Кіріспе

Мексикадағы Яки әскери басшысы, Сонора муниципалитеті.

Кахеме / Кахе'ем (Yoeme немесе Яки тілінде 'су ішуді тоқтатпайтын адам' деген мағынада), 1835 жылы туып, Хосе Мария Бонифасио Лейба Перес (Лейва және Лейва деп те жазылады) деп шомылдырылған, 1835 жылдан 1887 жылға дейін Мексиканың Сонора штатында өмір сүрген көрнекті Яки әскери басшысы болды. Кахеме (Кахе'ем) бастапқыда отбасылық кланның аты еді, және Хосе Мария Бонифасио Лейба Перестің әкесі Фернандо Лейба да осы атты қолданған.

Калифорниядағы алтынға шабу

14 жасында Жозе 1849 жылғы Алтын асыру кезінде әкесі Фернандо және Сонорадан келген көптеген Яки халқымен бірге Жоғарғы Калифорнияға сапар шекті. Жозе мен оның әкесі шамамен екі жылдан кейін Сонораға қайтып келді. Ол сол кезде ағылшын тілін үйренген болуы мүмкін, сонымен қатар қарулы қақтығыстарда өзін қорғау тәжірибесін алған. Әкесі Фернандо алтын кендерінде жақсы табыс тапқан, себебі Жозе 1850 жылдары Гуаймас қаласындағы жалғыз жеке мектепке, Сонора штатындағы бар болған 20 мектептің біріне оқуға түсті. Бұл мектеп Гуаймас префекті Каетано Наварро басқаратын "Колежио Сонора" еді. Кейін Жозе испан тілін оқып-жазуды үйренді. Коррал Кажемнің мектепке барып оқыған кезінде 16-18 жаста болғанын дұрыс айтады, бұл оның 1835 жылы туғанын растайды.

Әскери тәжірибе

Жозе Мария Лейва (Лейба) 1854 жылы әскери шайқастың алғашқы тәжірибесін алды, ол өзінің мұғалімі Каетано Наварро ұйымдастырған Гуаймас қаласының жергілікті милициясы "Урбанос" қатарында қызмет еткен кезде. Бұл Сонораны бақылауға алу жоспары граф (француз тілінде – comte) Гастон де Раусет Бульбон басшылығымен іске асырылғанда болды. Ол екі жыл бұрын Гермосильо қаласын күшпен басып алуға тырысып, бұл әрекеті Гермосильоны басып алғаннан кейін сәтсіз аяқталған болатын. 1854 жылдың 13 шілдесінде сағат 14:30-да шайқас басталды, графтың әскерлері Гуаймас қалалық алаңының қорғаушыларына шабуыл жасады. Шабуылдаушылардың қатарында 350-ден астам француз, неміс және чилиліктер болды, олар графтың басшылығымен келді. Мексикалық әскермен шамамен екі сағат шайқасқаннан кейін, жау әскері кері шегіне бастады. Раусет Бульбон шайқаста жоғалтқан адамдарының көптігін көрген француз вице-консулы Жозеф Кальво араласуын сұрап келді. Кальво өзінің туы астында паналағандардың барлығына қорғаныс беруге уәде берді, бірақ Раусетті де қамтуға біраз уақыт кешікті. Генерал Хосе Мария Яньестің басшылығымен "Урбанос" және Гуаймастағы басқа мексикалық әскерлер жеңіске жетті. Раусет Бульбон әскерін тапсырып, олардың өміріне қол тигізбеуді ғана талап етті. Тапсыру сол күні сағат 18:00-де өтті, оның ішінде граф Раусет Бульбон бар 313 тұтқын саналды. Мексика армиясы 310 мылтық, 10 оқпана, 7 қылыш, 6 ту, науқандық байрақ және ұстахана жинады. Екі тараптың да жұмылдырылған күштерінен 48 шетелдік қаза тауып, 78-і жараланды, ал мексикалық жауынгерлерден 19 қаза тауып, 57-сі жараланды. Гастон Раусет Бульбон өлім жазасына кесілді, атқыштар отряды 1854 жылдың 12 тамызында Гуаймас қаласындағы қалалық алаңның солтүстігінде орналасқан жерде орындалды. Ату жасағын капитан Фрэнсис М. Эспино басқарды. (Толық мәліметтер үшін де Колет Ла Мадленді қараңыз, 1876, 266-304 беттер). 18 жасқа толған Хосе өмірде жаңа мүмкіндіктер іздеп Тепикке сапар шекті, онда ол қысқа мерзімге темірші болып жұмыс істеді. Кейіннен ол Сан-Блас батальонына әскерге шақырылды, бірақ үш ай қызметтен кейін дезертирлік жасады. Хосе Акапонетаның тауларына қашып, біршама уақыт кенші болып жұмыс істеді. Федералды армия оны әлі де іздеп жүрген кезде Хосе Мазатланға барып, конституциялық құрылысты қалпына келтіруді жариялаған мексикалық көтерілісші Пабло Лагарманың сапына кіретін пима, яки және опата тайпаларынан құралған батальонға қосылды. Ұзақ өтпей Хосе генерал Рамон Коронаның әскерінде сарбаз болып қызмет ете бастады. Әскери тәжірибесінің болуы және үш тілде сөйлей білуінің арқасында Хосе генерал Коронаның жеке хатшысы болып тағайындалды. Хосе Реформа соғысына және император Максимилианның француздық интервенциясына қарсы күреске қатысты. 1867 жылдың 15 мамырында Керетарода император Максимилианнан жеңіліс қылышын қабылдаған генерал Корона болды. Соңында Хосе, оның құзыретті, білімді және үш тілді офицер ретінде бағаланған офицерлердің қатарына кірді, ол Хосеге кавалерия капитаны шені берді.

