Кіріспе
Дыбысты жазу және қайта өндіру – бұл дыбыс толқындарын (мысалы, сөйлеу, ән салу, аспаптық музыка немесе дыбыс эффектілері) электрлік, механикалық, электрондық немесе цифрлық түрде жазу және қайта құру процесі. Дыбыс жазу технологиясының екі негізгі түрі бар: аналогты жазу және цифрлық жазу. Акустикалық аналогты жазу микрофонның диафрагмасы арқылы жүзеге асырылады, ол дыбыстық толқындардың тудырған атмосфералық қысымдағы өзгерістерді сезінеді және оларды дыбыс толқындарының механикалық бейнесі ретінде, мысалы, грампластинкаға (стилус пластинкаға жолақтар ойып салады) немесе басқа ортаға жазады. Магниттік таспаға жазу кезінде дыбыс толқындары микрофон диафрагмасын қозғайды және өзгермелі электр тогына айналады, ол электромагнит арқылы өзгермелі магнит өрісіне түрлендіріледі, нәтижесінде дыбыс магниттелген аймақтар түрінде магниттік қаптамасы бар пластик таспаға жазылады. Аналогты дыбысты қайта өндіру – кері процесс, онда үлкен динамик диафрагмасы атмосфералық қысымды өзгертіп, акустикалық дыбыс толқынын құрайды. Цифрлық жазу және қайта өндіру микрофон арқылы алынған аналогты дыбыс сигналын үлгілеу арқылы цифрлық формаға түрлендіреді. Бұл аудио деректерді әртүрлі медиада сақтауға және таратуға мүмкіндік береді. Цифрлық жазу аудионы екілік сандар тізбегі (нөлдер мен бірліктер) түрінде сақтайды, олар дыбыс сигналының амплитудасының үлгілерін тең уақыт интервалдарында, естілетін барлық дыбыстарды жеткілікті жоғары үлгілеу жылдамдығымен көрсетеді. Цифрлық аудио сигналын дыбыс шығару үшін күшейтіп, динамикке қосу алдында қайта ойнату кезінде аналогтық формаға қайта түрлендіру қажет.
Sound recording and reproduction is the electrical, mechanical, electronic, or digital inscription and re creation of sound waves, such as spoken voice, singing, instrumental music, or sound effects. The two main classes of sound recording technology are analog recording and digital recording. Acoustic analog recording is achieved by a microphone diaphragm that senses changes in atmospheric pressure caused by acoustic sound waves and records them as a mechanical representation of the sound waves on a medium such as a phonograph record (in which a stylus cuts grooves on a record). In magnetic tape recording, the sound waves vibrate the microphone diaphragm and are converted into a varying electric current, which is then converted to a varying magnetic field by an electromagnet, which makes a representation of the sound as magnetized areas on a plastic tape with a magnetic coating on it. Analog sound reproduction is the reverse process, with a larger loudspeaker diaphragm causing changes to atmospheric pressure to form acoustic sound waves. Digital recording and reproduction converts the analog sound signal picked up by the microphone to a digital form by the process of sampling. This lets the audio data be stored and transmitted by a wider variety of media. Digital recording stores audio as a series of binary numbers (zeros and ones) representing samples of the amplitude of the audio signal at equal time intervals, at a sample rate high enough to convey all sounds capable of being heard. A digital audio signal must be reconverted to analog form during playback before it is amplified and connected to a loudspeaker to produce sound.
Ерте тарих
Дыбыс алғаш рет жазылғанға дейін музыка жазылатын, бастапқыда жазба музыка белгілері арқылы, содан кейін механикалық құрылғылармен (мысалы, музыкалық қораптар, онда механизм шпиндельді айналдырып, металл тілшелерді тартып, әуенді қайта жаңғыртады). Автоматты музыканы көшіру тарихы 9 ғасырға дейін жетеді, осы кезде Бану Муса ағайындары ең алғашқы механикалық музыкалық аспапты – сумен жұмыс істейтін (гидравликалық) органды ойлап тапқан. Чарльз Б. Фаулердің сөзіне сүйенсек, «бетіне тігілген штырғылары бар цилиндр 19 ғасырдың екінші жартысына дейін музыканы механикалық түрде жасау және көшірудің негізгі құралы болып келді». Бану Муса ағайындары сондай-ақ автоматты флейта ойнатқыш құрылғысын ойлап тапқан, ол алғашқы бағдарламаланатын машина саналды. 1560 жылдарға қарай Росслин шіркеуіндегі мүсіндерде дыбыс тудырған Хладни фигураларын тасқа түсірудің алғашқы әрекеттері бейнеленген болуы мүмкін, бірақ бұл теория толыққанды дәлелденбеген. 14 ғасырда Фландрияда айналмалы цилиндрмен басқарылатын механикалық қоңырау шалушы пайда болды. Ұқсас конструкциялар баррель органдарында (15 ғасыр), музыкалық сағаттарда (1598 жыл), баррель пианиноларында (1805 жыл) және музыкалық қораптарда (шамамен 1800 жыл) қолданылды. Музыкалық қорап – автоматты түрде музыка ойнайтын аспап, ол айналмалы цилиндр немесе диск үстінде орналасқан штырғылардың жиынтығы арқылы болат тістілерді (немесе пластиналарды) тартып, дыбыс шығарады. 1892 жылы жасалған жәрмеңке органында аккордеон тәрізді бүктеліп жасалған перфорацияланған картон кітаптар жүйесі қолданылды. 1876 жылы тұңғыш рет көрсетілген пианинода ұзақ музыкалық шығарманы сақтауға мүмкіндік беретін перфорацияланған қағаз рулоны пайдаланылды. Пианино рулондарының ең жетілген түрлері «қолмен ойналған» болып саналды, яғни олар арнайы пианинода жасалған түпнұсқа рулонның көшірмесі болды, ол тікелей орындаушы музыка ойнағанда тесіктер салып жасалған. Осылайша, рулон нақты орындаушының орындауын жазған, әдеттегі жазба нұсқасынан рулонды тесу арқылы жасалғаннан өзгеше. Тікелей орындауды пианино рулонына жазу технологиясы 1904 жылға дейін жетілдірілген жоқ. Пианино рулондары 1896 жылдан 2008 жылға дейін үздіксіз жаппай өндірілді. 1908 жылғы АҚШ Жоғарғы Сотының авторлық құқыққа қатысты ісінде 1902 жылы өндірілген пианино саны 70 000-ден 75 000-ға дейін, ал пианино рулондары 1 000 000-нан 1 500 000-ға дейін жеткені айтылды.
