Кіріспе

Мексикадағы француздық интервенцияның бір бөлігі.

Жеңістің жылдығы негізінен Мексиканың Пуэбла штатында тойланады, онда бұл мереке Эль Диа де ла Баталла де Пуэбла (ағылшын тілінде: Пуэбла шайқасының күні) деп аталады. Елдің басқа аймақтарында да мерекеге қысқаша назар аударылады. Америка Құрама Штаттарында Cinco de Mayo мексикалық мұраны тойлау мерекесіне айналды.

Үшжақты экспедиция

Мексикадағы француздық интервенция, бастапқыда Ұлыбритания мен Испания қолдаған, Мексика президенті Бенито Хуарестің француз, британдық және испан кредиторларына қарыз проценттерін төлеуге екі жылдық мораторий енгізуінің нәтижесі болды. 1861 жылдың 14 желтоқсанында испандық флот Веракрус портына кіріп, оны басып алды. Қала 17-сі басылып алынды. Француз және ағылшын әскерлері 1862 жылдың 7 қаңтарында келді. 10 қаңтарда испандық генерал Хуан Прим одақтастардың жаулап алу немесе жаңа үкімет орнату үшін келгендігі туралы қамысымдарды жоққа шығарып, манифест жариялады. Үш елдің тек өзара талаптары бойынша келіссөздер жүргізуді қалайтыны айтылды. 1862 жылдың 14 қаңтарында Мексика үкіметіне талаптар туралы заң жобасы ұсынылды. Сыртқы істер министрі Мануэль Добладо комиссарларды конференцияға қатысу үшін өзінің екі мың әскерімен Оризабаға шақырды, сонымен қатар үш тарапты күштердің Веракрустан шығуын сұрады. Әскердің көп бөлігін түсіру туралы ұсыныс қабылданбады, бірақ келіссөздер нәтижесінде 23 қаңтарда күштерді ішкі аймаққа жылжыту және Оризабада конференция өткізу туралы келісімге қол қойылды. Бұл келісім Хуарес үкіметін және Мексиканың егемендігін ресми түрде мойындады.

Француздық шабуыл басталады

1862 жылғы 9 сәуірде Оризабада одақтастар арасындағы келісімдер бұзылды, Франция Мексиканы басып алуға және бұрынғы шарттарды бұза отырып, оның ішкі ісіне араласуға ниетті екенін анық көрсетті. Британдықтар Мексика үкіметін елден кету ниеттерін хабарлады, сондай-ақ британдық үкіметпен талаптарын реттеу жөнінде келісім жасалды. Министр Добладо 11 сәуірде француз үкіметінің ниеттері соғысқа алып келетінін мәлімдеді. Мексиканың бірқатар офицерлері араласудың басынан бастап француздарға көңіл білдірді. 1862 жылғы 16 сәуірде француздар мексикалықтарды жаңа үкімет құруға шақырып, жарлық жариялады. 1862 жылғы 17 сәуірде Реформа соғысы кезінде консервативті үкіметтің сыртқы істер министрі болған және француздар Мексикаға қайта әкелген мексикалық генерал Хуан Альмонте өзінің манифестін жариялады, ол мексикалық халықты француздықтардың игі ниеттеріне сендірді. Француздар Эскамеладағы мексикалықтардың шағын күштерін жеңіп, содан кейін Оризабаны басып алды. Мексика генералдары Порфирио Диас және Игнасио Сарагоса Эль Инженеоға шегінді, содан кейін Пуэблаға бет бұрды. 1862 жылғы мамыр айында генерал Шарль де Лоренц 6 мың француз әскерін Пуэбла-де-Лос-Анджелеске шабуылға бастап келді, француздықтар Мексикадағы соғысты тез жеңіп алатынына сенімді болды. Хуарес солтүстіктегі жаңа өкілдігінде адал сарбаздардың шағын тобын жинап, Пуэблаға жіберді. Ұлыбритания мен Испания Мексикамен келіссөздер жүргізіп, содан кейін елден шықты, бірақ Наполеон III-тің Франциясы Мексика негізінде империя құру үшін қол жетімді кеңістікті пайдалануды жөн көрді. 1861 жылдың соңында жақсы қаруланған француз соғыс кемесі Веракрусқа басып кірді, үлкен француз әскерін түсірді және президент Хуарес пен оның үкіметін елден қууға мәжбүр етті. Альмонте енді Мексикадағы француздық қозғалысты консолидациялауға тырысты. Оризаба қаласы, Веракрус порты және Исла-дель-Кармен оған қосылды. Полковник Гонсалес, Мануэль Кастелланос, Дезидерио Саманиего, Падре Миранда, Харо Тамариз және генерал Антонио Табоада Альмонтеге қолдау көрсету үшін Оризабаға келді. 1862 жылғы 28 сәуірде француз әскерлері Пуэблаға қарай жол тартты.