Қала әкімі қызметіне тағайындалу

Француздық оккупацияға қарсы соғыста Мексика әскерінде сәтті қызмет еткен Хосе 1872 жылы сол кездегі Сонора губернаторы Игнасио Пескеира оны Яки халқының басшысы (Alcalde Mayor) қызметіне тағайындады. Пескеира Яки халқын бейбіттендіруге көмектесуін күткенімен, Хосе оның орнына сегіз Яки пуэблосын біріктіріп, кішкентай тәуелсіз республика құрды және Мексика үкіметін мойындамайтынын, егер оның халқына өздерін өздері басқаруға рұқсат берілмесе, жариялады. Хосе әлеуметтік реформатор рөлін атқарып, Яки қоғамының әкімшілік жүйесін Яки халқының автономиясы мен өзін-өзі қамтамасыз етуі жоғары деңгейде болған кезеңге дейін қайта ұйымдастырды. Бұл, көбінесе, бұрынғы Яки жүйесіне (мэрлер, капитантар, темастиандар және т.б.) негізделді. Ол халық жиналыстарын қайта жандандырып, қажет болғанда бүкіл халықтың пікірін ескеру үшін шақыратын болды. Яки қоғамын экономикалық тұрақтылық пен әскери дайындық тұрғысынан жаңартып, Хосе салық салу жүйесін және сыртқы сауданы бақылауды енгізді. Алғашқыда Яки өзенінде сауда жасаған кемелерден салық жиналатын болды. Осыдан бөлек, өз аумағындағы сауда жолдарынан, әсіресе Яки ұлтының жағалауынан тұз тасыған саудагерлерден алым қабылдады, сондай-ақ Якилер мал ұрлаған мал иелерінен мал қайтарып алғанда сыйақы талап етті. Осы экономикалық көздер оларға қару-жарақ пен оқ-дәрі сатып алуға, сондай-ақ ауыл шаруашылығын, мал шаруашылығын және балық аулауды дамытуға мүмкіндік берді. Мұның бәрі Яки халқының дәстүрлі жерлерін тартып алуға тырысатындарға қарсы жаңа мемлекеттің игілігі мен қорғанысы үшін жасалды.

