Кіріспе

Мексика армиясының генералы және саясаткері, Мексиканың 1-ші императоры Агустин Косме Дамиан де Итурбиде и Арамбуру (ағылш. Agustín Cosme Damián de Iturbide y Arámburu; 27 қыркүйек 1783 – 19 шілде 1824), көбінесе Агустин де Итурбиде деп аталатын, кейіннен оның патшалық аты Агустин I, 1822 жылдан 1823 жылы тақтан бас тарғанға дейін Мексиканың бірінші императоры болды. Испан корольдік армиясының офицері, Мексика Тәуелсіздік соғысы кезінде ол бастапқыда испан тәжіне қарсы көтерілген көтерілісшілермен күресті, бірақ 1820 жылы жағын өзгертіп, өзінің Игуала жоспары бойынша бұрынғы роялистер мен ұзақ уақыттан бері көтерілісшілердің коалициясын басқарды. Итурбиде басқаратын біріккен күштер 1821 жылдың қыркүйегінде Мексиканың тәуелсіздігін жеңіп алды. Мексиканың Испаниядан бөлініп шығуын қамтамасыз еткеннен кейін, Итурбиде 1821 жылы Регенттіктің президенті деп жарияланды; бір жылдан кейін ол император деп жарияланды, 1822 жылдың 19 мамырынан 1823 жылдың 19 наурызына дейін билік жүргізді, содан кейін тақтан бас тартты. 1823 жылдың мамыр айында ол Еуропаға жер аударылды. 1824 жылдың шілдесінде Мексикаға оралғанда, тұтқындалып, өлім жазасына кесілді.

Отбасы және ерте өмірі

Агустин Косме Дамиан де Итурбиде и Арамбуру 1783 жылдың 27 қыркүйегінде Мичоакан провинциясының астанасы Вальядолидте, қазіргі Морелияда дүниеге келді. Ол соборда Әулие Косма мен Дамиан есімдерімен крещениеден өтті. Ол ата-анасының бесінші баласы болды, сонымен қатар отбасыда аман қалған жалғыз ұл еді және ақырында отбасы басшысы атанды. Итурбидедің ата-анасы Вальядолидтің ерекше құқықтары бар жер иелеріне жатты, олардың меншігінде ауыл шаруашылығына арналған жерлер болды. Испан отаршылдық кезеңінде әлеуметтік теңсіздік, соның ішінде әскери шен алу үшін маңызды рөл атқарды, ал біраз көшпенді тегі болу көбінесе кемсітуге алып келді. Итурбиде өмірі бойы өзінің криолло (испан тегінен туған жергілікті) екенін айта келді. Агустин Вальядолидтегі Сан-Николас колледжінде оқыды, мемлекеттік қызметкерлерді даярлайтын бағдарламаға қабылданды, бірақ оқуда ерекше көзге түскен жоқ. 1806 жылы ол толық лейтенант шеніне көтерілді. Итурбиде Мексика қаласының бай әйелдерінің бірі, Мария Игнасия Родригеспен ("Ақ Родригес") ұзақ жылдар бойы достық қарым-қатынаста болды және онымен іскерлік байланыстарды күйзеді, ол тәуелсіздік үшін күреске қаржылық қолдау көрсетті.

