Филадельфиядағы еврейлер тарихы

Филадельфиядағы еврейлер тарихы: 1682 жылдан бастау алады. Олардың алғашқы тұрғындары, саудагерлер туралы мәліметтер, тарихы мен қоныстануы.

19 мин оқу

100%

Дереккөз: History of the Jews in Philadelphia — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Филадельфиядағы яһудилердің тарихы Американың отарлық дәуіріне дейін жетеді. 1682 жылы Уильям Пенн келгеннен бері яһудилер Филадельфияда тұрып келеді.

Колониялық тарих

Еврей саудагерлері Пенсильванияның оңтүстік-шығысында кем дегенде 1650 жылдардан бері қызмет етіп келеді. Қаланың алғашқы еврей тұрғыны ретінде тарихқа енген Джонас Ааронның есімі 1703 жылы Америка тарихи тізілімінде кездеседі. 1734 жылға қарай бірнеше еврей отбасы Филадельфияға көшіп келген, бұл туралы неміс саяхатшысы фон Бек өзінің жазбаларында, қаланың діни ағымдарының тізімінде көрсеткен. Нейтан Леви 1738 жылы еврейлерге арналған жерлеу орны үшін жер сатып алып, 1740 жылдың 25 қыркүйегінде оған рұқсат алды, және ол Congregation Mikveh Israel қауымдастығының қамқорлығында.

Тәуелсіздік соғысында

Филадельфиядағы көптеген яһудилер Тәуелсіздік соғысына белсенді қатысты. Соғысқа дейін бірнеше еврей саудагерлері мен Филадельфияның басқа азаматтары импортты шектеу туралы резолюцияға қол қойды. Осылайша, олар "Штамп заңы күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан ешқандай тауар әкелмеуге" келісті. Бұл 1765 жылдың 25 қазанында ресми түрде қабылданды. Еврейлерден қол қойғандардың арасында Бенджамин Леви, Дэвид Фрэнкс, Самсон Леви, Хайман Леви кіші, Матиас Буш, Моисей Мордехай, Майкл Гратц және Барнард Гратц болды. Соңғы екеуі 1755 жыл шамасында Германиядағы Жоғарғы Силезиядан Филадельфияға көшіп келген бауырластар еді. 1777 жылы, Америка Тәуелсіздік соғысы басталғаннан кейін, келесі еврейлер патша санкциялаған колониялық қағаз ақшаны алтын мен күміс орнына қабылдауға келісті: Соломон Аарон, Джозеф Соломон Кон, Соломон Мараше, Моисей Мордехай, Барнард Солиман және Дэвид Фрэнкс. Олардың ішінде Моисей Мордехай мен Дэвид Фрэнкс импортты шектеу туралы резолюцияға қол қойған еді. Соғыс кезінде Дэвид Фрэнкс британдықтарға адалдығымен көзге түсті, ол тұтқындарға жауапты ағылшын агенті болды; оның қызы Ребекка Фрэнкс Филадельфия британдықтардың билігінде болған кезде генерал Хоудың құрметіне өткізілген әйгілі "Мискианза" тойына қатысты. Алайда, қаладағы еврейлердің көпшілігі американдықтарды қолдады. Полковник Дэвид Солсбери Фрэнкс 1779 жылы Филадельфияда генерал Бенедикт Арнольдтың көмекшісі болды; Соломон Буш Пенсильвания жасағының майоры болды; Полковник Исаак Фрэнкс, сондай-ақ Филип Мозес, Рассел және Бенджамин Нонес соғыста өзгелермен бірге көзге түсті. Хайм Соломон Конгресс мүшелеріне қарыз берді, бірақ олар ешқашан қайтарылмады; оның соғыс кезіндегі қаржы агенті ретіндегі қызметі баға жетпес болды. Континенттік Конгрестің тағы бір қарыздары Аарон Леви болды, және оның қарыздары, басқалары сияқты, толық төленбеді. Соғыс аяқталған кезде Филадельфиядағы еврей халқының саны шамамен 500-ге жетті. 1801 жылы Ребекка Гратц жағдайы төмендеген әйелдер мен балаларға көмектесу үшін Әйелдер қауымдастығын құруға көмектесті, бұл американдық төңкерістен кейін отбасылары қиындыққа тап болған әйелдерге көмектесті.