Фонограф
Ауа арқылы өтетін дыбыстарды жазатын алғашқы құрылғы (бірақ оларды қайта ойната алмайтын – мақсаты тек көру арқылы зерттеу) – 1857 жылы париждік өнертапқыш Эдуард Леон Скотт де Мартинвилл патент алған фонавтограф. Адам дауысының ең ерте белгілі жазбалары – 1857 жылы жасалған фонавтограф жазбалары, олар фонавтограмма деп аталады. Олар дыбыс толқынымен модуляцияланған ақ сызықтардан тұратын қағаз парақтарынан құралған, бұл сызықтар тербелмелі қаламмен жасалған, ол қағаз астынан өтетін кезде күйе жабынын кесіп өтеді. Француз халық әні «Au Clair de la Lune»-нің 1860 жылғы фонавтограммасы 2008 жылы алғаш рет сканерлену арқылы және дыбысты графикалық түрде кодтаған толқынды сызықты тиісті цифрлық аудио файлға айналдыру үшін бағдарламалық жасақтама қолданылу арқылы дыбыс ретінде ойнатылды.
Фонограф
Томас Эдисонның телеграф және телефон сияқты екі өзге де жаңалық бойынша жұмысы фонографты дамытуға алып келді. 1877 жылы Эдисон телеграф сигналдарын қағаз таспаға көшіретін машинамен айналысып жатты, осы таспаны телеграф арқылы қайта-қайта жіберуге болатын. Фонограф цилиндр және дискі түрінде де жасалды.
Цилиндр
1877 жылдың 30 сәуірінде француз ақыны, юмористік жазушы және өнертапқышы Шарль Крос өзі ұсынған әдісін толық түсіндіретін хатты қамтитын, мөрленген конвертті Париждегі Ғылым академиясына тапсырды, бұл әдіс палеофон деп аталды. Палеофонның жұмыс істейтін үлгісі табылмаса да, кейбір тарихшылар Кросты дыбысты жазу және қайта өндіру машинасының алғашқы ойлап табушысы ретінде еске алады. Алғашқы дыбысты жазу және қайта өндіру құрылғысы – Томас Эдисонның 1877 жылы ойлап тапқан және 1878 жылы патенттеген механикалық фонограф цилиндрі болды. Бұл өнертабыс тез арада бүкіл әлемге тарады, ал келесі екі онжылдықта коммерциялық жазу, тарату және дыбыс жазбаларын сату өсіп келе жатқан жаңа халықаралық индустрияға айналды, ең танымал жазбалар 1900 жылдардың басында миллиондаған данада сатылды. 1901 жылы балауыз цилиндрлерін гравировкалаудың орнына қалыптау арқылы жаппай өндіру процесі енгізілді. Жаппай өндіріс техникасының дамуы цилиндрлік жазбалардың өнеркәсіптік дамыған елдерде кең таралған тұтыну тауарына айналуына мүмкіндік берді, ал цилиндр 1880 жылдардың соңынан 1910 жылға дейін басты тұтыну форматы болып табылды.
