Кіріспе

Мексикалық тарихшы және саясаткер Лукас Игнасио Аламан и Эскалада (Гуанахуато, Жаңа Испания, 18 қазан 1792 – Мексика қаласы, Мексика, 2 маусым 1853) – мексикалық ғалым, консервативті мемлекет қайраткері, тарихшы және жазушы. Ол Гуанахуатоның элиталық отбасынан шыққан, көп саяхаттап, жоғары білім алған. Мексика Тәуелсіздік соғысының басындағы шайқастардың куәсі болған ол, бүлікші көшбасшы Мигель Идальго и Костильяның әскерлері Гуанахуато қаласын тонағанын көрді, бұл оқиға оның бұрыннан қалыптасқан консервативті және демократияға қарсы көзқарасын нығайтты. Ол "әскер, католик шіркеуі және жер иелері арасындағы тығыз одаққа негізделген күшті орталық үкімет құруға тырысқан дәуірдің басты реакционері" деп аталды. Ол Консервативтік партияның негізін қалаушы саналады. Ол Метернихпен салыстырылды және Мексикада монархия орнатуды қолдаған маңызды дауыстардың бірі болды. Тарихшы Чарльз Хейлдің сөзіне қарағанда, Аламан "1853 жылы қайтыс болғанға дейін тәуелсіз Мексиканың маңызды саяси және интеллектуалды тұлғасы, бірнеше әкімшіліктің бағыт беруші күші және экономикалық дамуды белсенді түрде ілгерілеткен адам болды".

Ерте өмір

Лукас Алама 1792 жылдың 18 қазанында Гуанахуато қаласындағы бай отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Хуан Висенте Алама, ал анасы Мария Игнасия Эскалада болды. Әкесі Наваррадан көшіп келіп, кен өндіру арқылы қор жинаған, ал анасы американдық испан отбасының мүшесі болып, Сан-Клементтің бесінші маркизасы атағын алған. Аламаның әкесі анасының екінші күйеуі болды, алғашқы күйеуі, бригадир Габриэль де Аречедеррета қайтыс болғаннан кейін. Аламаның 1782 жылы туған Мария де Луз Эстефануя Анна Хосе Игнасия Алама и Эскалада деген үлкен әпкесі және Хуан Баутиста Аречедеррета деген ағасы болды. Ол Доня Хосефа Камачо басқаратын балалар мектебінде білім алды, содан кейін Бетлехем мектебінде оқыды, онда әке Жозе де Сан-Херонимо Аламаға жазуды үйретті. Білім бергені үшін ризалық ретінде Аламаның әкесі мектеп ғимаратын жөндеуге қаржы жұмсады. Алама латын және математиканы оқыды, ал әкесі оны кен өндіру саласының басқаруымен таныстыра бастады, өйткені үлкен Алама ұлының осы салада жұмыс істеуін күткен. 1808 жылы он алты жасар Алама Мексика қаласына сапар шегіп, француз тілін үйреніп, кейін Гуанахуатоға оралды. Аламаның отбасы жас кезінде бай және қоғамда танымал болды, бірақ кен өндіру белгісіз және құбылмалы сала болды, соңында әкесі қаржылық шығынға ұшырап, Алама он алты жасында қайтыс болды.

Мексиканың тәуелсіздік соғысы

Осы кезде Аламан Мексиканың болашағын мәңгілікке өзгертетін шешуші тарихи оқиғалардың куәсі болды. 1808 жылы испан патшасы Фердинанд VII-ді Наполеон құлатты және оның орнына өзінің ағасы Жозеф Бонапартты тағайындады, бұл испан империясының барлық жерінде конституциялық дағдарыс тудырды, себебі жаңа патшаны қабылдамау көзқарасы кең таралған болатын. Жаңа Испания үкіметі тұтқынға алынған Фердинандқа адал болуды жөн көрді, бірақ 1810 жылдың 16 қыркүйегінде дін қызметкері Мигель Идальго и Костилья бастаған испандарға қарсы көтеріліс болды, бұл күн кейін Мексиканың тәуелсіздік күні ретінде тойланды.

Ол Мексика Тәуелсіздік соғысының бастапқы кезеңдерінде Альхондига де Гранадитас басып алынғаннан кейін Гуанахуато қаласының тонауын көрді, сол кезде Мигель Идальго и Костильяның ұйымдаспаған және шаршаған әскерлері ішінде паналаған адамдарды өлтірді. Аламан 1810 жылдың желтоқсан айында отбасымен бірге Мехико қаласына қашып кетті. Мехико қаласында ол тау-кен ілімін оқуын жалғастырды. Ол химия, минералогия, есептеулер және кристаллографияны зерттеді. Көп саяхаттап көрген оқытушылармен әңгімелескен кезде ол Еуропаға барып, француз тілін жетілдіріп, итальян және ағылшын тілдерін үйренуге ниеттенді.

