Кіріспе
Үлкен тік арақашықтықты сатыларға бөліп көтеруге арналған құрылыс. Баспалдақ – төменгі және жоғары деңгейлер арасындағы үлкен тік арақашықтықты кіші тік арақашықтықтарға бөлу арқылы көтеруге жасалған құрылым. Бұл, бір сатыдан екінші сатыға көтеріліп, басқа деңгейге өтуге мүмкіндік беретін көлденең платформалардың – сатылардың диагональдық тізбегі арқылы іске асырылады. Сатылар көбінесе тік төртбұрышты болады. Баспалдақ түзу, дөңгелек немесе бұрыштарда жалғасқан екі немесе одан көп түзу бөліктен құралуы мүмкін. Баспалдақ түрлері: баспалдақ (баспалдақтар деп те аталады) және эскалаторлар. Баспалдаққа альтернатива болып табылатын құралдар: лифт (көтергіш), баспалдақ көтергіш, көлбеу жылжымалы жол, сатылар және пандустар. Баспалдақ шахтасы – баспалдақтың орналасқан тік осьті немесе ашық кеңістігі. Сатының бір бөлігі (қанат) – баспалдақтың сатылардан тұратын еңіс бөлігі (егер тіректері сатылардан бөлек болса, оның бүйірлік тіректері).
Stairs are a structure designed to bridge a large vertical distance between lower and higher levels by dividing it into smaller vertical distances. This is achieved as a diagonal series of horizontal platforms called steps which enable passage to the other level by stepping from one to another step in turn. Steps are very typically rectangular. Stairs may be straight, round, or may consist of two or more straight pieces connected at angles. Types of stairs include staircases (also called stairways) and escalators. Some alternatives to stairs are elevators (also called lifts), stairlifts, inclined moving walkways, ladders, and ramps. A stairwell is a vertical shaft or opening that contains a staircase. A flight (of stairs) is an inclined part of a staircase consisting of steps (and their lateral supports if supports are separate from steps).
Құралымдар мен терминдер
Баспалдақ – баспалдақтардың бір сатысы. Ғимараттарда баспалдақ – екі қабаттың арасындағы толық баспалдақтарға қолданылатын термин. Баспалдақ ұшы – қонулар арасындағы баспалдақтар немесе қадамдар. Баспалдақ – бір қабаттан екінші қабатқа шығатын бір немесе бірнеше сатылардан тұрады. Оған қонулар, тіреу бағаналары, тұтқалар, балюстрадалар және қосымша бөлшектер кіреді. Баспалдақ шахтасы – баспалдақтар орналасқан ғимараттың бойымен тік созылатын бөлік. Баспалдақ залы – ғимараттың кіреберіс қабатынан басқа қабаттарына бара жатқанда өтуге қажетті баспалдақтар, қонулар, дәліздер немесе қоғамдық залдың басқа да бөліктері. Қорапша тәрізді баспалдақтар – қабырғалар арасында салынған, көбінесе қабырға жиегінен басқа қолдауы жоқ баспалдақтар. Олар баспалдақтың биіктігін өзгертпей, сатының ұзындығын арттырады. Бастапқы немесе ерекше саты: Баспалдақ бір немесе екі жағынан ашық болса, төменгі қабаттан немесе қонудан жоғары бірінші саты басқа сатылардан кеңірек және дөңгелек болуы мүмкін. Бастапқы саты дөңгеленген болса, балюстрадалар дөңгеленген бөліктің айналасында нақты спираль түрінде орналасады, ал тұтқа балюстрадалардың жоғарғы жағын жалғайтын «волют» деп аталатын жазық спиральға ие болады. Сыртқы көрінісінен басқа, бастапқы сатылар тұтқаның соңына