Диск
Келесі маңызды техникалық жетістік – граммофондық пластинканың ойлап табылуы болды, ол көбінесе Эмиль Берлинерге жатқызылады және 1887 жылы патенттелген. Дегенмен, одан бұрын басқалар да ұқсас дискілік құрылғыларды көрсеткен, ең танымалсы – Александр Грэм Белл 1881 жылы. Дискілерді жасау, тасымалдау және сақтау оңай болды, сонымен қатар олар цилиндрлерге қарағанда сәл дауыстырақ болатын. Граммофондық пластинкалардың сатылымы шамамен 1910 жылы цилиндрлерді басып өтті, ал Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай дискілер коммерциялық жазбалардың басым форматына айналды. Цилиндрлерді өндіруші болған Эдисон өзінің нарығын қайтару үшін Edison Disc Record-ты жасады. Екі жақты (номиналды 78 айналымдық) шелак дискісі 1910-шы жылдардың басынан 1950-ші жылдардың соңына дейін тұтынушылар үшін стандартты музыкалық формат болды. Әртүрлі нұсқаларында аудиодискі форматы 20-шы ғасырдың соңына дейін тұтынушылардың дыбыс жазбаларының негізгі құралы болып келді. Бірыңғай қабылданған жылдамдық болмаса да, әртүрлі компаниялар әртүрлі жылдамдықтарда ойнатылатын дискілерді ұсынды. Бірақ ірі жазба компаниялары ақырында номиналды 78 айналымдық индустрия стандартына келді. Америкада көрсетілген жылдамдық – 78,26 айналым/мин, ал әлемнің қалған бөлігінде – 77,92 айналым/мин. Жылдамдықтардың айырмашылығы жазбаларды калибрлеу үшін қолданылатын стробоскоптарға қуат беруге арналған айнымалы ток жиіліктерінің айырмашылығына байланысты болды. Дискі форматының номиналды жылдамдығы оның кең таралған лақап атын – «жетпіс сегізді» (басқа жылдамдықтар қолжетімді болғанға дейін) берді. Дискілер шелак немесе оған ұқсас, сынғыш пластик сияқты материалдардан жасалған, олар жұмсақ болат, тікен және тіпті сапфир сияқты әртүрлі материалдардан жасалған инелермен ойнатылды. Дискілердің ойнату мерзімі шектеулі болды және олардың өндірілу әдісіне байланысты өзгерді. Алғашқы, таза акустикалық жазба әдістерінің сезімталдығы мен жиілік диапазоны шектеулі болды. Орта жиілік диапазонындағы ноталарды жазуға болады, бірақ өте төмен және өте жоғары жиіліктерді жазу мүмкін емес еді. Скрипка сияқты аспаптарды дискіге көшіру қиын болды. Бұл мәселені шешу үшін Строх скрипкасын пайдалануға болады, ол скрипканың көпіріне қосылған диафрагмаға қосылған конустық мүйізді пайдаланады. Электрлік жазбалар дамығаннан кейін мүйіздің қажеті болмады. Ұзақ ойналатын 33⅓ айналымдық микро-жазба LP пластинкасы Columbia Records компаниясында жасалды және 1948 жылы таныстырылды. 45 айналымдық микро-жазба винилдік сингл RCA Victor компаниясымен 1949 жылы ұсынылды. АҚШ-та және көптеген дамыған елдерде екі жаңа винил форматы 1950-ші жылдардың соңына қарай 78 айналымдық шелак дискілерін толықтай ығыстырды, бірақ әлемнің кейбір аймақтарында 78-ші дискі 1960-шы жылдарға дейін сақталды. Винил шелактан әлдеқайда қымбат болды, бұл 78 айналымдық дискілерде оны қолдануды ерекшелендіретін бірнеше факторлардың бірі, бірақ ұзақ ойналатын дискілер үшін қосымша шығын қабылданатын болды. 45-ші форматтағы компактты дискіге өте аз материал қажет болды. Винил штамптау және ойнатуда жақсартылған өнімділікті ұсынды. Винилді пластинкалар «жарылмайтын» деп жарнамаланды, бірақ олар мұндай емес еді. Дегенмен, олар балауыз цилиндрлерімен салыстырғанда бұрын «жарылмайтын» деп аталатын шелактан әлдеқайда берік болды.
Электрлік
Дыбыс жазу бастапқыда толығымен механикалық процесс ретінде басталды. Телеграф сияқты күшейткіші жоқ, жай ғана телефонға негіделген бірнеше жазба құрылғыларын қоспағанда, 1920 жылдарға дейін осылай болды. 1877 жылы фонографтың ойлап табылуынан бастап, 1970 жылдардың басында алғашқы коммерциялық цифрлық жазбалар пайда болғанға дейін, дыбыс жазу тарихындағы ең маңызды кезең – сол кезде электрлік жазу деп аталған, дыбысты электр сигналына айналдыратын микрофонды қолдану болды. Бұл сигнал күшейтіліп, жазба стиліне әсер ететін. Бұл жаңалық акустикалық процесске тән «мүйізді дыбыс» резонанстарын жойды, аудио жиіліктерінің пайдалы диапазонын кеңейту арқылы айқын әрі толыққанды жазбалар жасады және бұрын жаздыру мүмкін болмаған алыс және әлсіз дыбыстарды жазуға мүмкіндік берді. Осы кезеңде радиомен байланысты бірнеше электрондық жетістіктер жазба процесінде революция жасады. Олардың ішінде жақсартылған микрофондар және электрондық сүзгілер сияқты қосымша құрылғылар бар, олардың барлығы жазбада қолдану үшін электрондық күшейткішке тәуелді болды. 