Кіріспе
Табиғи процестерден жасалған тыңайтқыштар
Органикалық тыңайтқыштар – табиғи жолмен өндірілетін тыңайтқыштар. Тыңайтқыштар – топыраққа немесе өсімдіктерге қосылып, оларды қоректік заттармен қамтамасыз ететін және өсуін қолдайтын материалдар. Кәдімгі органикалық тыңайтқыштарға барлық жануарлар қалдықтары (ет өңдеу қалдықтары, тыңайтқыш, сұйық тыңайтқыш, гуано), сондай-ақ компост сияқты өсімдік негізіндегі тыңайтқыштар мен биожарықтар жатады.
Өсімдік
Өңделген органикалық тыңайтқыштарға компост, сұйық өсімдік тыңайтқыштары, гумид қышқылы, дәнді ұн, аминқышқылы және теңіз балдырларының сығындылары жатады. Басқа мысалдар – табиғи ферменттермен қорытылған белоктар. Алдыңғы жылдардағы егін қалдықтарының (жасыл тыңайтқыш) шіруі де құнарлылықтың бір көзі болып табылады. Компост өсімдіктерге қоректік заттардың аз мөлшерін ғана береді, бірақ органикалық заттардың артуы арқылы топырақтың тұрақтылығын арттырады. Компост микроорганизмдердің көбеюіне көмектеседі, олар өз кезегінде шіріген өсімдік материалдарын өсімдіктердің оңай сіңіруі үшін қолжетімді биоқоректік заттарға айналдырады. Компост міндетті түрде өсімдік негізінен жасалуы керек емес: ол көбінесе көміртегіге бай өсімдік қалдықтары мен азотқа бай жануарлар қалдықтарының қоспасынан, соның ішінде адам экскреттерінен де жасалады, бұл соңғыларынан патогендерді және жағымсыз иісті жоюға мүмкіндік береді. Дәнді ұндар жүгері глютенінен, люцернадан, мақта тұқымынан немесе соядан жасалуы мүмкін. Көбінесе азот пен калий береді, бірақ соя ұны азот пен фосфорды қамтамасыз етеді. Өсімдіктердің жануынан алынған күл де маңызды калий тыңайтқышы болып табылады.
Торф
Торф – тек ішінара ыдыраған өсімдік материалы. Ол органикалық заттардың көзі болып табылады. Органикалық заттардың деңгейі жоғары топырақтар тығыздануға бейім емес, бұл топырақтың ауа өткізгіштігі мен су ағызуын жақсартады, сондай-ақ топырақ микроорганизмдерінің саулығын қолдауға көмектеседі. Ол кейде ең көп қолданылатын органикалық тыңайтқыш деп есептеледі және көлем бойынша ең ірі органикалық түзетуші зат болып табылады.
Адам қалдықтары
Кәріз шламасы, сондай-ақ биоқатты заттар деп те аталады, – биологиялық қауіпсіз деп танылғанға дейін өңделген, араластырылған, компостталған және кейде кептірілген ағынды су. Тыңайтқыш ретінде ол көбінесе орман шаруашылығы немесе топырақты қалпына келтіру сияқты емес ауыл шаруашылық дақылдарында қолданылады. Биоқатты заттарды ауыл шаруашылығы өндірісінде пайдалану сирек кездеседі, ал АҚШ-тың Ұлттық органикалық бағдарламасы (NOP) биоқатты заттарды органикалық азық-түлік өндірісінде қолдануға тыйым салды; олар биологиялық (минералды емес) шыққан болса да, уытты металлдардың жиналуы, фармацевтикалық препараттар, гормондар және басқа да факторларға байланысты қабылдана алмайды. Адамнан таралатын патогендерге қатысты алаңдаушылықтар мен унитаз бен орталықтандырылған кәріз су тазарту жүйелеріне деген қалаудың артуына байланысты, биоқатты заттар дәстүрлі органикалық тыңайтқыш – адам экскременттерінен алынатын түнгі топырақтың орнын басуда, ол минималды өңдеуден өтеді.
Шаруашылыққа арналған өтініш
Органикалық емес шаруашылықта жасанды және органикалық тыңайтқыштарды қолдану арасындағы шартты келісім кең таралған, көбінесе тез ыдырайтын органикалық заттармен (мысалы, егін қалдықтарын қайтару немесе мал тыңайтқышын қолдану) толықтырылған минералды тыңайтқыштар пайдаланылады. Топырақтың құнарлылығын арттыру үшін жасыл тыңайтқыш ретінде атмосферадан азотты бекіту арқылы, сондай-ақ топырақтағы фосфордың қоректік заттарды қозғалту арқылы мөлшерін арттыру мақсатында жамылғы дақылдар өсіріледі. Тыңайтқыш ағаштар топырақтың терең қабаттарынан қоректік заттарды алып, су пайдалануды реттеуге көмектеседі. Азотты бекіту арқылы атмосферадан және топырақтағы фосфордың қоректік заттарды қозғалту арқылы топырақтың құнарлылығын арттыру үшін бұршақ тұқымдас жамылғы дақылдар немесе тыңайтқыш ағаштар да өсіріледі.
Үлкен тығыздық
Жалпы алғанда, органикалық тыңайтқыштардағы қоректік заттар сусылғанрақ және өсімдіктерге оңай сіңірілмейді. Дегенмен, бұл азотты баяу босататын тыңайтқыш түрі ретінде қажет болуы мүмкін. Табиғаты бойынша органикалық тыңайтқыштар топырақтағы физикалық және биологиялық қоректік заттарды сақтау механизмдерін күшейтеді, артық тыңайтқыштардан туындайтын қауіпті азайтады. Органикалық тыңайтқыштардың қоректік құрамы, ерігіштігі және қоректік заттардың босату жылдамдығы минералды (аңайтқыштарға қарағанда) әдетте төмен болады. Солтүстік Каролина университетінің зерттеуі топырақтағы минералданған азоттың (PMN) мөлшері органикалық мульча қолданған жүйелерде синтетикалық бақылауға қарағанда 182–285% артық екенін көрсетті. "Жылдам босатылатын" органикалық тыңайтқыштар да бар, олар тыңайтқыштан күйіп қалу қаупін тудырады. Оларға компостталмаған мал тыңайтқышы, балық эмульсиясы, қан ұны және зәр жатады. Компостинг осы көздердегі азотты тұрақтырақ формаға айналдырады (біраз мөлшерде жоғалтулармен).
Топырақ биологиясы
Органикалық тыңайтқыштар топырақтың биологиялық әртүрлілігін (топырақтағы тіршілік) және ұзақ мерзімді өнімділігін арттыратыны мәлім, сонымен қатар артық көмірқышқыл газының ірі резервуары болуы мүмкін. Органикалық заттар топырақ организмдерінің көбеюіне органикалық заттармен және микроэлементтермен, мысалы, саңырауқұлақтық микориза (өсімдіктерге қоректік заттарды сіңіруге көмектеседі) сияқты организмдер арасындағы байланыстарды қамтамасыз ету арқылы ықпал етеді, ал өнімділіктің төмендеуіне байланысты пестицидтерге, энергияға және тыңайтқыштарға сыртқы қажеттілікті күрт азайтуға болады.
Бірқалыптылық
Компост пен басқа да көздерден алынатын органикалық тыңайтқыштар әрбір партиясы бойынша айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Партиялық сынақ жүргізбесе, қолданылған қоректік заттардың мөлшерін дәл білуге болмайды. Бірақ, бір немесе бірнеше зерттеулер көрсеткендей, олар ұзақ мерзімді қолдануда химиялық тыңайтқыштармен кемінде тең тиімді.