Әскери мансап

XIX ғасырдың басында Жаңа Испанияда саяси алалақандықтар болды. Итурбидтің алғашқы әскери науқандарының бірі – Габриэль Дж. де Ермо бастаған бүлікшілікке тойтарыс беруге көмектесу еді. Ол роялистер арасында жылдам танымал болды, ал көтерілісшілер үшін қорқынышты жауға айналды. Санаға қарамастан жеңіске жеткені үшін бедел алған, теңдесі жоқ атты әскер және батыр драгун болған ол, оның даладағы шеберлігі оған «Эль Дракон де Иеро» немесе «Темір айдаһар» деген лақап атты алып келді, бұл оның шеберлігі мен әскердегі лауазымына сілтеме жасады. Оған әскерде маңызды міндет жүктелді. Дегенмен, жергілікті тұрғындар оны әскери ерлігімен танылғанына қарамастан, билігін қаржылық пайда табу үшін қолданғаны үшін айыптады. Оның және Идальгоның құжаттарынан оның көтерілісші армияның бастапқы көшбасшысы Мигель Идальгоның алыс туысы болғаны белгілі. Идальго Итурбидеге хат жазып, оған өзінің армиясында жоғары шен ұсынды. Итурбиде өзінің естеліктерінде бұл ұсынысты қарастырғанын, бірақ ақырында одан бас тартқанын, себебі Идальгоның көтерілісін дұрыс ұйымдастырылмаған және оның әдістерін варварлық деп есептегенін жазды.