Кіріспе

2 мамырда француз армиясы және Антонио Табоада басқаратын мексикалық әскерлер Амозокке жетті, ал 4-і Пуэбланың көрінетін жерінде лагерь құрды. Лоренц Лорето және Гваделупа бекіністерін дереу басып алуды жоспарлаған, олардың бақылауы қаланың толық бақылауын қамтамасыз ететін еді. Хуан Альмонте мен Антонио де Харо и Тамариз Лоренцке Гваделупа мен Лоретоның бекінілген биіктіктеріне қарсы орналасқан Кармен монастырының бағына шабуыл жасауға кеңес берді, бірақ ол кеңеске құлақ қойылмады. Олар бұрын Лоренцке Пуэбланы айналып өтіп, бірден астанаға қарай жорық жасауды ұсынған еді. Мексика тарихшысы Франсиско Булнес Лоренцке қаланы аштыққа салуға жеткілікті әскері болмағанын, қаланы қорқытып алуға қажетті артиллериясы болмағанын, біртіндеп шабуылдауға да жеткілікті күші болмағанын, сондықтан тек қана тәуекелді шабуылға баруға мүмкіндігі болғанын айтты, бірақ ол шабуыл сәтті аяқталуы екіталай еді. Мексика Республикалық армиясы 3 мамырда Пуэблаға келді. 4-і генерал Мигель Негрете басқаратын Артеага дивизиясы Гваделупе және Лорето бекіністерін басып алды. Әскердің қалған бөлігі қала ішінде орналасты.

