулер
1919 жылғы 28 мамыр 1,470,728 Холл Аспалы төбе
1931 жылғы 3 қыркүйек 1,931,574 Дэниелсон Аспалы төбе ілгіші
1950 жылғы 24 қазан 2,710,679 Бибб, Реммен, Бибб Аспалы төбе құрылысы Толыққанды жүйелік тұжырымдаманың алғашқы нұсқасы
1955 жылғы 13 желтоқсан 2,816,623 Вонг Модульді төбе Плиткалар мен тордың алғашқы интеграциясы. Вонг кейіннен Empire West, Inc. құрамына енген Cepco Manufacturing компаниясын құрды.
1956 жылғы 11 мамыр 2,896,752 Уайльд Аспалы төбе желісі құрылысы
1956 жылғы 31 шілде 2,894,291 Соренсон Аспалы төбе жүйесі
1956 жылғы 25 қазан 2,895,180 Биссинг Аспалы төбе
1958 жылғы 7 ақпан 2,963,251 Фусс Аспалы төбе шеңберінен электр шамдарын орнатуға арналған тіреу
1958 жылғы 8 қыркүйек 2,984,946 Браун Қолжетімді аспалы төбе
Жобалау мақсаттары
Тиімді ғимарат жобалау үшін бірнеше мақсатты үйлестіру қажет: эстетика, акустика, қоршаған орта факторлары және ғимараттың инфрақұрылымымен үйлесімділік – құрылыс құнымен қатар, ұзақ мерзімді пайдалану шығындарын да ескере отырып.
Эстетика
Қазіргі заманғы төмендетілген төбелер бастапқыда ғимараттың инженерлік жүйелерін – құбырларды, сымдарды және/немесе желдету жүйелерін жасыру мақсатымен ойластырылған. Қазір бұрынғыға қарағанда, арнайы төбе плиткаларын тапсырыс бойынша жасату салыстырмалы түрде төмен құнмен мүмкін.
Акустика
Акустикалық тепе-теңдік пен бақылау – төменгі төбелердің бастапқы мақсаттарының бірі болды. Көп шулы бөлме тұрғындарды шамадан тыс күйбеңдете алады, ал тым тыныш интерьер көңілсіз және тартымсыз болып көрінеді. Аспалы төбелердің акустикалық қасиеттері жылдар бойына едәуір жақсарды, дыбысты сіңіру және әлсірету мүмкіндіктері артып, күшейді. Бұл кейде панельдердің үстіне дыбысты жұмсартуға және жақын орналасқан бөлмелерді тыныш ұстауға көмектесетін, «дыбыс жұмсартқыш төсемдер» деп белгілі изоляцияны қосу арқылы қол жеткізіледі.
Ішкі ортаның сапасы
Ішкі ортаның сапасы желдету, ұшқыш органикалық қосылыстар (ҰОҚ) шығарындылары, жарықтандыру және жылу жүйесін басқару, жылулық жайлылық, табиғи жарықтандыру үшін күндізгі жарықты пайдалану, дыбыстық орта және сыртқы көріністің мүмкіндігін оңтайландыруды қамтиды.
Тұрақтылық
Қазіргі заманғы төселген төбелерді өндіретін көптеген компаниялар тұрақтылықты мақсаттарының бірі ретінде қарастырады. Тұрақты ерекшеліктерге мыналар жатуы мүмкін: Энергия тиімділігі, оның ішінде күндізгі жарықтың тиімділігі және жылуды сақтау қасиеттері. Бұл төбе жазықтығын күндізгі жарықты және электр жарығын шағылыстыру үшін пайдаланады, арқылы люмен тиімділігін арттырып, ішкі кеңістіктердің жайлылығы мен қолдануын жақсартады. Төбе материалдарының жарыққа шағылыстыруын өлшеудің әдеттегі тәсілі – ASTM E 1477 стандарты бойынша жарық шағылыстыру (LR 1). Шамамен 75% деңгей жақсы саналады, бірақ одан да жоғары деңгейлерге қол жеткізуге болады.
Energy efficiency, including daylight efficacy and thermal insulating qualities. This uses the ceiling plane to reflect daylight as well as electrical illumination to maximize lumen efficacy, which also improves the comfort and usability of interior spaces. A common measure of the light reflectance of a ceiling material is ASTM E 1477 for Light Reflectance (LR 1). A level of about 75% is considered good, although higher levels are possible.