18101816

1810 жылы Тәуелсіздік соғысы басталғаннан кейін көтерілісшілердің басшысы Мигель Идальго и Костилья Итурбидеге көтерілісшілер әскерінде генерал-лейтенант шеніне өтуді ұсынды, бірақ Итурбиде одан бас тарды және соғыс басталғанда патша әскерінің офицері болып қалды. Итурбиде бастапқыда амбициялы болды және көтерілісшілерге қарсы көптеген жеңістерге жетті, көбінесе олардан әлдеқайда көп күштерге қарсы. Ол қарсыластарына, көтерілісшілерге және олардың отбасыларына, тіпті әйелдер мен балаларға қатыгездік жасағаны үшін барлық тараптардың замандастарымен танымал болды. Агустин 1810 жылы Толука аңғарында көтерілісшілер әскерімен алғаш рет кездесті, олар Вальядолидтен Мексика қаласына қарай жылжып бара жатқанда. Роялистер мен көтерілісшілер күштері қазан айының соңында Лерма өзенінің шығыс жағалауында, қазіргі Монте-де-лас-Крусес шайқасы деп белгілі шайқаста қақтығысты. Полковник Торкуато Трухильо басқаратын роялистер аймақтан шығып, көтерілісшілерге Толуканы басып алуға мүмкіндік берді. Жеңіліске ұшырағанына қарамастан, Итурбиде осы шайқаста батылдығы мен табандылығымен көзге түсті. Капитан ретінде ол аймақтағы көтерілісшілерді қуды, Альбино Лисеага и Районды тұтқындады, бұл оның шенінің тағы бір көтерілуіне әкелді. Итурбиде және басқа испан қолбасшылары Морелосты аяусыз қуды, 1815 жылдың соңында оны тұтқындап, өлім жазасын орындады. Итурбиде бейбіт тұрғындарға, әсіресе көтерілісшілердің аналарына, әйелдеріне және балаларына қатысты қасақаналықпен әрекет еткені үшін де сынға ілікті. Сыбайлас жемқорлыққа қатысты, Перес Гальвес графы көптеген роялистер офицерлерінің пайда табуы, олардың ішінде Итурбиде ең көрнектісі болды, патша әскерінің тиімділігін төмендеткенін куәлік етті. Итурбиде 1816 жылға дейін күмәнді мәмілелер арқылы үлкен жеке байлыққа ие болды. Бұл Мексикадағы вице-корольдік биліктің ыдырауына және Мексика аристократиясы империя шегінде шектеулі өкілдік пен автономияны іздеп, саяси бос орынды толтыруға тырысуына әкелді. Олар асығыс түрде Кордова шартын жасасты. Итурбиде зәулім өмір сүре бастады. Ол әскеріне артықшылық талап етті және жеке өзі министрлерді таңдады. Пуайнсет те мүмкіндікті пайдаланып, Итурбиде үкіметіне АҚШ-тың Мексиканың солтүстік аумақтарын сатып алу ниеті туралы ұсыныс жасады, бірақ одан қатты бас тартты. Мексиканың танымал жазушысы Хосе Хоакин Фернандес де Лизарди, "El Pensador" ("Мексикалық ойшыл"), "El Periquillo Sarniento" кітабының авторы сол кезде бұл тақырыпта былай деп жазды: "Егер сіздің мәртебеңіз император болмаса, онда біздің тәуелсіздігімізге тыйым салыңыз. Сіздің мәртебеңіз елбасы болмаса, біз еркін болғымыз келмейді". Тимоти Э. Анна тәуелсіздікке қол жеткізгеннен бастап император болып таққа отырғанға дейінгі айларда Итурбиде Регенттіктің президенті болғандықтан елді іс жүзінде басқарғанын және хунта оған барлық құрлық және теңіз күштеріне қолбасшылық бергенін айтады. Ол сауданы, кеме қатынасын, жергілікті тәртіпті және порттарды қорғаушы болып тағайындалды және император тағайындалғаннан кейін де (және императордың тілегімен) паспорттар мен кеме қатынасы лицензияларын жеделдету құқығына ие болды. Аннаның айтуынша, Итурбиде император болғанға дейін қалаған нәрселеріне ие болды, сондықтан Итурбиде өзін император етіп тағайындауға ниеттенгені емес. Итурбиде өзінің эмиграцияда жазған естеліктерінде: "Мен өзімді басқалар үшін жасаған таққа отыруға рұқсат етудің құлшынысын сезіндім, немесе әлсіздік деп атаңыз" деп жазды. Тарихшылар Итурбиде Игуала жоспарын жазып, өзін император етіп тағайындағанға дейін барлық билікке, ықпалға және қолдауға ие болғанын, және ол жоспарды еуропалық ақсүйек үшін тақ құру ниетімен жазғанын көрсетеді. Көптеген тарихи есептерде Мексика қаласындағы қазіргі Итурбиде сарайының алдында жиналған көпшілік "Жан бер Итурбиде!" деп ұран салып, 1822 жылдың мамырында Мексика тағына отыруын талап еткені айтылады. Көпшілікке Итурбиденің Селаядан келген ескі полкі де кірді. Кейбір Итурбидеге қарсылар бұл демонстрацияның өзін Итурбиде немесе оның адал жақтастары ұйымдастырғанын айтады. Итурбиде сарай балконынан таққа ұмтылысын бірнеше рет жоққа шығарды. Оқиғаның бір қызықты тұсы Мексика қаласының "Ла Жорнада" газетінде жарияланды, онда Итурбиде Мексикадағы алғашқы халық референдумына ұйымдастырғаны айтылады. Мақалада Итурбиде әскери және азаматтық басшыларға республиканы немесе монархияны қалайтындары туралы сауалнама жібергені жазылған. Жауап монархияны қолдады. Итурбиде сол түні наразылық білдіргендерге оны ойлануға рұқсат етуін және үкіметтің тілегін құрметтеуін сұрады. Конгресс келесі күні Итурбиденің император болып сайлану мәселесін талқылау үшін жиналды. Итурбиденің жақтастары палатаға қарап тұрған балкондарды толтырды. Конгресс көпшілік дауыспен оны және "Агустин I, Мексиканың Конституциялық Императоры" атағын бекітті. Себебі 1823 жылға қарай жергілікті патриоттар, либералдар да, консерваторлар да Мексикадан және Испаниядан толық және абсолютті тәуелсіздікке ұмтылды.

