Кіріспе

Кауполикан (мапудунгун тілінде «жіпті тас» (queupu) немесе «көк кварц тас» (Kallfulikan) деген мағынаны білдіреді) – мапуче халқының токиі немесе соғыс басшысы, ол 16 ғасырда қазіргі Чили аумағына басып кірген испан конкистадорларына қарсы халқының қарсылығын жетекшілік етті. Оның токи ретіндегі билігі шамамен 1553-1558 жылдар аралығында болды.

Өмірбаян

Ла Араукана поэмасы бойынша Кауполиканның бірінші әйелі Фрезия болған, алайда басқа авторлар оны Гюден немесе Пака деп те атайды. Оның жалғыз баласы Лемукагуин, немесе Кіші Кауполикан аталған. Дәстүрге және Фернандо Алегрияның жазбаларына сәйкес, Кауполикан қабақты келген және бала кезінен бір көзі көрмейтін болған.

Алғашқы жылдары

Кауполикан жастығынан бастап испан конкистадорларына қарсы күресіп, өз халқының азаттығына қол жеткізуге көмектесті. Ол Лаутароның ізбасары ретінде мапуче халқының Токиі болып сайланды (әйтсе де, Алонсо де Эрцилла оның бұрын сайланғанын және Коло Колоның Арауко соғысын жүргізу үшін оны құпия үміткер ретінде таңдағанын айтады). Кауполикан мапуче қоғамында өте беделді жан болған, себебі ол және оның бауырлары тайпа үшін шайқас стратегияларын жоспарлаған әскери басшылардың қатарында болды. Мапучелер – Чилидің оңтүстігінде испан конкистадорларына қарсылық көрсеткен халық. Лаутаромен бірге Кауполикан 16 ғасырдағы соғыстарда мапуче халқының басшыларының бірі болды. Кауполикан Лаутаромен Тукапель шайқасында және одан кейін Тукапель бекінісін басып алуда бірлесіп әрекет етті, сол шайқаста испан әскері жеңіліп, олардың қолбасшысы Педро де Вальдивия қаза тапты. Тарихшы Джеронимо де Вивар Педро де Вальдивияның өліміне Кауполиканды кінәлі деп есептейді. Кауполикан есімі тума халықтардың қарсылығының символына айналды, оның өмірі мен ерліктері Гарсия Хуртадо де Мендоса мен Манрике әскерінің әскери капитаны Алонсо де Эрцилланың "La Araucana" атты эпикалық поэмасында және Рубен Дарионың "Кауполикан" поэмасында сипатталған. Кауполикан қатысқан Арауко соғысының маңызды шайқастары: Лагунильястағы шайқасқа жаяу әскер ретінде, ал Милларапу және Канете шайқастарына Токи ретінде қатысты.

Лагунильяс шайқасы

Лаутароның қайтысынан кейін мапуче халқы шайқасқа бастайтын тиімді басшысыз қалды; осы қауіпті жағдайдың куәлігі Сан-Луис бекінісіндегі шайқаста олардың жеңілісінде және 1557 жылдың 5 қыркүйегіндегі Лагунильяс шайқасында көрінді. Бұл шайқаста Линкоян мен Гальварино сияқты бірнеше токилердің басшылығымен 12 000 мапуче жауынгері Гарсия Хуртадо де Мендоза бастаған үлкен испан әскеріне шабуыл жасады. Консепсьоннан келе жатып, Гарсия 600 жақсы қаруланған әскер мен 1500 янакунадан тұратын күшті басқарды, оларға мапуче күштері "Лагунильяс" деп аталатын батпақта шабуыл жасады. Шабуыл өте ұйымсыз болды, және үлкен сандық артықшылыққа қарамастан, мапучелер қатыгез қолма-қол шайқаста жеңілді; жүздеген қаза тапты және жарақат алды, ал 150 әскери тұтқынға алынды. Осы тұтқындардың арасында токилердің бірі – Гальварино болды. Гарсия Хуртадо де Мендоса өз әскерлеріне тұтқындардың оң қолын және мұрнын кесуге бұйрық берді, осы арқылы оларға сабақ бергісі келді. Гальварино оң қолын ғана емес, сонымен қатар екінші қолын да созып, қолын кесуге бұйрық берген әскерге ұсынды, және екі қолы да кесіліп, одан кейін босатылды. Мұндай сабақ мапучелерді өз жерін басып алғандарға деген ашуға толы қылықтарымен одан да қаталдандырды.

Токи болып сайлану

Осы жеңілістерден кейін мапуче халқы Пилмайкен тауларында үлкен кеңес өткізді, кеңестің мақсаты – мапуче әскери күшін бір адамның басшылығына біріктіру, яғни Токи сайлау болатын. Кауполикан өзінің зор физикалық күші мен шайқастағы батылдығы үшін Токи болып таңдалды. Тарихшы Джеронимо де Вивардың мәлімдемесіне сәйкес, Кауполикан Касикелерге, яғни Тукапель, Ренго және Коло Колоға, соңғысы төрағалық еткен кеңеске, өзінің күшін көрсетуі тиіс болды. Токи болып сайлану үшін ол екі күн мен бір түн бойы иығына қалың ағаш діңгегін арқалап, есін жоймады. Кауполикан бұл лауазымға Пайкави, Линкоян және Эличура сияқты басқа да үміткерлерді жеңіп шықты. Алонсо де Эрцилла осы оқиғаны «Ла Араукана» поэмасында мәңгілікке түсірді.