1906 жылы Ли Де Форест Audion триодты вакуумдық түтігін ойлап тапты, ол әлсіз электр сигналдарын күшейте алатын электрондық клапан. 1915 жылға қарай, ол Нью-Йорк пен Сан-Франциско арасындағы телефондық байланысты мүмкін еткен алысқа қашықтықтан телефон желілерінде қолданыла бастады. Бұл түтіктің жетілдірілген нұсқалары 1950 жылдардың ортасында алғашқы транзисторлық аудио құрылғылар коммерциялық өндіріске енгенге дейін барлық электрондық дыбыс жүйелерінің негізін құрады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ және Ұлыбритания инженерлері оқу мақсатында неміс суасты қайығының дыбысын жазып, қайта шығарудың жолдарын іздеді. Сол кездегі акустикалық жазу әдістері дыбыстарды дәл қайта шығара алмады. Алғашқы нәтижелер көңіл көншітпейтін болды. 1920 жылдың 11 қарашасында Лондонның Вестминстер аббаттығында «Белгісіз жауынгердің» жерлеу рәсіміне жасалған алғашқы электрлік жазба көп шусыз жарияланды. Жазушылар сол кездегі телефондарда қолданылатын микрофондарды пайдаланды. Төрт микрофон аббаттықта жасырын орнатылып, сырттағы көліктегі жазба жабдықтарына қосылды. Электрондық күшейткіш қолданылса да, дыбыс әлсіз және анық емес болды, бұл сол кездегі жағдайларда ғана мүмкін болды. Бірнеше жыл бойы бұл жазба электрлік жазбаның жалғыз мысалы болып қалды. 1920 жылдардың басында бірнеше жазба компаниялары мен тәуелсіз өнертапқыштар, әсіресе Орландо Марш, электрлік жазу үшін жабдықтар мен әдістерді тәжірибеден өткізді. Марштың электрлік жазылған Autograph Records жазбалары 1924 жылы, ірі жазба компанияларының ұқсас ұсыныстарынан бір жыл бұрын көпшілікке сатылды, бірақ олардың жалпы дыбыс сапасы дәстүрлі акустикалық әдістерге қарағанда айқын артықшылықты көрсетуге тым төмен болды. Марштың микрофондық техникасы ерекше болды және оның жұмысы басқалар әзірлеген жүйелерге көп әсер етпеді. Телефон индустриясының алып компаниясы Western Electric-тің зерттеу зертханаларында ешбір жазба компаниясының немесе тәуелсіз өнертапқыштардың теңесе алмайтын материалдық және адамдық ресурстары болды. Олардың қолында 1916 жылы жасалған және 1922 жылы жақсартылған конденсаторлық микрофон, ең жақсы күшейткіштер мен сынақ жабдықтары болды. Олар 1918 жылы электромеханикалық диктофонды патенттеді және 1920 жылдардың басында дыбысты электрондық түрде жазу және қайта шығару үшін екі заманауи жүйені әзірлеуге арналған жабдықтары мен тәжірибесін қолдануды шешті: біреуі дәстүрлі дискілерді, ал екіншісі кинолентаға оптикалық түрде жазды. Олардың инженерлері электрлік схемалардың механикалық аналогтарын пайдаланудың алғашқыларын жасады және дискілік жазба жүйесіндегі балауыз шелегіне саңылау жасау үшін жоғары сапалы «резеңке желі» жазғышын жасады. 1924 жылға қарай, Western Electric екі жетекші жазба компаниясы – Victor Talking Machine Company және Columbia Phonograph Company үшін демонстрация ұйымдастырды. Екеуі де жүйеге лицензия алды және 1925 жылдың ақпан айында алғашқы электрлік жазбаларын жасады, бірақ олардың екеуі де бірнеше айдан кейін ғана шығарды. Олардың каталогтарын бірден ескіргеннен қалдырмау үшін екі ұзақ жылдар бойы қақтығысқан қарсылас компаниялар 1925 жылдың қарашасына дейін жаңа процесті жарияламауға келісті, сол кезде күтілетін сұранысты қанағаттандыру үшін жеткілікті электрлік репертуарлар болады. Келесі бірнеше жыл ішінде кішірек жазба компаниялары басқа электрлік жазу жүйелерін лицензиялады немесе жасады. 1929 жылға қарай, тек «Harmony» лейблі ғана ескі акустикалық әдіспен жазбалар шығарып тұрды. Western Electric-тің сынақ жазбаларының кейбір сақталған үлгілерін ерте коммерциялық жазбалармен салыстыру көрсетті, жазба компаниялары жазбалардың жиілік диапазонын жасанды түрде төмендеткенін, олар электрондық емес ойнату құрылғыларын шамадан тыс жүктемеу үшін, өйткені олар өте төмен жиіліктерді жағымсыз дыбыс ретінде қайта шығарып, жоғары жиіліктерді күшті жазған дискілерді тез тоздыратын.