Аспан торлары
Әдеттегі төмен түсетін төбе, үстіңгі конструкциядан сымдарға ілінген, кері "Т" пішіндес металл арналардың торлы жүйесінен тұрады. Бұл арналар жүйелі түрде орналасқан жасушалардың үлгісінде біріктіріледі. Әрбір жасуша жеңіл төбе плиткаларымен немесе "панельдермен" толтырылады, олар жай ғана торға орналасады. Негізгі тор түрлері – "Стандарт 1" (15/16 дюймдік ені), Slimline (9/16 дюймдік тор) және жасырын тор. АҚШ-та және оның көрші елдерінде аспалы торлардың жасуша өлшемдері әдетте 600 мм немесе 610 мм болып келеді, ал төбе плиткалары, шамдар және флуоресценттік шамдардың түтікшелері осы өлшеммен бірдей. Еуропада аспалы торлардың жасуша өлшемі 600×600 мм, ал төбе плиткалары мен шамдар 595×595 мм немесе 595×1195 мм-ге 5 мм-ге кішірек, ал T5 флуоресценттік және LED шамдардың түтікшелері 37 мм-ге қысқа, бұл оларды сындырмай оңай және қауіпсіз орнатуға және алып тастауға мүмкіндік береді.
Жасырын тор
Ескі, сирек кездесетін төбе түрі – жасырын тор жүйесі, ол панельдерді бір-біріне және торға "шплинттер" деп аталатын кішкентай металл жолақтар арқылы біріктіру арқылы орнатылады, соның салдарынан төбеден жоғарыға қарай кіру үшін панельдерді орнатуды немесе панельдерді зақымдамай алып тастау қиынға соғады. Әдетте, олардың "кілт панелі" (көбінесе бұрышта) болады, оны алып тастау арқылы қалған панельдерді "z-шығырлар" деп аталатын металл арналардың тізбегінен бірінен соң бірін жылжытуға болады, содан кейін қажетті панельді алып тастауға дейін. Мұндай төбелер көбінесе ескі орнатуларда немесе төбеден жоғарыға қарай кірудің қажеті жоқ деп саналатын орнатуларда кездеседі. Бұл жүйенің, көбірек таралған "түсірілген панель" жүйесімен салыстырғанда, бірнеше маңызды кемшіліктері бар, ең бастысы – панельдерді тордан алып тастау және қайта орнату қиындығы, бұл кейбір жағдайларда алынған панельдерге түзетуге келмейтін зақым келтіруі мүмкін. Осындай төбелерге жаңа панельдер табу оларға деген сұраныс азаюымен және бөлшектер өндірісі баяулауымен бірге күрделеніп барады. Плитканың жоқ жерлеріне плитканы орнатуға мүмкіндік беретін кішкентай ұстағыштар әлі де қолжетімді, олар жасырылған плитканың жиегіне орнатылып, плитка орналастырылғанда оны "бекіту" үшін жылжытылады.
Төбелерді түсіру
Бекітілген түсірілетін (немесе түсірілетін) төбелер, қолданыстағы өрт сөндіргіштердің астына төбе конструкциясын орнатуға мүмкіндік береді, себебі мұндай төбе плиткалары, кейде "еріп түсетін" плиткалар деп те аталады, температураға сезімтал және өрт кезінде төбедегі ілгіш жүйеден түсіп, сөндіргіштерге су шашуға жол береді. Түсірілетін төбе плиткалары төбенің эстетикалық келбетін жақсартады, өйткені өрт сөндіргіштер плиткалардың артында жасырылады. Әдетте винил немесе кеңейтілген полистиролдан жасалған, олар түрлі өлшемдерде және жабындамаларда көптеген өндірушілерден қолжетімді. Орнату жергілікті билік өкілінің (AHJ) қадағалауында жүзеге асырылады және АҚШ-та кемінде төменде көрсетілген стандарттарға сәйкес болуы тиіс.