Қалпына келтіру

Кейіннен Кахемеге Мексика үкіметіне қарсы көтеріліске қарсы болған Лорето Молинаға адал Яки әйелі сатқындық жасады, сондай-ақ Мексика билігіне қарсы тұруға қарсы болған басқа Якилерге де. Кахеме 1887 жылдың 13 сәуірінде Сан-Хосе-де-Гуаймас поселкесінде (Гуаймас портынан солтүстікке қарай шамамен 8 шақырым жерде) туыстарына барып тұтқындалды. Кахеме генерал Анхель Мартинеспен үй қамауында болды. Оған тұтқындалған ел басшысына көрсетілетін барлық құрмет пен сыпайылық танытылды. Кахеме 1887 жылдың 25 сәуірінде Сонора вице-губернаторы болып сайланған, кейін Сонора губернаторы болған, ал Порфирио Диас кезінде Мексика вице-президентіне дейін жеткен Рамон Корралмен терең сұхбаттасты. Осы уақытта Кахеменің танымал сөзі жазылды: "Antes como antes y ahora como ahora. Antes éramos enemigos y peleábamos, Ahora está Todo concluido y todos somos amigos (Бұрын бұрын болғандай, енді енді болғандай. Бұрын біз жау болдық, соғыстық; енді бәрі аяқталды және барлығымыз дос бола аламыз)". Кахеме тұтқындалғанда кем дегенде екі фотосуреті түсірілді, бірінде ол дәстүрлі мексикалық шаруа киімінде (бірінші суретте көрсетілгендей), екіншісінде ол күрескен кезде киетін қара көк әскери жакетте. Екі суретте де ол қолында карабин және ақ тұтқалы Colt револьверін ұстап тұрған.

Атқару

Сұхбатынан кейін Кахеме Гуаймас шығанағынан "Демократ" бумен жұмыс істейтін, көмірмен қоздырылатын, темір корпусты, шкуна түріндегі қарулы кемемен, бір түтігі және үш мачтасы бар, Потамның жанындағы Яки өзенінің Эль-Медано портына жеткізілді. Содан кейін Кахеме өзен бойындағы бірнеше Яки ауылдарынан өтіп, Яки халқының басшысы тұтқындалғанын көрсетті. Гуаймасқа қайтар жолда, сағат 11-де Кахеме күзеттен қашуға тырысқандай көрінді. Оған жеті рет оқ атып, ол Tres Cruces de Chumampaco-да қаза тапты. "Tucson Daily Citizen" (1887) газетінің американдық тілшісі оның қаза болған жеріне барып, Кахеме бас киімінің ағашқа шегеленгенін және ағаштан жасалған крестке "INRI, aque fallecio General Cajemé, Abril 23, 1887, a los 11 y 5 la manaña" (INRI Мұнда генерал Кахеме 1887 жылдың 23 сәуірінде, таңғы сағат 11:05-те қайтыс болды) деп жазылғанын көрді. Кахеме денесі Кокоритте тұратын Яки халқының басшысы Томас Дюрантеге тапсырылды, ал Кахемеге адал Якилер оны Кокоритке құрметпен жерледі. Осы оқиғадан кейін генерал Мартинес өзінің жас лейтенанты Клементе Патиньоның (1861 жылдың қараша айында туған), Кахемені сүйемелдеген отрядтың басшысы болған, әрекеттерін тергеуді бұйырды.