кеңірек және тұрақтырақ негіз жасауға мүмкіндік береді. Тұтқалар сатының түбіндегі тіреуге тоқтағанда, тіпті қалың тіреу болса да, аз ғана берік болуы мүмкін. Баспалдақтың екі жағы да ашық болғанда екі жақты ерекше саты қолданылуы мүмкін. Ерекше сатылардың әртүрлі стильдері мен қолданылуы бар. Жіптік тақта, жіп немесе кейде жай ғана жіп: Стандартты баспалдақтардағы сатылар мен көтерілулерді қолдайтын құрылымдық элемент. Көбінесе үш жіп болады – екі жағында және ортасында, ал кеңірек аралықтар үшін қажет болған жағдайда олардың саны көбейтіледі. Жақ жіптері көтерілулер мен сатыларды қосымша қолдау үшін ойылып жасалуы мүмкін. Ашық жақты баспалдақтардағы жіптер «кесілген жіптер» деп аталады. Сатының биіктігі: Бір сатының жоғарғы жағынан келесі сатының жоғарғы жағына дейінгі арақашықтық. Жалпы биіктік: Екі аяқталған қабат арасындағы тік арақашықтық. Бұрылыс сатылары: Бұрылыс сатылары бір жағынан екінші жағына қарағанда тар болады. Олар қонусыз баспалдақтың бағытын өзгерту үшін қолданылады. Бірнеше бұрылыс сатылары дөңгелек немесе спиральді баспалдақ құрайды. 90° бұрылыс жасау үшін үш саты қолданылса, ортаңғы саты қанат тәрізді төртбұрышты бұрылыс сатысы деп аталады. Бездіру: Сатыларды әр түрлі формалармен безендіруге және кейде оларды қолдауға арналған әртүрлі жиектер қолданылады. Шотша немесе ширек дөңгелек әдетте, оның үстіне сүйену үшін сатының мұрын бөлігінің астына орналастырылады. Баспалдақ бастауышы: Әдетте, жалғастырылатын тұтқа үшін бұрылатын волют пен волют тіреуі орналасқан баспалдақтың төменгі жағындағы сәндік саты. Бастауыш сатының беті волюттың ағысына сәйкес келеді.
Түймешіктер
Балюстрада – адамдарды шеттен құлаудан сақтайтын қоршаулар мен балюстралар жүйесі. Баланс, рельс немесе қолғап: бір жағынан ашық баспалдақтарда оны көтеріп тұратын тік балюстралардан айырмашылығы бар. Терезелердің екі жағында да рельстер болады, бірақ кейде тек бір жағында ғана немесе мүлдем болмауы мүмкін. Кең баспалдақтарда екі жақта бір немесе бірнеше рельс болуы мүмкін. "Банстер" термині кейде тек қолғапты, кейде қолғап пен балюстраларды, ал кейде тек балюстраларды білдіреді. Волют: бұрыстың алдыңғы сатысының ішкі жағына қарай спираль сияқты иілген қолғаптың соңғы бөлігі. Баспалдақтардың қай жағынан қарасаңыз, оң немесе сол жақты деп айтылады. Ауытқу: толық спиральді волюттың орнына, ауытқу баспалдаққа кіргенде кеңірек ашылу үшін қалыпты қолғаптың орта сызығынан шегінеді. Ауытқу әдетте қолғапқа қосымша тұрақтылық беру үшін жаңа тіреуге орнатылады. Қасқыр мойны: балкон немесе қону алаңында еңіс рельсті жоғары рельске жалғастыратын тік рельс – бұл қасқыр мойны. Розетка: қолғап қабырғада аяқталып, жартылай тіреу қолданылмаса, оны розеткамен безендіруге болады. Қабырғалық рельстер: қабырғалық рельстер тікелей қабырғаға қабырға тіреулерімен орнатылады. Баспалдақтың төменгі жағында мұндай рельстер көлденең рельске дейін кеңейеді және бұл көлденең бөлік "бастапқы жеңілдету" деп аталады. Баспалдақтың жоғарғы жағында рельстің көлденең бөлігі "аяқтау жеңілдетуі" деп аталады. Негізгі рельс: ағаштан жасалған қолғаптардың көбінесе қосымша беріктік пен