Оптика және магниттік
1920 жылдары «Фонофильм» және басқа да ерте кино дыбыс жүйелері оптикалық жазу технологиясын қолданды, онда дыбыс сигналы фотопленкаға графикалық түрде жазылды. Сигналды құрайтын амплитуда өзгерістері жарық көзін модуляциялау үшін пайдаланылды, ол тар саңылау арқылы қозғалмалы пленкаға бағытталды, бұл сигналды дыбыс жолағының тығыздығының немесе енінің өзгеруі ретінде фотоға түсіруге мүмкіндік берді. Проектор тұрақты жарық және фотодетекторды пайдаланып, бұл өзгерістерді электр сигналына айналдырды, ол күшейтіліп, экран артындағы динамиктерге жіберілді. Оптикалық дыбыс бүкіл әлемде стандартты кинофильмдік дыбыс жүйесіне айналды және 1950 жылдары магниттік дыбыс таспаларын алмастыру әрекеттеріне қарамастан, кинотеатрларда көрсетілетін түпнұсқалар үшін қазірге дейін қолданылып келеді. Қазіргі уақытта 35 мм фильмдердегі барлық түпнұсқаларда аналогтық оптикалық саундтрек болады, әдетте Dolby SR шуды азайтумен стерео форматында. Сонымен қатар, Dolby Digital және/немесе Sony SDDS форматында оптикалық жазылған цифрлық дыбыс та болуы мүмкін. DTS саундтрегі бар CDROM-дарды синхрондау үшін оптикалық түрде жазылған уақыт коды да жиі қолданылады. Осы кезеңде тағы бірнеше маңызды жаңалықтар болды, соның ішінде алғашқы практикалық магниттік дыбыс жазу жүйесі – магниттік сымдық диктофон, ол даттық өнертапқыш Вальдемар Пульсеннің жұмысына негізделген. Магниттік сыммен жазғыш аппараттар тиімді болды, бірақ дыбыс сапасы нашар болды, сондықтан соғыстар арасында олар негізінен дауысты жазу үшін пайдаланылды және кеңсе диктант машиналарын ретінде сатылды. 1924 жылы неміс инженері Курт Штилле телеграфты электронды күшейткішпен жаңартып, жетілдірді. Келесі жылы Людвиг Блатнер жұмыс бастады, ол ақырында сымның орнына болат лентаны қолданған «Блатнерфонды» жасады. 1930 жылы BBC радио бағдарламаларын жазу үшін «Блатнерфондарды» қолдана бастады. 1933 жылы радио пионері Гульельмо Марконидің компаниясы «Блатнерфонның» құқықтарын сатып алды, ал жаңадан жасалған «Marconi Stille» диктофондары 1935 жылғы наурыз айында BBC Maida Vale студиясына орнатылды. «Блатнерфон» және «Marconi Stille» диктофондарында қолданылатын лента – қырғыш пышақтар жасауға қолданылатын материал, сондықтан таңқаларлық емес, қауіпті «Marconi Stille» диктофондары өте қауіпті деп есептелді, сондықтан техниктер оларды қауіпсіздік үшін басқа бөлмеден басқарды. Жазу жылдамдығы жоғары болғандықтан, олар диаметрі шамамен бір метр болатын үлкен катушкаларды қолданды, ал жұқа лента жиі жыртылып, студияда өткір болат сынықтарын шашыратты.
Таспа
Магниттік таспаны жазу күшейтілген электрлік аудио сигналын пайдаланып, таспа басымен тудырылатын магнит өрісінің аналогты өзгерістерін жасайды, бұл өзгерістер қозғалмалы таспаға магниттелу түрінде түсіріледі. Ойнату режимінде сигнал жолы кері өтеді, таспа басы өзгеріп магниттелген таспаның үстінен өте қалғанда шағын электр генераторы ретінде әрекет етеді. Бастапқыда қолданылған қатты болат лента, көптеген жағдайларда тиімдірек жабынталған қағаз лентамен ауыстырылды, бірақ жақын арада ацетат қағазды стандартты таспа негізі ретінде ығыстырды. Ацетаттың тартылу күші төмен, сондықтан жұқа болса, оңай жыртылады, демек, ол полиэстермен алмастырылды. Бұл технология, 1950-80 жылдар аралығындағы барлық дерлік коммерциялық жазбалардың негізін құрайды, 1930 жылдары неміс аудио инженерлері жасады. Олар AC бұрмалау принципін қайта ашты (алғаш 1920 жылдары сымды жазғыштарда қолданылды), бұл таспа жазбаларының жиілік диапазонын едәуір жақсартты. K1 Magnetophon – 1935 жылы Германияда AEG компаниясы жасаған алғашқы практикалық таспа жазғыш. Технологияны 2-ші дүниежүзілік соғыстан кейін американдық аудио инженері Джон Т. Муллин, Bing Crosby Enterprises қолдауымен одан әрі жетілдірді. Муллинның алғашқы жазғыштары неміс жазғыштарының өңделген нұсқалары болды. 1940 жылдардың соңында Ampex компаниясы АҚШ-та коммерциялық түрде қол жетімді алғашқы таспа жазғышты шығарды. Магниттік таспа радио және дыбыс индустриясында революция жасады. Дыбысты бірнеше рет жазуға, өшіруге және қайта жазуға болады, дыбыстарды таспадан таспаға минимал сапа жоғалтумен көшіруге болады, ал жазбаларды физикалық түрде таспаны кесіп, қайта біріктіру арқылы өте дәл өңдеуге болады. 