Кахеме қайтыс болғаннан кейінгі оқиғалар

1887 жылдың 20 мамырында Кахемедің екінші қолбасшысы Анастасио Кука Аризона штатының Тусон қаласында қолға түсті. Ол Сонора губернаторы Торрестің сұрауы бойынша Сонораға өткізілді. Кука Гуаймас округінде кісі өлтіру және қарақорлық қылмыстарымен айыпталып, Яки өзеніне апарылып, өз халқының алдында атылды. Содан кейін, 1887 жылдың маусым айында Хуан Малдонадо Васвечиа (Белтран), сондай-ақ Тетабиате (Яки немесе Йоме тілінде "қозғалмалы тас" деген мағынаны білдіретін Тетэвиэкти), Мексика әскерлеріне қарсы күреске жетекшілік етіп, Кахемеден кейінгі мұрагері болды. Осы кезде Яки өзені бойындағы Яки халқының саны күрт азайды. Сонора үкіметінің тапсырмасымен 1887 жылдың соңында Кокорит, Торим және Эль-Медано Яки елді мекендерінде әлі де тұратын жергілікті тұрғындардың саны есепке алынды. Есептеу көрсеткендей, үш қалада барлығы 1784 ер адам және 2200 әйел қалған. Кахеме қайтыс болғаннан кейін көп жылдар бойы Мексика үкіметі Яки халқын Сонора штатынан жою немесе қуу үшін күш салды. Яки ұлтының көп бөлігі заңсыз түрде құлдыққа алынып, Юкатан түбегіндегі Кинтана-Роо штатына, хенекен плантацияларында жұмыс істеу үшін жіберілді, онда мыңдаған адам қайтыс болды. Көптеген адамдар атылып немесе асылып өлтірілді. Көптеген Яки көршілес Мексика штаттарына қашып, басқа үнді тайпаларының арасында жасырынып кетті. Біраз Яки Оңтүстік Аризонаға, олардың аумағының дәстүрлі солтүстік шекарасына қашып, олардың көптеген ұрпақтары бүгін де сол жерде өмір сүреді.

Хосе Мария Лейбаның отбасылары

Хосе Мария Лейбаның (Лейва) кем дегенде екі рет үйленгені белгілі. Жозедің алғашқы әйелі Мария Иса Сальгадо Рамирес болды. Бұл Яки тайпасының дәстүрлі некесі болған сияқты, себебі ол Рим-католик шіркеуінің тарихи жазбаларында тіркелмеген. Хосе мен Марияның екі баласы болды, екеуі де Гермосильода дүниеге келді: 1863 жылы туған ұл Сотеро Эмилиано Лейва Сальгадо және 1866 жылы туған қызы Виктория Лейва Сальгадо. Мексика газеттерінде Кахеме ұлының осы отбасынан мексикалық күштерге қарсы күресте Яки сарбаздарын басқарып, немесе 1885 және 1886 жылдары әкесімен бірге соғысқа қатысқаны, сондай-ақ қызының кейбір шабуылдарды ұйымдастырғаны айтылады. Оның тарихи жазбалардағы соңғы тіркелген дерегі 1889 жылғы 4 мамырдағы оқиға, онда Эмилиано Лейваның қарындасы Виктория Лейваның тұңғыш баласын шомылдыру рәсімінде Padrino ретінде тізімделген. Виктория 1885 жылы Кахеме қызы ретінде (бірақ аты аталмай) еске алынған (Ньюарк Daily Advocate, 1885). Виктория Монтморенциде (Индиана штаты, АҚШ) тұратын белгілі бизнесмен Уильям Э. Годманға үйленді. Годман "ferrocarrilero" (теміржолшы) қызметін атқарды және 1884 жылдан бері Сонорада тұрып келді. Неке 1887 жылғы 17 желтоқсанда Гуаймаста, Сонораның сенаторы және Сонора теміржолының дамуына үлкен үлес қосқан Дон Антонио Мореноның үйінде болды. Бұл неке Викторияның әкесі қайтыс болғаннан кейін сегіз ай өткен соң өтті. Әйелі Уильямның көмегімен Виктория, анасы Мария және ағасы Эмилиано Сонорадағы Яки халқының қуғын-сүргінінен құтылып, қашып кетті. Годман отбасымен бірге алдымен Чиуауа штатына сапар шекті. Отбасы 1892 жылы Сонораға оралды, ал 1900 жылдың қаңтарында Сонораның Бакатете тауларының орталығындағы Мазокобадағы Яки халқының атышулы қырғынынан кейін Техастың Эль-Пасо қаласына Америка Құрама Штаттарына кірді. Виктория 1946 жылғы 5 тамызда Лос-Анджелесте қайтыс болды, ол төрт бала және төрт немере көріп үлкерді. Уильям Годман Викторияны және қыздарын Эль-Пасода қалдырып, қайтадан үйленді. Мексика революциясының басында Годман Гватемаланың Пуэрто-Барриос қаласына көшіп, Орталық Американың халықаралық темір жолдары (I. R. C. A.), United Fruit Company компаниясының еншілес компаниясы, Порт басқарушысы лауазымын қабылдады. Хоседің екінші некесі Мария Хесус Максима Матус Моралеспен болды, оны Хосе 1878 жылғы 14 маусымда үйленді, ал бұл оқиға Сан-Фернандода, Гуаймас, Сонорада тіркелді (Iglesia Católica, 1878). Долорес Сальгадо, Жозедің бірінші әйелі Мария Иса Сальгадо Рамирестің әкесі, 1842 жылғы 20 қарашада (Iglesia Católica, 1842) өткен шомылдыру рәсімінде Мария Хесус Максима Матус Моралестің құдайы (padrino) болды. Бұл одақтан кем дегенде екі бала дүниеге келді, ең кішісі ұл ("жас"), сондай-ақ сол кезде 10 жаста болған қыз. Бұл отбасы 1885 жылы Лорето Молина мен оның ізбасарлары Потам маңындағы үйлерін өртеп, қашып кеткен отбасы болған сияқты.