икемділік беру үшін металл өзегі болады, әсіресе рельс ағаш талшықтарына қарсы иілгенде. Металл өзектің көне термині – "негізгі рельс". Балюстра: қолғапты көтеріп тұратын тік тіректер. Кейде оларды күзетшілер немесе шпиндельдер деп те атайды. Көбінесе екі балюстра қажет. Екінші балюстра тұғырға жақын орналасқан және біріншісінен биік. Екінші балюстрадағы қосымша биіктік әдетте балюстрадағы сәндік элементтер арасындағы ортасында болады. Осылайша төменгі сәндік элементтер баспалдақпен, ал жоғарғы элементтер рельс бұрышымен сәйкес келеді. Тіреу: қолғапты бекітетін үлкен тірек. Құрылымдық элемент болғандықтан, ол еденнің және еден астының астына дейін, еден қабырғаларына дейін созылады және еденге бекітіледі. Қабырғадағы рельс аяқталуында жартылай тіреу қолданылуы мүмкін. Ашық қонулар үшін, тіреу декоративтік түсірілу үшін қонудың астына созылуы мүмкін. Финиал: тіреудің жоғарғы жағындағы, әсіресе балюстраданың соңында орнатылған сәндік қақпақ. Негізгі рельс: балюстралар баспалдақтан басталмайтын жүйелер үшін негізгі рельс қолданылады. Бұл бірдей балюстраларды пайдалануға мүмкіндік береді, екінші балюстра мәселесін болдырмайды. Филет: балкон рельсінің арасындағы еденге орнатылған сәндік толтырғыш. Рельстер үздіксіз (кейде "тіреу үстінде" деп аталады) немесе тіреуден тіреуге (немесе дәлірек айтқанда, тіреуден тіреуге) болуы мүмкін. Ұзын балкон үшін үздіксіз рельстерде бірнеше тіреулер мен рельстерді жабатын тандемдік қақпақтар болуы мүмкін. Бұрыштарда төртінші бұрылыс қақпақтары болады. Тіреуден тіреуге жүйелер үшін тіреулер рельстерден жоғары шығады. Қолғапты орнатудың тағы бір классикалық түрі – жанама әдіс. Цилиндрлік орналастыру әдісінің нұсқасы, ол үздіксіз көтерілуге және бұралуға мүмкіндік береді. Ол 18 ғасырда сәулетші Питер Николсон белгілеген принциптер бойынша анықталды.
Геометрия
Шекпелі баспалдақтардың маңызды артықшылығы – олардың өте ықшам болуы, өте тар кеңістікке сыйып, аз орынды алуы. Екі спиральді баспалдақ та болуы мүмкін, екі тәуелсіз спираль бір тік кеңістікте орналасып, егер әртүрлі спиральді таңдаса, бір адам көтеріліп, екіншісі түсетінде бір-бірімен кездеспеуге мүмкіндік береді. Рим архитектурасында спиральді баспалдақтар көбінесе элиталық, сәнді құрылыстарда ғана қолданылған. Кейіннен олар христиан шіркеу архитектурасына енгізілді. Ренессанс және барокко дәуірлерінде әлдеқайда әсем спиральді баспалдақтар жасалды, бірінші кезекте қабырғалық қоршаулар алынып тасталды, содан кейін орталық тіреу жойылып, ашық орталық қуыс қалдырылды. Қалалар мен қамалдарда сағат тілімен бұралатын баспалдақтар сағат тіліне қарсы бұралатын баспалдақтардан жиі кездессе де, олар ортағасырлық әскери мақсаты жоқ құрылыстарда, мысалы, діни ғимараттарда одан да көп таралған. Қалалардағы спиральді баспалдақтарға жасалған зерттеулер «спиральдердің қамалдардағы рөлі мен орны әскери функциядан гөрі тұрмыстық және мәртебелік рөлде маңыздырақ болған» деген қорытындыға келді. Басқыштары алмасатын баспалдақтар кем дегенде 1888 жылдан бері қолданылып келеді. Бүгінде бұл дизайн кейбір пәтерлерде жатын бөлмелерге немесе қоймаларға кіру үшін пайдаланылады.