Шайқас

Сағат он бір жарымда Лоренц екі батальон зуавтан, капитан Бернард басқаратын батареядан және капитан Маллаттың төрт мортыралық артиллериясынан тұратын шабуыл колоннасын құрды. Теңіз жаяу әскері мен теңіз мергендері полкі, бір таулық зеңбіректің қосылуымен, резервке кірді. Олардың міндеті – оң жақтағы мексикалық атты әскерінен қауіптің тууы мүмкін шабуыл колонналарының арт жағын қорғау болды. Сол жақтан мексикалық күштің қауіпті әрекеттерін тоқтату үшін, ол Л’Герильерге конвойды, ыңғайлы жерге орналастырып, төрт батальон теңіз жаяу әскерімен қорғауды тапсырды. Конвой мен шабуыл колонналары арасында орналасу міндеті атты әскерге жүктелді, олар шабуылға бұйрық күтіп тұрды. Зуавтардың екі батальоны рюкзактарын төбенің етегіне қойып, колонналармен, бөлімдер бойынша көтеріле бастады. Олардың арасымен он атты артиллерия жүріп өтті. Олар оң жаққа, Гваделупа бекінісіне бет алды. Генерал Сарагосаның орталық үкіметке телеграф арқылы жіберген хабарламасына сәйкес, шайқас сағат түскісінде басталды. Ең қиын, бекіністі және жақсы қаруланған нүктеге шабуыл жасау стратегиясы генерал Сарагосаның назарын аударды, себебі француздар ең аз шығынмен жеңіске жетудің әскери қағидасын еске алмай, тек батылдыққа үміттене бастағандай көрінді. Сарагоса шабуыл форттарға тікелей шабуыл түрінде жүзеге асатынын байқағаннан кейін, және шабуылға дайын үлкен күштерге ие болғандықтан, стратегиясын өзгертті. Ол Лорето және Гваделупа форттарын нығайтуға бұйрық берді. Атты әскердің бір бөлігі екі топқа бөлінді, бірін полковник Альварес, екіншісін полковник Трухано басқарды. Қалғандарына полковник Феликс Диас басшылық етті. Шабуыл кезінде француз армиясы мексикалық армиядан әлдеқайда жақсы жарақтандырылған еді. Француз сарбаздары 4 мамырда Пуэблаға келгенде, мексикалықтардың ескірген мылтықтарынан гөрі ұзын мылтықтарымен оңай жеңіске жете алатын. Екі француз колоннасы бірге Гваделупа және Қайта тірілу капелласына қарай жылжыды. Екі колонна бірігіп, үш бөлікке бөлінді. Қаланың шығысы мен солтүстігіне жасалған бұл екінші шабуыл әлдеқайда күшті болды. Солтүстіктен төбеге шабуыл жасауға тырысқан екі колонна толығымен жеңіліске ұшырады. Генерал Диас өзінің бригадасының және басқа да әскерлерінің бөліктерімен, сондай-ақ екі артиллерия құралымен, мексикалық бекіністеріне қарсы шабуыл жасап жатқан француз колонналарын тоқтатып, кері шегіндірді. Басқалары кері қайтарылған кезде шығысқа жеткен француз колоннасы да жеңіліске ұшырады. Мексикалық атты әскер қалған француз әскеріне шабуыл жасап, олардың қайта ұйымдасуына мүмкіндік бермеді. Француздар мен мексикалықтар кешкі сағат жетіге дейін бір-біріне қарсы тұра берді, содан кейін француздар Лос-Аламос лагеріне, ал 8-і күні Орисабаға Франциядан күшейткіш күштерді күтуге қайтып келді.