Кахеме муниципалитеті

Кейжеме қайтыс болғаннан кейін, яки тайпасы өздерінің дәстүрлі жерлерін сақтап қалу үшін күресті. Алайда, 1890 жылға қарай, Яки өзені аңғарынан якилердің көп бөлігі шығарылғаннан кейін, Мексика үкіметі Нью-Джерсиде тіркелген Сонора және Синалоа суару компаниясына 1890 жылы өзен бойындағы жерді, су пайдалану құқығымен берді. Компания суару және егін өсіру үшін арналар салуға кірісті. Сонора және Синалоа суару компаниясы көп ұзамай банкротқа ұшырады, ал грантты 1906 жылы Калифорнияның Ричардсон құрылыс компаниясы сатып алды. Ричардсон құрылыс компаниясы АҚШ және Еуропадан келген әзірлеушілерге 400 гектар жер сатты және 99 жылға Яки өзені суының 65 пайызын пайдалануға эксклюзивті құқық алды. Алғашқы жерсіздер Плано-Ориенте деп аталатын ауданда қоныс тепті. Оңтүстік Тынық мұхиты темір жолының еншілес компаниясы болып табылатын Ferrocarril Sud Pacífico локомотивтерді сумен қамтамасыз ету үшін жақын жерде Cajeme станциясын ашты. Кейме қаласы бастапқыда Кокорит муниципалитетіне қарасты, кейін 1927 жылдың 28 қыркүйегінде муниципалитет орталығы мәртебесіне ие болды. Бірінші қалалық әкімшілік 1928 жылдың 1 қаңтарында құрылды. 1928 жылдың 28 шілдесіндегі жарлықта "қала енді Ciudad Obregón деп аталады, бұрын Cajeme деп белгілі болған қала" делінген. 1937 жылы қабылданған тағы бір заңда Cajeme муниципалитетінің атауы және Ciudad Obregón оның орталығы екені айтылды. Қазіргі уақытта Кахеме муниципалитеті жыл сайын Кахеме қайтыс болған күнді еске алады, онда жиналыстар мен қоғамдық сөздер арқылы Кахеме басшылығымен мексика үкіметіне қарсы болған шайқастарды еске түсіреді, Сонора губернаторы Пескеира күткендей, яки тайпасын бейбіттендірудің орнына.