Alternating tread stairs have been in use since at least 1888. Today, the design is used in some loft apartments to access bedrooms or storage spaces.
Қауіптен шығу баспалдақтары
Жергілікті құрылыс нормалары көбінесе белгілі бір мөлшердегі ғимаратқа қажетті авариялық эвакуация шығуларының санын, соның ішінде ең кеміндегі баспалдақтар санын анықтайды. Жеке үйден үлкен кез келген ғимарат үшін қазіргі заманғы нормалар міндетті түрде кем дегенде екі баспалдақ блогын қарастырады, олар бір-бірінен толығымен оқшауланған, сондықтан егер біреуі түтін немесе от салдарынан өтпейтін болса, екіншісі қолданылуы мүмкін. Бұл талапты орындаудың дәстүрлі жолы – әр қабатта өз алабын (footprint) алатын екі жеке баспалдақ блогын салу болып табылады. Әр баспалдақ ішкі құрылымы көбінесе «U-тұйық» немесе «тұйық» деп аталатын конфигурацияға ие. Екі баспалдақ бір-біріне жақын орналасуы мүмкін, олардың арасында өртке төзімді бөлім немесе қабырға орнатылады, немесе екі баспалдақ ғимарат жоспарында бір-бірінен алшақ орналасқан болуы мүмкін. Бұл дәстүрлі шешімдердің артықшылығы – ғимаратта тұратындар мен келушілер үшін оларды түсіну оңай. (1675–1683) жылдары алғаш рет жүріс қадамы мен көтерілу өлшемдерінің эргономикалық арақатынасын анықтаған адам болды. Ол 2 × көтерілу + жүріс қадамы = қадам ұзындығы деп көрсетті. Есептеулерге сәйкес, байқалатын қателік бірқадам жасауда 7398 рет қолданғаннан кейін, ал баспалдақтағы ұсақ жаза 63000 рет қолданғаннан кейін орын алады. Баспалдақ кейбір адамдар үшін қауіпті кедергі болуы мүмкін, сондықтан кейбіреулер жарақаттан қорғану үшін баспалдақсыз үйлерде тұруды қалайды. Баспалдақтар мүгедектер коляскалары және басқа да көлік құралдары үшін қолайлы емес. Баспалдақ көтергіші – мүгедектер коляскаларын баспалдақпен жоғары және төмен көтеруге арналған механикалық құрылғы. Жеткілікті ені бар баспалдақтар үшін рельс баспалдақ қадамына немесе қабырғаға бекітіледі. Отырғыш рельске бекітіліп, оның үстіндегі адам кресло рельс бойымен қозғалғанда көтеріледі.
Өнер мен сәулеттегі баспалдақтар
Діни қасиетті орындар мен ескерткіштерге көбінесе баспалдақ арқылы жақындасады, кейде олардың саны жүздеген немесе мыңдаған болуы мүмкін. Көптеген неоклассикалық ғимараттарда негізгі кіреберіс орналасқан биік платформаға немесе тұғырға көтерілетін кең баспалдақтар бар. Соңғы жылдары қолжетімділік туралы алаңдаушылықтар артқандықтан, сәулетшілер мүгедектерге арналған төменгі деңгейдегі қоғамдық кіреберістерді немесе лифттерді орнатуға көшті. Үлкен ашық шұңқырлы спиральді баспалдақтар Ренессанс дәуірінен бері қазіргі заманға дейін қоғамдық ғимараттардың маңызды элементі ретінде қолданылып келеді. Vessel – Нью-Йорк қаласындағы Манхэттендегі Хадсон-Ярдс жаңару жобасының бөлігі ретінде салынған көркем құрылым және келушілерді қызықтыратын орын. Британдық дизайнер Томас Хизервик жоспары бойынша салынған бұл құрылыс 16 қабаттан тұрады, 154 сатыдан, 2500 баспалдақтан және 80 демалыс алаңынан құралған. Баспалдақ – Винчестер құпия үйіндегі "ешқайда жете алмайтын баспалдақ" сияқты фантастикалық физикалық құрылым болуы мүмкін. Лайонель және Роджер Пенроустар ойлап тапқан Пенроуз баспалдағы – белгілі бір мүмкін емес нысан. Бұл сурет перспективаны бұрмалап, баспалдақтардың ешқашан аяқталмайтын сияқты көрінуіне себеп болады, бұл физикалық жағынан мүмкін емес. М.С. Эшер бұл суретті өзінің танымал «Көтерілу және түсу» литографиясында пайдаланған.