Many Jews in Philadelphia took a prominent part in the War of Independence. Leading up to the conflict, several Jewish merchants and other citizens of Philadelphia signed the Non Importation Resolutions. By doing so, they agreed "not to have any goods shipped from Great Britain until after the repeal of the Stamp Act." This was officially adopted on October 25, 1765. The Jewish signers included Benjamin Levy, David Franks, Samson Levy, Hyman Levy Jr., Mathias Bush, Moses Mordecai, Michael Gratz, and Barnard Gratz. The last two were brothers who had left Upper Silesia in Germany about 1755 and settled in Philadelphia. In 1777, just after the outbreak of the American Revolutionary War, the following Jews agreed to accept the colonial paper money sanctioned by the king in lieu of gold and silver: Solomon Aaron, Joseph Solomon Kohn, Solomon Marache, Moses Mordecai, Barnard Soliman, and David Franks. Of these, Moses Mordecai and David Franks had signed the Non Importation Resolutions. During the conflict, David Franks was conspicuous for his loyalty to the British cause, being the English agent in charge of the prisoners; his daughter, Rebecca Franks, took part in the "Mischianza," the famous fête given in honor of General Howe during the British occupancy of Philadelphia. The majority of the Jews of the city, however, supported the American cause. Col. David Salisbury Franks was aide de camp to General Benedict Arnold at Philadelphia in 1779; Solomon Bush was major of the Pennsylvania militia; Col. Isaac Franks served with distinction in the war, as did Philip Moses, Russell and Benjamin Nones. Haym Solomon made loans to individuals in Congress, which were never repaid; his services as a financial agent during the war were invaluable. Another creditor of the Continental Congress was Aaron Levy, and his loans, like nearly all the others, were never fully repaid. At the close of the war the Jewish population of Philadelphia amounted to almost 500. In 1801, Rebecca Gratz helped establish the Female Association for the Relief of Women and Children in Reduced Circumstances, which helped women whose families were suffering after the American Revolutionary War.