Милларапу шайқасы

Лагунильяста испандықтардың жеңісінен кейін Гарсия шешуші шайқас іздеп, жау территориясына енді. Испан әскерлері 29 қарашада Арауканияның орталық аймағындағы Милларапуэде лагерь құрды. Кауполикан бастаған мапуче күштері 30 қарашаның таңында жау лагеріне күтпеген шабуыл жасауға тырысты. Сәйкес келіп, испан әскерлері Сент-Эндрю күнін тойлап жатқанда, шабуыл басталғанда испан әскерлері доңға соқты, мапуче күштері оны дабыл деп қабылдады; олардың өздерін анықтағандықтарына сенуі шабуылдың сәтсіз аяқталуына әкелді. Шабуылға 15 000 шабуылшы қатысты, олардың ішінде Гальварино да болды, ол өзінің кесілген қолдарымен алға шығып, серіктерінің құмарлығын қоздырды. Милларапуэ шайқасы таңертеңнен келесі күні сағат 14:00-ге дейін жалғасты, ал Кауполикан оны ақ ат үстінен басқарды. Ақырында мапуче күштері қанаттан шабуылға ұшырап, қоршалды, нәтижесінде жеңіліске ұшырады. Испандықтар Тукапель бекінісінен көп алшақтамай Канете бекінісін салды.

Канете бекінісі шайқасы

1558 жылғы 20 қаңтарда испан әскері Канете бекітілген қаласына шабуылға ұшырады, оны Кауполикан бастаған 15 мыңнан астам мапучелер қоршап алды. Кауполиканның ниеті – қала тұрғындарын аштықтан өлтіру еді. Жағдай қиынға айналды, себебі форттан шығып, ашық алаңда шайқасу испандықтар үшін сөзсіз жеңіліс болса, ал жақсы қаруланған испан жасағына қарсы фортқа тікелей шабуыл жасау мапуче күштері арасында көп шығынға әкелер еді. Андресильо есімді янакуна мапучелерді алдау арқылы фортқа тартуды ұсынды. Жоспар бойынша Андресильо шабуылдаушылармен дос болып, өзін испандық дезертир ретінде көрсету керек еді. Мапуче әскері Андресильоға сеніп, ол оларға сиеста уақыты испандықтар күтпегенде шабуыл жасауға ең қолайлы уақыт екенін айтты және оларға күтпеген шабуыл жасауға мүмкіндік беру үшін есіктерді ашатынын жеткізді. Кауполикан Андресильоның сөзін тексеру үшін форттың ішіне тыңшы жіберуді бұйырды. Форт капитаны Алонсо де Рейнсо тыңшының келуін күтіп, барлық сарбаздарына ұйықтап жатқандай болуға бұйрық берді. Шабуыл күні 5 ақпанға белгіленді. Андресильо форттың есігін ашты, мапучелер тобы үнсіз кірді. Әскердің көбі форттың ішіне кірген кезде, оларға оқ жаудырылып, шабуылдаушылардың көп бөлігі қаза тапты, ал қалғандары дүркіреп шашырап кетті. Кауполикан испандық атты әскері әлі шайқас аймағына келмегендіктен қашуға үлкерді. Испандықтар форттан шығып, мапуче әскерін тауларға қарай қуды.

Өлім

Мапучелердің аман қалған күштері әлі де кері шегінген кезде Педро де Авендано басқаратын алдыңғы отряд Пильмайкенге жетті және Антихуала шайқасында (1558 жылдың 5 ақпанында) қарсы шабуылға дайындалып жатқан Кауполиканды тұтқындады. Де Вивардың сөзіне қарағанда, оны испан сарбаздарының тобы қолға алып, Тукапель бекінісіне қарай алып бара жатқанда, қолында нәрестесі бар ашулы мапуче әйелі Фресия олардың алдынан шықты; нәресте жеңілген токидің баласы еді. Әйел оны тірідей қолға түсіргені үшін айыптады, баласын аяғына тастап, кетіп қалды, баласын қайтаруды өтініп айқайлаулардың бәрі де бекер болды. Шеру үнсіз жалғасты. Ол тәжірибелі Алонсо де Рейносоның алдына жеткізілді, ол оны тікемен жазалауға үкім шығарды. Палачтыққа Кристобаль де Аревало әскери шеберін тағайындады. Кауполиканды тұтқындап, өткір ағаш тікені бар биік платформаға байлады. Эрцилланың айтуынша, платформада тұрғанда ол оң аяғын көтеріп, палачты платформадан лақтырып жіберді. Содан кейін ол өзі тікенекке секіріп түсті. Гальварино да қолға түсіп, дарға асылды. Осы қорқынышты оқиғалардан кейін және әулеттік беделге байланысты Кауполиканның үлкен ұлы, Кауполикан кіші, мапуче әскерінің басшысы болып таңдалды және Киапо шайқасын (1558 жылдың қарашасы) басқарды. Көптеген адамдар Кауполиканды өте қатал жауынгер деп есептейді, бірақ ол Лаутароның жеңістеріне жете алмады. Қазіргі заманда Кауполикан Чилидегі көшелерге, театрларға, саябақтарға және ескерткіштерге оның құрметіне ат қою арқылы барлық елдегі ерлігімен танымал. Сантьягодағы Санта-Люсия төбесіндегі қола мүсін Токиге арналған құрмет екеніне қате сенім бар. Шындығында, бұл мүсін Чили халқының дәстүрімен Кауполиканмен байланыстырылған мүсінші Никанор Плазаның туындысы.