Ерекше баспалдақтар
Ең ұзын баспалдақ Гиннес рекордтар кітабында Швейцарияның Шпиц қаласына жақын орналасқан Нисенбань фуникулерлік темір жолының қызметтік баспалдағы ретінде 11 674 сатыдан және биіктігі 5 метрден көрсетілген. Гирнар тауы – индустар, джайндар мен буддистердің, сондай-ақ кейбір мұсылмандардың қасиетті жерлерінің бірі. Биіктігі 1100 метр, әрқайсысы бірнеше қасиетті орындармен әшекейленген бес шыңға жету үшін, таяз жерді және жапырақты орманды аралап, 10 000-нан астам сатыдан көтерілу қажет, бұл Азия арыстандарының соңғы мекені. Бұл әлемдегі ең ұзын тас баспалдақ. Әлипири, Үндістан, Шри Венкатешвара Свами Вари ғибадатханасына Тирумаладан Тирупатиге жаяу баратын екі жолдың бірі, және жақында ғана қазіргі уақытта жалғыз жол болды. Ғибадатхана әлемдегі ең бай индуистік ғибадатхана болып табылады, күніне шамамен 50 000-ден 100 000-ға дейін қажылар келеді (жыл сайын орта есеппен 30-40 миллион адам), ал жыл сайынғы Брахмоцавам сияқты арнайы мерекелерде қажылар саны 500 000-ға дейін көбейіп, әлемдегі ең көп қажылар келетін қасиетті орынға айналады. Шривари Метту – 20 км жердегі алғашқы жол. Әлипири – 3550-ден астам сатылы ұзақ жол, ал Шривари Метту 2388 сатылы қысқа жол. Қытайдағы Тай тауының шығыс шыңына дейін 7200 сатыдан (ішкі ғибадатхана сатыларын қоса алғанда), 6293 ресми тау жүру сатылары жетеді. Гавайи аралындағы Оахудағы Хайку сатылары шамамен 4000 сатыдан тұрады, олар шамамен көтеріледі. Бастапқыда олар Гонолулу мен Канеохе арасындағы Хайку аңғарының үстінде орналасқан ұзын сымдық радио антенналарға кіру үшін пайдаланылды, қазір жаяу жүргіншілер үшін жабық. Норвегияның Лайсфьорден қаласындағы Флорли сатыларында 4444 ағаш саты бар, олар теңіз деңгейінен Флорлидің ескі гидростанциясына су құбырына арналған жөндеу сатысы болып табылады. Гидроэлектростанция қазір жабылып, сатыларға келушілер кіре алады. Бұл саты әлемдегі ең ұзын ағаш саты деп саналады. Жапониядағы ең ұзын тас саты – Кумамото префектурасының Яцуширо қаласындағы Шакаин ғибадатханасының 3333 сатысы. Екіншісі – Ямагата префектурасының Цуруока қаласындағы Хагуро тауының тас сатылары, 2446 сатыдан тұрады. CN Tower сатылары 1776 сатыдан кейін негізгі палуба деңгейіне, ал 2579 сатыдан кейін Sky Pod-қа жетеді; бұл Жердегі ең биік металл саты. Гемония сатылары Рим империясының ерте кезеңінде, әсіресе Тиберийден кейінгі кезеңде жазалау орны ретінде танымал болды. Дүниежүзілік сауда орталығынан аман қалғандардың сатылары – Дүниежүзілік сауда орталығындағы жер бетінен жоғары орналасқан соңғы көрінетін құрылым. Бастапқыда бұл екі сыртқы сатылар гранитпен қапталған сатылар мен эскалатор, бұл Вези көшесін Дүниежүзілік сауда орталығының Остин Дж. Тобин алаңымен жалғастырды. 