Еуропа бойынша саяхат

Ол 1814 жылдың қаңтарында Испанияға аттанды, Мадридке және Эскориал сарайына барды. Содан кейін Францияға жол тартты, Парижге жетіп, әке Миерге бас сұқты, оның ұсынысымен Аламан епископ Грегуармен кездесті. Оқуын Парижде Рене Жюст Хауй, Жан Батист Биот және Луи Жак Тенард басшылығымен жалғастырды, сондай-ақ Афинеумның түнгі отырыстарына қатысып, неміс тілін үйрене бастады. Аламан Наполеонның Эльбадан оралған сәтінде, жүз күннің ішінде Парижде болды, ал Аламан Францияға оралғанға дейін Ұлыбританияда қысқа ғана уақыт болды. Одан кейін Италияға сапар шегіп, Монт-Сенистен өтіп, Туринге жетті. Павия және Маренго шайқас далаларын аралап, Болонья мен Флоренция арқылы Миланға, содан кейін Римге келді, онда испан кардиналы Бардажи отбасымен бірге Санкт-Петер мерекесін тойлады. Ол Швейцарияны аралап, Рейн өзенімен Франкфуртқа дейін барды. Аламан Германияда кен өндіруді зерттеді, Берлинде болды, сосын Голландияға беттеп, 1818 жылға қарай Францияға оралды.

Кортеске өкілі

Ол отбасының бір қаржылық мүддесі сәтсіз аяқталғанын естіді және өз зерттеулерін қолдану арқылы мәселені түзетуге тырысты. Ол Мексикаға күміс пен алтынды күкірт қышқылының көмегімен бөлу әдісін әкелуге ұмтылды, бұл бұрынғы азот қышқылын қолдану әдісінен өзгеше болды. Ол Мадридке сапар шегіп, үкіметтен осыған рұқсат алуға жетті. Ол Мексиканың Кортестегі өкілі болды және тау-кен өнеркәсібін жақсарту үшін жұмыс істеді. Аламан 1820 жылдың ақпан айында Мексикаға қайтып келді. Испания осы кезде 1812 жылғы Конституция арқылы өзінің колонияларына Испания Кортестерінде өкілдік құқығын берді, және Аламан сол жылы Гуанахуато провинциясынан Мадридке жіберілген мексикалық депутаттардың қатарында болды. Ол қалған депутаттармен бірге Агустин де Итурбиденің Игуала жоспары күшіне еніп, 1821 жылдың қыркүйегінде Мексиканың тәуелсіздігіне қол жеткізе бастаған кезде Испанияға аттанды. Аламан өз аймағының тау-кен мүдделерінің құқықтарын қорғады, сонымен қатар Игуала жоспарының табысы туралы әртүрлі хабарлардың арасында, ол қалған депутаттармен бірге Испания Кортесіне Жаңа Испанияда көбірек тәуелсіз үкімет құруға шақыру жасады. Заңнамалық сессия аяқталғаннан кейін Аламан Испания үкіметіндегі қызметтен бас тартып, Мексикаға оралды.

Бірінші Мексика Республикасы

Аламан отбасының тау-кен кәсіптерін басқарып жүрді, сол кезде Бірінші Мексика империясының құлауына және Жоғарғы атқарушы билік деп аталатын уақытша үкіметтің құрылуына куә болды. Испания Кортесіндегі тәжірибесіне орай, атқарушы билік Аламанды Ішкі және Сыртқы істер министрі етіп тағайындады. Аламан ұлттық мұрағат пен ұлттық мұражайды құрды. Ол Сан-Карлос көркемсурет академиясының құлдырауын тоқтату үшін қаржы бөлді және Мексика қаласында бүгінге дейін сақталған Испанияның Карл IV есігінің мүсінін жойылудан құтқарды. Сондай-ақ, ол тәуелсіздік алғаннан кейін туған испандықтарға қарсы халықтың ашуынан қорғау үшін Эрнан Кортестің қалдықтарын жасырды. Аламан Мексикаға британдық капиталды тартуға да сәттілік танытты. Ол 1829 жылы төңкеріс арқылы билікке келген көтерілісші генерал Висенте Геррероны президенттік лауазымнан ығыстырған консерваторлар тобының құрамында болды. Аламан 1829 жылы Жалапа жоспарынан кейін Мексиканы қысқа мерзімге басқарған үштік билеушінің мүшесі болды, мақсаты консерватор Анастасио Бустамантені президенттікке орнату еді. Аламан режим өзгеру кезінде консерваторлардың жетекші тұлғасы болды. Геррероны сауда кемесінің капитаны Пикалуга тұтқынға алды, ол осы іс үшін 50 000 песо алды, 1831 жылдың қаңтарында әскери сотта сотталды және бір айдан кейін өлім жазасына кесілді. Аламан Геррероның өлімін Мексиканы "тарапқа кетіп бара жатқаннан" құтқару деп қарады. Алайда, көптеген мексикалықтар Геррероны шейіт деп есептеді, ал либералдық El Federalista Mexicano газеті оның өлімін «сот арқылы жасалған кісі өлтіру» деп бағалады. Геррероның өліміне ең кінәлі деп есептелген екі консервативті министр – Аламан мен Соғыс министрі Хосе Антонио Фасио «бірінші республика тарихындағы ең ірі сатқындыққа жауапты екендігінен өмірінің соңына дейін қорғанып өтті, яғни олар Пикалуганың кемесіне ғана емес, тіпті Геррероны тұтқынға алуға да жағдай жасады». Аламан өзін қорғау үшін Мексика қаласында жасырынып жүргенде трактат жариялады. Ол сонымен қатар осы кезеңде АҚШ-пен көптеген мәселелерді шешуге тырысты. Аламан 1830–1832 жылдары Бустаманте үкіметінде Ішкі және Сыртқы істер министрі лауазымына қайта оралды. Осы қызметінде ол 1830 жылдың 8 наурызында Мануэль Викторияны Альта-Калифорнияның губернаторы етіп тағайындады. 1830 жылдың қазанында ол Мексикадағы алғашқы банк – Banco Nacional de Avío-ны құрды, ол елдің өркендеп келе жатқан экономикасы үшін қажетті қаржылық инфрақұрылымды қамтамасыз етті. Осы мемлекеттік инвестициялық банк арқылы Аламанның Пьюбла мен Веракрус қалаларында тоқыма өнеркәсібін қайта жандандыру жоспарлары іске асып, өркендеді, тіпті Аламан үкімет құрамында болмаған кезде де.