Қауіпсіздік мәселелері
Ескі ғимараттарда төбеден жоғары кеңістік көбінесе желдету жүйелері үшін пленум ретінде қолданылатын, төменгі бөлмеге таза ауа жеткізетін жабық түтіктерді қана талап ететін, ал қайта ауа төбеге ашық торлар арқылы кіретін. Бұл тәжірибе қазіргі жаңа ғимараттарда сирек қолданылады. Егер төменгі кернеулі кабельдер мен сымдар арналардың ішінде орнатылмаса, олар арнайы аз түтінді және аз улы сым оқшаулағышын пайдалануы керек, ол өзінен-өзі күйіп, жануын тоқтатады. Бұл ғимараттағы адамдарды өрт кезінде желдету жүйесі арқылы сіңірілген улы химиялық заттардан қорғайды және өрттің жасырын пленум кеңістігінде таралуын болдырмайды. Мұндай арнайы аз түтінді кабельдер әдетте пленум кабельдері немесе аз түтінді, галогенсіз (LSZH немесе LS0H) кабельдері деп аталады. Желілік және телефондық байланыс үшін қолданылатын жұпталған сымдар – бұл пленум кабельдерінің ең көп таралған түрі, бірақ коаксиалды кабельдердің де қауіпсіздік үшін пленумға сәйкес болуы керек. 50 В-тан жоғары кернеулі электр жабдықтарын төбеден жоғары кеңістікте ашық қалдыруға рұқсат етілмейді, оларды түтіктерге немесе кабельдік арналарға жабыстырып, төменгі кернеулі сымдардан физикалық түрде оқшаулау керек. Жоғары кернеулі электр құрылғыларын да металл контейнердің ішінде пленум кеңістігінде орнату керек. Сол сияқты, тұрмыстық электр құралдарының розеткалары пленум кеңістігінде орналастырылмауы керек, бірақ оларды электрлік қораптардың ішіндегі төбе плиткаларына орнатуға болады, мұнда розеткалар төбе жамылғысының сыртқы бетінен көрінеді. Бұл шектеулердің мақсаты – жоғары кернеулі жабдықтар немесе сымдардың бұзылуы жағдайында жалынның көзге көрінбейтін пленум кеңістігінде таралуын шектеу. Төменгі кернеулі кабельдерге рұқсат етіледі, өйткені ток күші әдетте мардымсыз болады, сондықтан қызу мен өрт қаупі шектеулі. Жер сілкінісіне бейім аймақтарда, мысалы, Калифорнияда, құрылыс нормаларында төбе жамылғысының жер сілкінісі кезінде көлденең қозғалуына және төмендегі адамдарға құлауына жол бермеу үшін диагональды сымдарды қолдану талап етіледі. Жер сілкінісі кезінде төбе тік секірмеуі үшін қысымды тіреулер де қосылуы мүмкін. Алып тасталған төбеге орнатылған шамдар мен басқа да құрылғылар төбе жамылғысының каркасына берік бекітілуі керек. Төбеден жоғары өрт болған жағдайда, өрт сөндірушілер өртке жылдам қол жеткізу үшін төбені жылдам түсіруі керек. Ұстамалардың күшімен ғана тіреліп тұрған құрылғылар құлауы мүмкін, олардың қуат кабельдеріне ілініп, төмендегі өрт сөндірушілерге тиеді. Құрылғыларды каркасқа бекіту, егер каркасты түсіру қажет болса, құрылғы оның ілесіп түсіп, өрт сөндірушілерге қауіпті болмайтынын қамтамасыз етеді.
Өрт қауіпсіздігі
Өрт қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін құрылыста минералды талшықтан, пластиктен, қалайыдан, композиттік материалдардан немесе өртке төзімді ағаш панельдерден жасалған төбе плиткаларын қолдануға болады, бұл қабылданған стандарттарға/рейтингтерге сәйкес келуге мүмкіндік береді. Кейбір плиткалар, нақты жағдайларда, әртүрлі өрт кодекстеріне, қалалық жарлықтарына, коммерциялық немесе басқа да ұқсас құрылыс регламенттеріне қажетті "уақыт мөлшеріне" сәйкес келетін қосымша кедергіні қамтамасыз ете алады. Төбе панельдерінің өртке төзімділік рейтингтері қолданылатын материалдарға, әрбір панельдің дайындалуына, қауіпсіздік сынақтарына және оларды қайда және қалай қауіпсіз орнатуға болатынын анықтау үшін үшінші тараптан жасалған бағалауға байланысты өзгереді. Ұлыбританияда белгілі бір өндірушілердің плиткаларын өртке төзімділік рейтингін қамтамасыз ету үшін арнайы төбе клиптерімен торға бекіту қажет болуы мүмкін; алайда, мезонин қабаттарының астына арналған арнайы плиткалар бар, олар бекітілместен-ақ өртке төзімділік рейтингін бере алады. Ілініп тұратын төбелердің тағы бір артықшылығы бар, оларды өрт сөндіру жүйелерінің (спринклерлердің) астына орнатуға болады, бұл спринклерлерді көз жасытады және эстетикалық көрініс береді. Оларды өрт сөндіру жүйелерінің астына орнату кезінде, өрт қауіпсіздігі ережелеріне сәйкес болуы үшін материалдарды, қолдануды, орнатуды және ілініп тұратын төбелерді күтіп ұстау қажет болуы мүмкін.