Миква Исраил қауымы

Филадельфиядағы алғашқы еврей қауымы Микве Израиль 1745 жылы құрылды және Стерлинг аллеясындағы шағын үйде құлшылық еткен деп саналады. 1761 жылы Англиядан, Нидерландыдан және Батыс Индиядан келген испан және португалдық яһудилердің көбеюіне байланысты синагог салу мәселесі көтерілді, бірақ ол бағытта ештеңе істелмеді. 1773 жылы Бернард Гратц парнас, ал Соломон Мараше қазынашы болғанда, «қасиетті құлшылығымызды қолдау және оны берік негізге орнату үшін» жазылу науқаны басталды. Американ революциясының басталуымен Филадельфиядағы еврейлердің саны Нью-Йорктан келген еврей патриоттарының ағынымен күрт өсті, Нью-Йорк британдықтар басып алған болатын (1776 жыл, қыркүйек). Қауым Стерлинг аллеясындағы үйден көшіп, үшінші және төртінші көшелер арасындағы Черри аллеясындағы үйге орналасты. Шаһардағы аз отбасыларға жеткілікті болған Черри аллеясындағы ғимарат жеткіліксіз болып қалды, сондықтан кеңірек ғимаратты алу шаралары қабылданды. Нью-Йорктен Коннектикутқа қашқан Гершом Мендес Сейхас қайта ұйымдастырылған қауымның алғашқы раввині болуға шақырылды. Жаңа ғимараттың сметасы 600 фунт стерлинг болды, ал жазылу жеткіліксіз болғандықтан, Континенттік Конгрестің банкирі және қаржылық агенті Хайм Соломон құнының төрттен бірін төлеуге келісті. Черри көшесінде, үшінші көшеге жақын жерде жер сатып алынып, лайықты ғимарат салынды. 1782 жылдың 13 қыркүйегінде өткен салтанатты шараларға Пенсильванияның губернаторы және оның ресми отбасы шақырылды. Осы кезде қауымда 100-ден астам мүше болды; оның басшылары Джонас Филлипс (президент), Майкл Гратц, Соломон Мараше, Соломон Майерс Коэн және Саймон Нейтан болды. 1783 жылдың 25 қарашасында Нью-Йорк британдықтардан босатылды, және қауымның көптеген мүшелері бұрынғы үйлеріне оралды. Қауым Микве Израиль зиратын да ашты. 1775 жылы Филадельфия қаласында шамамен 35 000 адам тұрған, оның 300-і еврейлер болған. Микве Израиль өз мүшелерінің арасында Джонас Филлипс, Гратцтар отбасы және соғысты қаржылаған Хайм Соломон сияқты революциялық патриоттарды санады. Вашингтон АҚШ президенті болып сайланғанда Микве Израиль қауымы Нью-Йорк, Чарльстон және Ричмонд қауымдарымен бірге Вашингтонға (1790 ж.) құттықтау хат жолдады. Шерит Исраил қауымы Гершом Мендес Сейхасты Нью-Йоркке шақырғаннан кейін Микве Израиль қауымы оның орнына Джейкоб Рафаэль Коэнды сайлады. Соңғысы Монреальдегі испан және португалдық синагогтың хаззаны болды және британдықтар басып алған кезде Нью-Йоркте де осындай қызмет атқарды. Ол 1811 жылдың қыркүйегінде қайтыс болғанға дейін Микве Израиль қауымына қызмет етті. Қауым мүшелерінің кетіп қалуының нәтижесінде 1788 жылы қауым қаржылық қиындықтарға тап болды. Қарыздарды өтеу үшін жазылу тізімі ашылды, және оған үлес қосқандардың арасында Бенджамин Франклин мен Дэвид Риттенхаус болды. Осы уақыттан бастап қауым діни және қайырымдылық қызметінде үздіксіз болды, ал Исаак Лизер 1829 жылы қызметке кірген кезде, ол, мүмкін, АҚШ-тағы ең танымал синагог болды. 1815 жылы Эммануэль Нунес Карвалхо министр болып сайланды және 1817 жылы қайтыс болғанға дейін сол қызметінде болды; оның орнына 1824 жылы Абрахам Израиль Кис келді. Микве Израиль 1782 жылы Черри аллеясында алғашқы ғимаратын, сондай-ақ пастор үйін, мектепті, микваны және Песахқа арналған маца пісіруге арналған пешті салды. Сол жерде ескерткіш орнатылған. 1782 жылғы ғимарат жеткіліксіз болғанда, синагог сол жерде Уильям Стрикленд, жетекші сәулетші жобалаған үлкен синагог салды. Азамат соғысына дейін (1861-1865), еврей халқының өсіп, өркендеуімен, Арчтың солтүстігіндегі 7-ші көшеде Джон МакАртур кіші (кейін Филадельфия қалалық үйінің сәулетшісі) жобалаған әсем ғимарат салынды. Көптеген яһудилер Брод және 16-шы көшелер арасындағы аймаққа, Жирард даңғылының солтүстігіне көшіп барды. 1909 жылы Брод және Йорк көшелерінде жаңа ғимарат салынды, оның қасында Гратц және Дропси колледждері орналасқан. Сэмюэл Элкин мен Генри Г. Фримен кіші 100 000 доллар; жерге 40 500 доллар, Ибраһим мен Ева Элкиннің есімімен ғимаратқа 59 000 доллар бөлді. Гратц колледжі – жеке, аралас еврей колледжі. Оның бастауы 1856 жылға дейін жетеді, сол кезде банкир, меценат және қауымдық көшбасшы Хайман Гратц пен Филадельфияның еврей білім беру қоғамы (Ребекка Гратц пен Исаак Лизер 1849 жылы құрған) еврей мұғалімдер колледжін құру үшін сенім қорын құру үшін бірікті. Қамқорлық сомасы шамамен 200 000 АҚШ долларын құрады, 2019 жылы ол 6,4 миллион долларға тең болды.