1948 жылы шыққан Ampex 200 моделі – алғашқы коммерциялық таспа жазғыштан кейін бірнеше жыл өткен соң, американдық музыкант-өнертапқыш Лес Пол алғашқы көпжолғы таспа жазғышты ойлап тапты, бұл жазба индустриясында тағы бір техникалық революцияны бастады. Таспа толығымен электрондық құралдармен жасалған алғашқы дыбыс жазбаларын жасауға мүмкіндік берді, бұл Musique Concrète мектебінің және Карлхайнц Стокхаузен сияқты авангард композиторларының батыл дыбыстық эксперименттеріне жол ашты, нәтижесінде The Beatles және The Beach Boys сияқты әртістердің инновациялық поп-музыкалық жазбалары пайда болды. Таспаны өңдеудің қарапайымдығы мен дәлдігі, бұрын қолданылған дисктерді өңдеудің қиын процедураларымен салыстырғанда, және таспаның тұрақты жоғары дыбыс сапасы радио желілерін ойын-сауық бағдарламаларын жүйелі түрде алдын ала жазуға көндірді, олардың көпшілігі бұрын тікелей эфирде берілетін. Сонымен қатар, алғаш рет телерадиокомпаниялар, реттеушілер және басқа да мүдделі тараптар әр күндік радио хабарларын толыққанды аудиожазбаға түсіруге мүмкіндік алды. Көпжолғы жазу және таспа эхосы сияқты жаңалықтар радио бағдарламалары мен жарнамаларды жоғары деңгейде күрделілікпен және жетілдірумен жасауға мүмкіндік берді. Бұл жаңалықтардың, мәңгілік циклді тарату картриджінің пайда болуымен бірігіп, радио бағдарламаларының мазмұны мен жарнамасының қарқыны мен өндіріс стиліне елеулі өзгерістер әкелді.
Стерео және хай-фи
1881 жылы Париж операсының дыбысын тарату тәжірибелері кезінде, әртүрлі микрофондарға қосылған құлаққаптарды екі құлаққа ұстап, сахнадағы әншілердің қозғалысын қадағалауға болатыны анықталды. Бұл жаңалық 1890 жылы Théâtrophone жүйесімен коммерцияландырылды, ол 1932 жылға дейін қырық жылдан астам уақыт бойы жұмыс істеді. 1931 жылы британдық электроника инженері Алан Блумлейн, EMI компаниясында жұмыс істей отырып, кинодағы актердің дауысын экрандағы қозғалысына сәйкес ету тәсілін ойлап тапты. 1931 жылдың желтоқсан айында ол осы идеяны қамтитын патентке өтініш берді, ал 1933 жылы ол Ұлыбританияның 394,325 нөмірімен тіркелді. Келесі екі жылда Блумлейн стерео микрофондар мен стерео дискілерді кесетін құралды жасап шығарды және стерео дыбыс жолы бар бірнеше қысқа фильмдерді түсірді. 1930 жылдары магниттік таспамен жүргізілген тәжірибелер жоғары сапалы стереофониялық дыбысты жазып, қайта өндіруге мүмкіндік берген алғашқы практикалық коммерциялық дыбыс жүйелерін құруға ықпал етті. 1930 және 1940 жылдары стереомен жүргізілген тәжірибелер синхронизация мәселелеріне байланысты қиындықтарға тап болды. 1937 жылы Bell Laboratories екі каналды стереоның практикалық жүйесін көрсетті, ол фильмдегі екі оптикалық дыбыс жолын пайдаланды. Ірі киностудиялар үш және төрт жолды дыбыс жүйелерін жылдам дамытты, ал 1938 жылы Джуди Гарланд MGM фильмі үшін алғашқы коммерциялық стерео дыбыс жазбасын жасады. Стерео дыбыс жолы бар алғашқы коммерциялық фильм 1940 жылы шыққан Уолт Диснейдің "Фантазиясы" болды. 1941 жылы шыққан "Фантазия" Fantasound дыбыс жүйесін қолданды. Бұл жүйе дыбыс үшін жеке пленканы пайдаланды, ол суретті тасымалдайтын пленкамен синхронизацияланды. Дыбыстық пленкада үш сол, орта және оң аудио үшін – және төртіншісі үш аудио каналдың ойнату деңгейін басқаратын үш жазылған тонмен «бақылау» жолы ретінде екі еселенген ені бар төрт оптикалық дыбыс жолы болды. Бұл жүйеге қажетті күрделі жабдықтардың болуына байланысты Дисней фильмді көрсетуді «жол шоуы» ретінде ұйымдастырды және тек АҚШ-та ғана көрсетті. Фильмнің тұрақты көрсетілімдері 1956 жылға дейін стандартты монооптикалық 35 мм пленканы пайдаланды, содан кейін Дисней фильмді Cinemascope төрт жолды магниттік дыбыс жүйесімен стерео дыбыс жолымен шығарды. 1941 жылы магниттік таспамен жұмыс істеген неміс аудио инженерлері стерео жазуды жасады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жасалған 250 стереофониялық жазбаның тек үшеуі ғана сақталды: Вальтер Гизекинг пен Артур Ротермен орындалған Бетховеннің 5-ші фортепиано концерті, Брамстың серенадасы және фон Караянмен орындалған Брукнердің 8-ші симфониясының соңғы бөлімі. Басқа ерте неміс стереофониялық таспалары бомбалау кезінде жойылған деп есептеледі. 