Конгресс таратылуы

Республикашылдар Итурбидтің император болғанына наразы болды. Католик дін қызметкерлері оны қолдағанмен, Итурбиде өміріне қауіп төнді деген уәдеге жауап ретінде және қарсылықты басу үшін 1822 жылғы 31 қазанда Конгрессті таратып, екі күннен кейін оның орнына заң шығару үшін жаңа хунта – Ұлттық институционалдық хунта құрды. Либералдық немесе республикалық идеялар Мексика қаласы элитасынан тыс адамдардың арасында одан әрі дами берді. Бұл идеялар Еуропадағы Ағартушылыққа негізделген Бурбон реформаларынан туындады. Испанияда және Еуропаның басқа жерлеріндегі либералдардың католик шіркеуіне жасаған шабуылдары Мексикада 19 ғасырдың ортасындағы Либералдық реформа кезеңінде қайталанды. Кадис конституциясының идеялары 1824 жылғы Мексика конституциясында көрініс тапты. Бұл конституция Мексика саяси спектрінің екі жағындағы саяси ойларға әсер етті, тіпті Итурбиде тәуелсіз Мексиканың алғашқы конгресін құрғанда оған бейімделді. Итурбидеден кейін, тіпті жер иелерінің арасында да, қандай да бір өкілдік үкімет формасының қажеттігі туралы кең пікір қалыптасты. Көптеген мәселелердің арасында, заң шығару және атқару билігінің арасында қанша билік болуы керек деген сұрақ туды. Романның басты кейіпкері Итурбиде, оның досы – Мария Игнасия Родригес де Веласко. Оның бейнесі еркекшіл ретінде көрсетілгенімен, бұл түсінік расталмаған әңгімелер мен күдіктерге негізделген, ешнәрсе дәлелденбеді және кейін көркем әдебиетте асыра сілтеу жасалды. Оның "Мексика тәуелсіздігінің қаһарманы" ретіндегі беделі 20 ғасырдың соңында көтерілген кезде, Итурбиденің беделі Мексиканың азат етушісінен кем болды. Мексика тәуелсіздігі туралы екі томдық еңбек Идальго мен Итурбидені салыстырып, "Даңқ және ұмытылу" деген қосымша тақырып берді. Итурбиденің жоспарды анықтау және оны қолдау үшін әскери күштерді пайдалану стратегиясы Мексика саясатында ел тарихында басымдыққа ие болған дәстүрді қалыптастырды. Ол Мексиканың алғашқы "каудильосы", яғни харизматикалық әскери көшбасшысы ретінде қарастырылуы мүмкін, ол кең таралған танымалдылық пен қарсыластарға қатысты зорлық-зомбылықпен қорқытуды біріктіріп, өз дәуірлерінде үстемдік құрған армия генералдары Антонио Лопес де Санта Анна мен Порфирио Диасқа жол ашты. Обрегонның өзі әскери күшті тұлға болғандықтан, оның 1921 жылғы Мексика тәуелсіздігі мен Итурбиде мерекесі Мексика тарихының бір бөлігін иеленіп, өзінің мемлекет құру туралы көзқарасын нығайту мүмкіндігін берді. Рәсімдерді бақылап, Обрегон өзінің билік позициясын нығайта алды, ол кезде ол салыстырмалы түрде әлсіз еді. Мексика армиясы мерекелік жаңа киімдер мен жабдықтармен қамтамасыз етілді, тіпті Итурбиденің Мехико қаласына салтанатты түрде кіруі қайта жаңғыртылды. Мексика "Біріккен Мексика Штаттарына" қарағанда, елдің "Мексика" деген атауын Итурбидеге қарызды. Соңғысы ресми атау болып саналса да, ел тұрғындары оны Мексика деп атайды. Итурбиде Мексикаға тағы бір мұра қалдырды – қазіргі заманғы ту, ол бүгінге дейін қолданылып келеді. Қызыл, ақ және жасыл түстер Игуала жоспарының үш кепілдігін білдіреді: еркіндік, дін және біртілдік. Мексиканың испандық эмблемасының орнына ол Мексика қаласының ескі Теночтитлан символын қайта жаңғыртты, ол жыланды тұяғында ұстап тұрған кактусқа қонған бүркіттен тұрады. Ол осы арқылы Мексика империясын ацтек империясымен байланыстыруды көздеді.