Congregation Mikveh Israel, the first Jewish congregation in Philadelphia, had its beginnings about 1745 and is believed to have worshiped in a small house in Sterling Alley. In 1761, owing to the influx of Spanish and Portuguese Jews from England, the Netherlands and the West Indies, the question of building a synagogue was raised, but nothing was then accomplished in that direction. In 1773, when Bernard Gratz was parnas and Solomon Marache treasurer, a subscription was started "in order to support our holy worship and establish it on a more solid foundation." The number of Jewish residents in Philadelphia was suddenly increased at the outbreak of the American Revolution by the influx of Jewish patriots from New York, which had been captured by the British (Sept., 1776). The congregation removed from the house in Sterling Alley and then occupied quarters in Cherry Alley, between Third and Fourth streets. The building in Cherry Alley, which had sufficed for the few families in the city, became inadequate, and steps were taken to secure a more commodious building. Gershom Mendes Seixas, who had fled from New York to Connecticut, was requested to act as the first rabbi of the reorganized congregation. The estimate for the new building was £600, and the subscription being inadequate, Haym Salomon, the banker and financial agent of the Continental Congress, agreed to pay one fourth the cost. A lot was purchased in Cherry street, near Third street, and a suitable building erected. The governor of Pennsylvania and his official family were invited to attend the dedication ceremonies, which were held on September 13, 1782. At this time the congregation had over 100 members; its officers were Jonas Phillips (president), Michael Gratz, Solomon Marache, Solomon Myers Cohen, and Simon Nathan. On November 25, 1783, New York was evacuated by the British, and many of the members of the congregation returned to their former homes. The congregation also started Mikveh Israel Cemetery. It is estimated that in 1775, the city of Philadelphia had a population of approximately 35,000 of whom 300 were Jewish. Mikveh Israel counted among its members revolutionary patriots including Jonas Phillips, the Gratz family, and Haym Solomon who financed the war. When Washington was elected president of the United States the Congregation Mickvé Israel, together with the congregations of New York, Charleston, and Richmond, sent a congratulatory address, to which Washington replied (1790). After Congregation Shearith Israel recalled the Rev. Gershom Mendez Seixas to New York, Congregation Mickvé Israel elected the Rev. Jacob Raphael Cohen in his stead. The latter had officiated as Chazzan of the Spanish and Portuguese synagogue in Montreal and had served in a like capacity in New York during the British occupation. He ministered to the Congregation Mickvé Israel until his death in Sept., 1811. As a result of the departure of its members, in 1788 the congregation encountered financial difficulties. A subscription list was started to meet the existing debts, and among those who contributed to it were Benjamin Franklin and David Rittenhouse. From this time on the congregation was ceaseless in its religious and charitable activities, and when Isaac Leeser's incumbency began, in 1829, it was, perhaps, the best known synagogue in the United States. In 1815 Emanuel Nunes Carvalho was elected minister and continued in that capacity until his death in 1817; he was succeeded in 1824 by Abraham Israel Keys. Mikveh Israel erected its first building in 1782 on Cherry Alley, as well as a parsonage, school, mikvah, and oven for Matza baking for Passover. A commemorative marker stands at that place. When the 1782 building became inadequate, the synagogue built a larger synagogue on the same designed by William Strickland, a leading architect. Prior to the Civil War (1861 1865) as the Jewish population grew and prospered, an elegant building was constructed on 7th Street, north of Arch designed by John McArthur Jr. (later, architect of City Hall of Philadelphia). Many Jews moved to the area between Broad and 16th Streets, north of Girard Avenue. A new building was constructed at Broad and York Streets in 1909, flanked by Gratz and Dropsie Colleges. Samuel Elkin and Henry G. Freeman Jr. donated $100,000; $40,500 for the site, $59,000 for the building in memory of Abraham and Eve Elkin. Gratz College, a private, coeducational Jewish college in Melrose Park, Pennsylvania and traces its origins to 1856 when banker, philanthropist and communal leader Hyman Gratz, and the Hebrew Education Society of Philadelphia (established in 1849 by Rebecca Gratz and Isaac Leeser) joined together to establish a trust to create a Hebrew teachers college. The amount of the endowment was nearly $200,000, worth $6.4 million in 2019.