1940 жылдардың соңында Ampex компаниясы алғашқы коммерциялық екі жолды магнитофонды ұсынғанға дейін стерео таспалық жазу коммерциялық тұрғыдан мүмкін болмады. Көпжолды таспаның қолжетімділігіне қарамастан, стерео бірнеше жыл бойы коммерциялық музыка жазуының стандартты жүйесіне айналмады және 1950 жылдары мамандандырылған нарықта қалды. EMI (Ұлыбритания) алғашқы коммерциялық стереофониялық таспаларды шығарған компания болды. Олар алғашқы Stereosonic таспасын 1954 жылы шығарды. Басқалары His Master's Voice (HMV) және Columbia лейблдерімен бірге тез арада одан әрі шықты. Көбінесе классикалық музыка немесе лирикалық жазбалар болған 161 Stereosonic таспасы шығарылды. RCA осы таспаларды АҚШ-қа импорттады. АҚШ-та шығарылған кейбір HMV таспалары 15 долларға дейін сатылса да, 1950 жылдардың екінші жартысында Америкада екі жолды стереофониялық таспалар сәтті болды. Стерео жазу тарихы 1957 жылдың соңында Блумлейн бұрын жасаған соқпақ форматын қолданған Westrex стереофонограф дискісінің енгізілуімен өзгерді. Англиядағы Decca Records 1940 жылдары FFRR (Full Frequency Range Recording) шығарды, ол винилдік жазбалардағы жоғары сапалы жазбалардың халықаралық стандарты ретінде қабылданды. Эрнест Ансерметтің Игорь Стравинскийдің "Петрушка" әніне жасаған жазбасы толық жиілік диапазонындағы жазбалардың дамуында және 1946 жылы тыңдаушыларды жоғары сапалы дыбысқа тартуда маңызды рөл атқарды. 1960 жылдардың ортасына дейін жазба компаниялары ең танымал музыканы монофониялық дыбыста араластырып шығарды. 1960 жылдардың ортасынан 1970 жылдардың басына дейін негізгі жазбалар моно және стерео форматтарында шығарылды. Бастапқыда тек моно түрінде шығарылған жазбалар ремикстеуден псевдостереоға дейінгі әр түрлі әдістерді қолдана отырып, стерео түрінде қайта шығарылды.
Аудио компоненттері
Салыстырмалы түрде нәзік вакуумдық түтіктерді кішкентай, берік және тиімді транзисторлармен алмастыру 1960 жылдардан бастап тұтынушылардың жоғары сапалы дыбыс жүйелерінің сатылымын үдетті. 1950 жылдары көптеген дискі ойнатқыштар монофониялық болды және дыбыс сапасы салыстырмалы түрде төмен еді. Аз ғана тұтынушылар жоғары сапалы стерео дыбыс жүйелерін алуға шамасы келді. 1960 жылдары американдық өндірушілер модульді Hi-Fi компоненттерінің жаңа буынын ұсынды – жеке дискі ойнатқыштар, алдын ала күшейткіштер, күшейткіштер, интегралдық күшейткіштер түрінде біріктірілгендері, магнитофондар және графикалық эквалайзер сияқты басқа да қосымша құралдар, оларды толыққанды үй дыбыс жүйесін құру үшін біріктіруге болатын. Бұл жетістіктерді жапондық ірі электроника компаниялары жылдам қабылдап, көп ұзамай әлемдік нарықты салыстырмалы түрде қолжетімді, жоғары сапалы транзисторлық аудио компоненттерімен толықтырды. 1980 жылдары Sony сияқты компаниялар музыка жазу және ойнату индустриясындағы әлемдік лидерлерге айналды.
Цифрлық
1982 жылы цифрлық дыбысты жазудың және кейіннен компакт-дискінің (CD) пайда болуы жазбалардың сапасы мен беріктігіне елеулі жақсарту әкелді. CD тұтынушылық музыка индустриясында жаңа үлкен өзгерістер толқынын бастады, 1990 жылдардың ортасына қарай винилдік пластинкалар шағын нарық сегментіне ығыстырылды. Жазу индустриясы цифрлық жүйелерді енгізуге күшпен қарсылық көрсетті, себебі олар түпнұсқа жазбалардың мінсіз көшірмелерін жасауға қабілетті құралдың арқасында кең ауқымды пираттықтан қорқыды. Соңғы және революциялық жетістіктер цифрлық жазу саласында болды, түрлі сығылмаған және сығылған цифрлық аудио файл форматтары, цифрлық деректерді дыбысқа нақты уақытта түрлендіре алатын жеткілікті қуатты және жылдам процессорлар, сондай-ақ арзан жаппай сақтағыштар жасалды. Бұл жаңа түрдегі портативті цифрлық аудио ойнатқыштардың пайда болуына әкелді. 