Салдары

Пуэбла шайқасы Мексика үшін соғыстағы маңызды оқиға болды және француз қаруларының жеңісін күткен әлем үшін күтпеген жаңалық болды. Жеңіс Бенито Хуарес үкіметін үлкен үмітпен толықтырды. Сарагоса конгрестің алғысын алды және қылышпен марапатталды. Пуэбла-де-лос-Анхелес қаласының атауы Пуэбла-де-Зарагоса деп өзгертілді. Шайқасқа қатысқан офицерлер мен сарбаздарға құрмет көрсетіліп, сыйлықтар берілді. Сарагоса үкіметке майданнан алынған медальдар мен тұтқындардан алынған безендірулерді жіберді, бірақ президент Хуарес оларды француз әскери тұтқындарымен бірге қайтарды. Генерал Сарагоса жеңіске жеткеннен кейін көп ұзамай, төрт айдан соң ішек қызбасынан қайтыс болды. Бенито Хуарес шығарған жарлық бойынша жыл сайынғы маңызды мереке – Cinco de Mayo белгіленді. Француздар Пуэбла шайқасындағы жеңілісін консерваторлық партияның қолдау көрсетпеуіне байланысты деп есептеді. Шайқастан екі күн өткен соң, француздермен ынтымақтастық жасаған мексикалық генерал Табоада өзінің либералды досы Томас О’Хоранға хат жазып, оны француздерге қосылуға шақырды, олар тұрақты үкімет құруды және елде тәртіп орнатуды көздеп отырғанын айтты. О’Хоран бұл ұсыныстан бас тартты, тіпті келесі жылы француздер жүргізген Пуэбла қоршауына қарсы күресті, бірақ ақырында Екінші Мексика империясының күштеріне қосылды. Пуэбла шайқасындағы жеңілістен кейін француз әскері кері шегінді және қайта жиналды, ал Наполеон III Мексикаға қосымша әскер жіберіп, генерал Лоренцті қызметтен босатқаннан кейін шабуыл жалғасты. Француздар ақырында жеңіске жетіп, 17 мамырда Пуэбланың екінші шайқасында жеңіске жетіп, Мексика қаласына қарай жылжыды. Астана түскеннен кейін Хуарес үкіметі Мексиканың алыс солтүстік аймақтарына жер аударылды. Францияның қолдауымен Мексиканың Екінші империясы құрылды, Габсбургтер әулетінен шыққан Максимилиан Мексика императоры болды. Соғыста маңызды рөл атқарған генерал Порфирио Диас Екінші француз интервенциясы кезінде өзін ең ірі либералды қолбасшылардың бірі ретінде көрсетті, тіпті француздер тұтқындағаннан кейін қашып кетті. Интервенция аяқталғаннан және империя құлағаннан кейін ол 1876 жылы Мексика президенті болмас бұрын Бенито Хуарес үкіметін құлатуға тырысты. Президент Франклин Д. Рузвельттың Латын Америкасы елдерімен байланысты нығайту мақсатындағы «Жақсы көршілік саясатын» жүзеге асыруы АҚШ-та «Cinco de Mayo» мерекесін танымал етудегі маңызды факторлардың бірі болды. Рузвельт әкімшілігінің мерекеге қолдауының арқасында Cinco de Mayo 1950 және 1960 жылдары танымал болды және ақырында ұлттық мерекеге айналды. АҚШ-тағы алғашқы мерекелер Мексиканың Пуэбла штатынан келген иммигранттар арасында шайқасты еске алумен байланысты болса, уақыт өте келе мереке тарихының маңызы азайды және ол Мексиканың барлық аймақтарынан келген иммигранттар мен олардың ұрпақтары үшін Мексика мәдениетін тойлауға айналды. Осыған ұқсас құбылысты Ирландияға христиан дінінің келгенін белгілейтін діни мереке болған Сент-Патрик күнінің, ирланд-американдық мәдениеттің негізінен секулярландырылған мерекесіне айналуынан көруге болады.

Мерекелік іс-шаралар

1862 жылғы 9 мамырда президент Хуарес Пуэбла шайқасының мерейтойы ұлттық мереке болып жарияланды, ол "Пуэбла шайқасы күні" немесе "Синко-де-Майо" деп аталады. Кейде қате түсінікпен, Синко-де-Майо Мексиканың ұлттық күні деп есептеледі. Мексикадағы ең маңызды ұлттық патриоттық мереке – 16 қыркүйектегі Тәуелсіздік күні, ол 1810 жылы Тәуелсіздік соғысын бастарған "Долорес шақыруы" арқасында белгіленеді. Мексика сондай-ақ 27 қыркүйекте 11 жылға созылған Тәуелсіздік соғысының аяқталуын тойлайды. Синко-де-Майо – латын американдықтар үшін мереке күні, бұл күні 1862 жылы Пуэбла шайқасында Техас тумасы, генерал Игнасио Сарагоса басшылығымен Мексика екінші француз империясын жеңгенін еске алады. Мексикалықтардың рухы олардың үлкен және жақсы қаруланған француз армиясын, кішкентай және нашар жабдықталған мексикалық күштермен, оның ішінде 500-дей техас азаматымен жеңгенінен көтерілді. 1930 жылдан бері Пуэбла шайқасының қайта жандандырылуы жыл сайын Мехико қаласының халықаралық әуежайына жақын орналасқан Пеньон-де-лос-Банос таулы аймағында өткізіліп келеді. Көптеген адамдар "Пуэбла шайқасының" Мексикадағыдан гөрі АҚШ-та кеңінен тойланатынын білмейді, кейбіреулер бұл мексикалық американдықтардың өз тамырлары мен дәстүрлеріне деген патриотизмін көрсетуінің бір жолы дейді, бірақ ол әрқашан 1810 жылы испандық үстемдікке қарсы күрестің басталуын білдірген 16 қыркүйектегі Тәуелсіздік күні сияқты маңызды оқиғалардың көлеңкесінде қалады.