Германия иммиграциясы мен реформасы

Родеф Шалом қауымы 1795 жылы құрылған және Батыс жарты шарда құрылған алғашқы ашкеназдық қауым. 18 ғасырдың соңғы онжылдығында Германия, Нидерланды және Польшадан келген православиелік яһудилердің шағын тобы, ортақ діни көзқарастарына сай ғибадат ету үшін миньян құрды. Бастапқыда, құлшылықтар Ескі Филадельфияның әртүрлі жерлерінде өткізілді. 1866 жылы қауым алғашқы ғибадатханасын салды. Франк Фурнесс, сол заманның ең талантты және көрнекті Филадельфия сәулетшісі деп есептелетін, Broad және Mt. Vernon көшелерінде мавр стилінде синагога жобалады. Қауым тез арада ғимаратының кішкентайлығына тап болды және 1928 жылы аяқталған қазіргі құрылыспен ауыстырды. Италиядағы Флоренцияның ұлы синагогасынан шабыттанған Родеф Шалом, елдегі византиялық-мавр стилін сақтап қалған синагогалардың санатындағы бірі. Оны Брод-стриттегі Fidelity ғимаратын салған Simon & Simon фирмасы жобалады. Ғибадатханаға 1640 адам сыяды, төбесінде жұлдыз тәрізді люктер бар. Оның әйнек терезелері әйгілі D'Ascenzo студиясының сақталған аз ғана коллекцияларының бірі. Таурат кітабының есіктері, қола мен эмальдан жасалған, биманы әшекейлейді. D'Ascenzo студиясы сонымен қатар ғибадатхананың қабырғаларын, төбесін және күмбезін, сондай-ақ кілемдерін және әшекейлерін жобалады. Broad Street Foyer Леон Дж. және Джулия С. Обермайер еврей ритуалдық өнерінің жинағына орын берген. 18 ғасырға дейінгі еврей салт-дәстүрлерін көрсететін 500-ден астам заттар көрмеге қойылған. Якоб Гутманға арналған Филадельфия еврей музейінің галереясы жыл сайын үш-төрт заманауи еврей өнері көрмесін ұйымдастырады және жұртшылыққа ашық. Реформалық қауым Кенесет Израиль 1847 жылдың 21 наурызында құрылды. Оның алғашқы оқырманы Б. Готтельф болды, ол No. 528 N Екінші көшеде құлшылық өткізді. Германияда бастау алған реформалық қозғалыс тез арада Америкаға тарады, ал Л. Наумберг, Соломон Дойч және Дэвид Айнхорн (1861–66) осы қауымда оның дамуына үлес қосты. Литургиядағы алғашқы айқын өзгеріс 1856 жылы болды. 1866 жылы Самуэль Хирш раввин болып тағайындалды; ол құлшылықта көптеген өзгерістер енгізді. 1887 жылы Жозеф Краускопф раввин болып сайланды және осы қауымның жетістігіне және беделіне үлкен үлес қосты. Оның басшылығымен Реформалық қауым Кенесет Израиль Филадельфиядағы ең ірі қауымға айналды. 1904 жылы оның шамамен 700 мүшесі болды. Оның синагогасы 1892 жылдан 1957 жылға дейін Колумбия даңғылының үстінде, Брод-стритте орналасқан. 1893 жылы Жозеф Леонард Леви орынбасар раввин болып сайланды, бірақ 1902 жылы Питтсбургте раввин қызметіне орналасу үшін отставкаға кетті. Қауым Филадельфияның тегін кітапханасы ашылғанға дейін тегін қоғамдық кітапхана мен оқу залын ұстады. 1923 жылы Краускопф қайтыс болғаннан бері Кенесет Израильдің аға раввиндері Уильям Финешрибер, Бертрам В. Корн, Симеон Маслин және Ланс Дж. Суссман болды. 1876 жылы Америка Тәуелсіздігінің 100 жылдығын мерекелеу үшін, Order B'nai B'rith және Israelites of America Fairmount саябағында Діни еркіндікті бейнелейтін мүсін орнатты. Оны Моисей Езекиел жобалады және АҚШ-тағы яһудилер орнатқан алғашқы ескерткіш болды. 1904 жылы Филадельфияда, ложаларды есептемегенде, 160-тан астам еврей ұйымы болды, олардың 50-ден астамы синагогалар; қалғандары ауруханалар, балалар үйлері, жексенбілік мектептер, қайырымдылық қоғамдары, колледждер, жас ерлердің еврейлік қауымдастықтары, әлеуметтік клубтар, әдеби қоғамдар және т.б. (Жергілікті ұйымдардың тізімі "Америкалық еврей жылнамасында" 5661 [1900] жылы жарияланды).