Өзгертудің оңайлығы
Төбеге түсірілген төбелердің тағы бір артықшылығы – төбе панельдерін оңай алып тастауға болады, бұл пленумға жылдам қол жеткізуге мүмкіндік береді, соның салдарынан жөндеу немесе өзгерістер оңай жасалады. Дәстүрлі гипстен жасалған немесе қабырға панельдерінің артына орнатылған сымдар мен құбырларды дайын төбе орнатылғаннан кейін өзгерту өте қиын. Сымдарды қабырғадағы қуыстар арқылы өткізу қажет немесе сымдар мен құбырларды өзгерту үшін төбе бұзылуы керек. Ал, төселген немесе созылатын төбелердің плиткалары мен басқа бөліктерін оңай алып тастап, желінің үстіндегі кеңістікке қол жеткізуге болады, осы арқылы қажетті сымдарды немесе сантехникалық жұмыстарды өзгертуге болады. Жаңарту кезінде желінің дерлік барлық компоненттерін бөліп, басқа жерде қайта құрастыруға болады. Офистік ғимараттарда, кеңірек кеңістіктен шағын кеңселер құру үшін, көбінесе төмен түсірілген төбелер қуыс болат тіреулермен бірге қолданылады. Сымдар және басқа да инженерлік жүйелер ашық төбе арқылы, қуыс тіреулердің ішінде және жұмыс орындарындағы розеткаларға дейін жүргізіледі. Егер бизнес қажеттіліктері өзгерсе, кеңселерді оңай бөлшектеп, жалпы кеңістікті жаңа жоспар бойынша қайта құруға болады. Көптеген жөндеулерден өткен ескі ғимараттарда төмен түсірілген төбе бір рет орнатылып, кейін басқа жөндеу кезінде алынып тасталған, себебі оның орнатылуы негізгі жөндеулер арасындағы уақытты ұзартуға мүмкіндік берген тиімді шешім болды.
Кемшіліктер
Бұл төбе жүйесінің бір кемшілігі – төбе биіктігінің төмендеуі. Төбе плиткаларын және шамдарын орнату үшін тор мен жоғарыдағы құбырлар немесе желдеткіш жүйелері арасында кеңістік болуы қажет. Әдетте, ең төменгі кедергі мен төбе торының деңгейі арасында белгілі бір минималды кеңістік қажет болады. Тіке орнатылатын тор төбедегі ыңғайлылықты қалайтын, бірақ төбе биіктігі шектеулі адамдарға қолайлы. Созылатын төбе тіректеріне 25 мм-ден (1 дюйм) аз тік кеңістік қажет, және созылатын төбеде плиткаларды шығару үшін қосымша кеңістік қажет емес. Бірақ, MEC үшін немесе эстетикалық себептерге байланысты үлкен кеңістік таңдалуы мүмкін. Төмендетілген төбелер әдетте ғимараттың көптеген функционалдық және құрылымдық элементтерін жасырады, бұл функционалдық құрылыс жүйелерін эстетикалық дизайн элементтері ретінде пайдалануға кедерес келтіретін эстетикалық үлгі құрайды. Мұндай элементтерді жасыру қазіргі заманғы құрылыс технологиясының күрделілігін түсінуді қиындатады. Сондай-ақ, жасырылған жүйелерге техникалық қызмет көрсету немесе олардағы ақауларды анықтау қиынырақ. Коммерциялық және кеңселік жағдайларда, ескі ғимараттарда, қазіргі заманғы HVAC, электр және өрт сөндіру жүйелері ескерілмеген жерлерде төмендетілген төбелерді орнату кең таралған. Мұндай жөндеу жұмыстары көбінесе ескі ғимараттардың эстетикалық тартымды құрылымдық элементтерін жасырғаны үшін сынға ұшырайды. Жаңарту құралы ретінде төмендетілген төбелер төбені жөндеудің жылдам және арзан тәсілі болып табылады және HVAC шығындарын азайтуға көмектеседі. Кейбір материалдар тез тозады. Мысалы, минералды талшықтан жасалған плиткалар қолдану кезінде оңай зақымдалады және тез және қайтымсыз түрде ластанады, бірақ созылатын төбе, қалайы және винил мұндай қасиеттерге ие емес. 20-шы ғасырдың ортасында кең таралғандықтан, көптеген ескі төмендетілген төбелерде оқшаулау және өртке төзімділік қасиеттері үшін асбест қолданылған. Асбест құрамындағы элементтер дұрыс алынып тасталмаса, бұл тұрғындарға, әсіресе жұмысшыларға қауіпті болуы мүмкін.