1990 жылдары кішкентай, қайта жазуға болатын дискілерде ATRAC сығылымын қолданатын минидиск ойнатқышы ұсынылды, бірақ қатты күйдегі, ұшпайтын флэш-жадтың бағасы төмендеген кезде қолданыстан шықты. Super Audio CD, DVD-A, Blu-ray Disc және HD DVD сияқты бір тасымалдағышта сақталатын деректер көлемін арттыратын технологиялар қолжетімді болғанда, бір дискіге ұзын, жоғары сапалы бағдарламалар сыя бастады. Дыбыс файлдарын интернеттен және басқа да көздерден оңай жүктеуге болады және оларды компьютерлерге және цифрлық аудио ойнатқыштарға көшіруге болады. Цифрлық аудио технологиясы қазір аудионың барлық саласында қолданылады – орташа сападағы музыка файлдарын кездейсоқ пайдаланудан бастап, ең жоғары талаптарға жауап беретін кәсіби қолданыстарға дейін. Интернет-радио және подкастинг сияқты жаңа қолданыстар пайда болды. Жазу, өңдеу және тыңдау технологияларындағы дамулар соңғы онжылдықтарда жазба, кино және теледидар индустрияларын өзгертіп жіберді. Аудио өңдеуді магниттік таспаны пайдалану арқылы жүзеге асыру мүмкін болды, бірақ MIDI, дыбыс синтезі және цифрлық аудио жұмыс станциялары сияқты технологиялар композиторлар мен артистерге үлкен бақылау мен тиімділік мүмкіндіктерін ұсынады. Цифрлық аудио техникасы мен жаппай сақтағыштар жазу шығындарын төмендетіп, жоғары сапалы жазбаларды шағын студияларда жасауға мүмкіндік берді. Бүгінде жазба жасау процесі трекке түсіру, микстеу және мастерлеу кезеңдеріне бөлінеді. Көпжолғы жазу бірнеше микрофондардан немесе әртүрлі түсірулерден сигналдарды таспаға, дискіге немесе жаппай сақтағышқа түсіруге мүмкіндік береді, бұл микстеу және мастерлеу кезеңдерінде бұрын қолжетімсіз болған икемділікті қамтамасыз етеді.
Бағдарламалық жасақтама
Көптеген түрлі цифрлық аудио жазу және өңдеу бағдарламалары бар, олар бірнеше компьютерлік операциялық жүйелерде жұмыс істейді. Олардың қолданылу саласы кең: ойын-сауық үшін жазылымдар жасайтын қарапайым пайдаланушылардан бастап, шағын жобалармен айналысатын тұрақты әуесқойларға дейін, сондай-ақ альбомдар жазатын, фильмдерге музыка жасайтын және бейне ойындарға дыбыс дизайнымен айналысатын кәсіби дыбыс инженерлеріне дейін. Сөйлеуді жазу және мәтіндеуге арналған цифрлық диктант бағдарламалық жасақтамасына басқа талаптар қойылады; түсініктілік және икемді ойнату мүмкіндіктері маңызды, ал кең жиілік диапазоны мен жоғары дыбыс сапасы бұл жағдайда аса қажет емес.
Құқықтық мәртебе
Авторлық құқық саласында фонограмма немесе дыбыс жазуы – дыбыстардың белгілі бір ортаға бекітілуі нәтижесінде туындайтын туынды. Фонограмма авторлық құқығы туралы хабарламада Женева фонограммалар конвенциясында толық шеңбер ішіндегі P әрпі (℗) деп белгіленген дыбыс жазу авторлық құқығының таңбасы қолданылады. Бұл әдетте, музыкалық шығарманың авторлық құқығын көрсететін © таңбасымен бірге келдіреді. Жазу, әннен тәуелсіз болып табылады, сондықтан жазуға авторлық құқық көбінесе жазу компаниясына тиесілі. Орындаушының немесе продюсердің мұндай құқықтарға ие болуы сирек кездеседі. Жазуларға авторлық құқық 1972 жылдан бері, ал музыкалық шығармаларға немесе әндерге авторлық құқық 1831 жылдан бері қорғалады. Ұсынған үлгілерді (sampling) және биттерді (beats) пайдалану туралы даулар әлі де жалғасуда. Дыбыс жазуға түзету енгізуге (SRA) дейін, ол 1972 жылы күшіне енген, дыбыс жазуларға авторлық құқық штаттық деңгейде қарастырылды. Федералды авторлық құқық заңдары көптеген штаттық авторлық құқық заңдарына басымдық береді, бірақ SRA күшіне енгеннен кейін дыбыс жазуларға қатысты штаттық авторлық құқықтың бір толық мерзімге сақталуына рұқсат береді, яғни 2067 жылға дейін.
Ұлыбритания
1934 жылдан бері Ұлыбританияда авторлық құқық заңнамасы дыбыс жазбаларын (немесе фонограммаларды) музыкалық туындылардан ерекше қарастырады. 1988 жылғы Авторлық құқық, дизайн және патенттер туралы заңда дыбыс жазуы мынадай деп анықталған: а) дыбыстарды тіркеу, одан оларды қайта өндіруге болады, немесе б) әдеби, драмалық немесе музыкалық туындының толық немесе кез келген бөлігін тіркеу, одан туындының немесе бөлігінің дыбыстарын қайта өндіруге болады, тіркеу қандай ортада жасалғанына және дыбыстарды қайта өндіру немесе жасау тәсіліне қарамастан. Осылайша, ол винилді пластинкаларды, таспаларды, компакт-дискілерді, цифрлық аудиотаспаларды және жазбаларды MP3 форматында қамтиды.