Congregation Rodeph Shalom was founded in 1795, and is the first Ashkenazic congregation established in the Western Hemisphere. In the last decade of the 18th century, a small group of Orthodox Jews from Germany, the Netherlands and Poland formed a minyan to worship in a manner consistent with their shared religious background. At first, services were held in various locations in Olde Philadelphia. In 1866, the congregation built its first sanctuary. Frank Furness, considered the most talented and exciting Philadelphia architect of his time, designed a Moorish style synagogue on Broad and Mt. Vernon Streets. The congregation soon outgrew its building and replaced it with the current structure, completed in 1928. Inspired by the great synagogue of Florence, Italy, Rodeph Shalom is one of the few synagogues in this country that retains the Byzantine Moorish style. It was designed by the firm of Simon and Simon, which built the Fidelity Building on Broad Street. The sanctuary seats 1,640 people below star burst skylights. Its stained glass windows are one of the few remaining collections from the renowned D'Ascenzo Studio. The majestic bronze and enamel doors of the Torah ark grace the bimah. The D'Ascenzo Studio also designed the sanctuary's walls, ceiling, and dome, along with the carpet and ornamentation. The Broad Street Foyer houses the Leon J. and Julia S. Obermayer Collection of Jewish ritual art. More than 500 objects of Jewish ceremonial art from around the world dating back to the 18th century are on display. The Philadelphia Jewish Museum gallery, dedicated to Jacob Gutman, sponsors three to four exhibits of contemporary Jewish art each year, and is open for public viewing. The Reform Congregation Keneseth Israel was organized March 21, 1847. Its first Reader was B. H. Gotthelf, who held services in a hall at No. 528 N Second Street. The Reform movement, which had originated in Germany, soon extended itself to America, and L. Naumberg, Solomon Deutsch, and David Einhorn (1861–66) furthered its progress in this congregation. The first marked change in the character of the liturgy took place in 1856. Samuel Hirsch succeeded to the rabbinate in 1866; he introduced many changes in the service. In 1887 Joseph Krauskopf was elected rabbi; and contributed much to the success and standing of this congregation. It was during his incumbency that the Reform Congregation Keneseth Israel became the largest in Philadelphia. It had about 700 members in 1904. Its synagogue was situated on Broad Street, above Columbia Avenue from 1892 to 1957. In 1893 Joseph Leonard Levy was elected associate rabbi, but he resigned in 1902 to take up a rabbinical position in Pittsburg. The congregation supported a free public library and a reading room prior to the opening of Philadelphia's Free Library. Senior Rabbis of Keneseth Israel since 1923 when Krauskopf died include William Fineshriber, Bertram W. Korn, Simeon Maslin and Lance J. Sussman. In 1876, in commemoration of the centennial of American Independence, the Order B'nai B'rith and Israelites of America erected in Fairmount Park a statue representing Religious Liberty. It was designed by Moses Ezekiel, and was the first public monument erected by Jews in the United States. In Philadelphia there were in 1904, not including lodges, over 160 Jewish organizations, of which over 50 are synagogues; the remainder consisting of hospitals, foster homes, Sunday schools, benevolent associations, colleges, young men's Hebrew associations, social clubs, literary societies, etc. (A list of local organizations was published in the "American Jewish Year Book" for 5661 [1900 1].)