Мексика Орталық Республикасы

1836 жылы Техастың Мексикадан тәуелсіздік алуын өзінің апатқа ұшырағандығын есептегеннен кейін Аламан саясаттан көптеп шеттеді, бірақ 1839 жылдан 1853 жылы қайтыс болғанға дейін «Индустрияны дамыту жөніндегі кеңес» (Junta de Fomento de la Industria) директоры қызметін атқару арқылы елдің мүддесін қорғауды жалғастырды. Осы кезеңде Аламан АҚШ-пен келісім жасасты, ол екі елдің ұлттық шекараларын белгіледі, бұл шекаралар 1846-1848 жылдардағы Мексика-Америка соғысына дейін өзгеріссіз сақталды. Сондай-ақ ол АҚШ-тың экспансиясын тоқтату мақсатында солтүстік провинцияларды отарлауды қолдады. 1840 жылдардың көп бөлігінде ол Мексика тарихын консервативті тұрғысынан жазуға өзінің күшін жұмсады. Оның үш томдық «Disertaciones sobre la Historia de la Republica mexicana» (Мексика, 1844–1849) және бес томдық «Historia de México, desde los primeros movimientos que prepararon su independencia en el año de 1808, hasta la época presente» (Мексика, 1849–1852) еңбектері 19 ғасырдағы Мексикадағы консервативті партияның маңызды интеллектуалдық жетістіктері болып табылады, сонымен қатар ол замандасы мексикалық авторлардың арасында өз еліндегі испандықтардың ықпалын жағымды бағалаған жалғыз тарихшысы еді.

Мексика-американ соғысы

Оның ең маңызды іс-әрекеттерінің қатарында Мексика қаласындағы Табиғи тарих мұражайын құру және Мексиканың Бас ұлттық мұрағатының негізін қалау бар. Соңғысы Мексикадағы тарихи оқиғаларды зерттеу және Мексика Республикасының саяси жүйесін түсіну үшін өте маңызды болды. Ол сондай-ақ кен өндіру компаниясын құрып, басқарды, 1825 жылы тәуелсіз Мексикада алғашқы металл қорыту зауытын ашты, Эрнан Кортестің ұрпақтарының мүліктерін басқарды және 1849 жылы Мехико қаласының әкімшілік кеңесінің (аюнтаменто) президенті қызметін атқарды. Алам әдетте Америкаға қарсы болғанымен, "бандиттер мен бүлікшілерден" мүлікті қорғаған АҚШ армиясының шығуы оны алаңдатты.

Соңғы жылдары

Санта-Анна мен Лукас Аламан Мексика-Америка соғысының сәтсіз аяқталуынан кейін Санта-Аннаның жер аударылуы кезінде хат алмасып тұрды. Аламан Санта-Аннаның консерваторлардың қолдауымен билікке оралуына жол ашты, егер ол шіркеуге қарсы саяси қызметін тоқтатуға және ірі мүліктік иеленушілердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету бағдарламасына келіссе. Аламан 1853 жылдың наурыз айында Санта-Анна оны Сыртқы істер министрі етіп тағайындаған кезде мемлекеттік қызметке қайта оралды. Ол «Disertaciones sobre la historia de la república mejicana» және «Historia de México» атты еңбектерімен де белгілі. Аламан 1853 жылдың 2 маусымында пневмониядан көз жұмғанға дейін қызмет етті.

Мұрағаттық материалдар

Инесфран, Пабло Макс. "Дон Лукас Аламан архивінің Техас университетінде (Остин) сақталатын каталогы" Historia Mexicana, 4-том, 2-сан (1954 ж. қазан – желтоқсан), 281–316 беттер.