2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі шабуыл кезінде сатылар 110 қабатты мұнараларға іргелес орналасқан 9 қабатты ғимараттан, 5 Дүниежүзілік сауда орталығынан жүздеген эвакуацияланған адамдар үшін құтылу жолы ретінде қызмет етті. А сатысы – екінші ұшақ 11 қыркүйектегі шабуыл кезінде Дүниежүзілік сауда орталығының оңтүстік мұнарасына соққаннан кейін бүлінбей қалған жалғыз саты. Оның оңтүстік мұнарасы сағат 9:59-да құлағанға дейін сақталған деп есептеледі. 14 адам соққы аймағында орналасқан қабаттардан құтыла алды (оның ішінде ұшақтың өзіне келе жатқанын көрген бір адам), ал соққы аймағынан жоғары қабаттардан 4 адам құтылды. 911 телефонына Оңтүстік мұнарадан қоңырау шалған адамдардың жағдайды тез өршуі туралы хабарланбады. Көптеген операторлар қоңырау шалушыларға мұнарадан өз бетінше түспеуді айтты, дегенмен қазір А сатысы соққы нүктесінде және одан жоғары болуы мүмкін деп есептеледі. Лондонның Ұлы өрт монументіне жететін саты, көбінесе "Монумент" деп аталады. Бұл Лондонның Ұлы өртін еске түсіретін Лондон көпірінің солтүстік жағындағы Лондон қаласындағы бағана. Ескерткіштің басына 311 сатыдан тұратын тар, бұралып өтетін саты арқылы жетуге болады. 1671-1677 жылдары салынған бұл – әлемдегі ең биік жеке тас бағана. Римдегі Испан сатылары – Пинциан тауының бойындағы Испания алаңы мен Тринита деи Монтиді жалғастыратын итальяндық барокко архитектурасының ескерткіші. Франческо Де Санктис жобалаған және 1723-1725 жылдары салынған 135 саты Тибрге қарай төмен қарай кең көрініс береді. Сатылар азалия гүлдері гүлдеген бақшалық террасалармен әшекейленген және мәдени жұмыстарда кеңінен атап өтілді. Нью-Мексико штатының Санта-Фе қаласындағы Лоретто капелласы спираль тәрізді сатысымен әйгілі, оған "Ғажайып саты" деген ат қойылған. Ол аңызға және қауесетке айналған, оның құрылысының жағдайлары мен салушысы Лоретто әпкелері мен көптеген келушілер үшін ғажайып саналады. Калифорния штатының Лейк-Форест қаласындағы Эль Торо 20 – жиырма сатыдан тұратын саты, ол скейтбордшылар, BMX және ролик жүргізушілер арасында танымал және қиын кемелдік орын болды. Бұл сатыдан алғашқы олли жасаған адам – Дон Нгуен. Саты 2019 жылы бұзылды. Титаниктің ғажайып баспалдағы британдық трансатланттық кемедегі ең танымал ерекшеліктерінің бірі болды, ол 1912 жылы мұзтауға соқтығысқаннан кейін алғашқы сапарында батып кетті. Грек-буддалық өнеріндегі Гандхарада безендірілген сатылар, кішкентай құдайлық ступалардың тұғырларын құру үшін кеңінен қолданылды. Олар әдетте фриздермен, фантастикалық жануарлармен және әшекейлермен әшекейленген. Шахил и Гунди ступасынан безендірілген сатылардың бір бөлігі толық қалпына келтірілді және қазір Париждің Гиме музейінде көруге болады. Итальяндық IsMEO Буткара ступасынан жасаған археологиялық зерттеулер көрсеткендей, кішкентай декоративтік сатылар Индо-грек патшалығы кезінде будда ступаларына қосылған, және олар буддалық көріністермен әшекейленген.