Шығыс Еуропалық иммиграция (1881-1924)

1880 жылдары Шығыс Еуропалық яһудилердің жаппай көшіп келуінің алғашқы жылдарында ескі Филадельфияның жақсы анықталған ауданында, қазіргі уақытта Қоғамдық төбе және Королева ауылы деп аталатын, үлкен еврей кварталы құрылды. 1889 жылы Филадельфияда шығарылатын «The Presbyterian» апталық журналында, редактор былай жазды: «Филадельфияда Шығыс Еуропадан келген эмигранттар шоғырланатын еврей бөлімі болуы мүмкін. Бесінші көшеден Делавэр өзеніне дейін және Ломбард көшесінің оңтүстігіне дейін осы шетелдік яһудилер жиналады, және өте кедей болғандықтан, еврей қайырымдылық қорына көп жүгінуде». Яһуди баспасөзі солтүстікте Спраусс көшесінен оңтүстікте Кристиан көшесіне дейін және батыстан шығысқа қарай 3-ші көшеден 6-шы көшеге дейін созылатын кішігірім кварталды көрді. Бұл сол кезде Кенсингтондан Солтүстік Бостандықтарға, содан кейін Банк және Клубника көшелеріне қарай тер төгу шеберханаларының оңтүстікке жылжу кезінде болды. Осы уақытта неміс яһудилерінің көтерме киім сатушылары, мысалы, Snellenberg's, N. 3rd Street Market және Arch көшелері арасындағы бизнестерін орналастырған. Бұл ғимараттардың көптегені бүгінге дейін сақталған. Society Hachnasath Orechim, немесе Wayfarers' Lodge, 1890 жылдың 16 қарашасында құрылды және 1891 жылдың 29 сәуірінде тіркелді; ол Филадельфиядағы ең белсенді қайырымдылық ұйымдарының бірі болды. 1885 жылы құрылған Еврей әдебиеті қоғамы 310 Catherine көшесінде жаңа ғимарат ашты. Еврей жетімдеріне арналған үй, үйсіз және қарттарға арналған еврей баспанасы, Mount Sinai ауруханасының қоғамы, Pannonia игілік қоғамы және Орталық Талмуд Торасының барлығы қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан. Сонымен қатар, жаңадан келгендер көптеген әлеуметтік, саяси және әдеби ұйымдарға ие болды. Ливерпульден иммигранттар келгенде, Пенсильвания темір жолының пойыздары иммигранттарды Чикагоға және батысқа қарай сапарға шығару үшін Америка желісінің пирсіне кері шегінді. Көптеген орыс яһудилері Филадельфияда қалды және еврей кварталында қоныстанды. Көптеген адамдар Оңтүстік көшесінің шығыс жағына үш негізгі себеппен шоғырланды: жалға алу бағасы арзан болды; тұрғын үйлер тер төгу шеберханаларына жақын болды; және бұл аудан Вашингтон даңғылының және Делавэр өзенінің етегіндегі Эмигранттар депосына жақын болды. 1900 жылға дейін Вашингтон даңғылының оңтүстігінде аз ғана яһудилер өмір сүрді. Филадельфияның еврей кварталы шығысында поляк иммигранттары мен ирландтармен, батысында афроамерикандықтармен, оңтүстік-батысында итальяндықтармен, оңтүстігінде ирландтармен шектеседі. Белгілі бір шекарадан өту иммигранттар үшін қауіпті болды. Көше бойындағы және арбадағы базарлар құрылды, аттармен жүретін топтар күн сайын Dock Street көтерме базарға ұшып барады. Көптеген еврей иммигранттары Dock Street көшесінде бизнес ашты, олар бүгінгі күнге дейін жұмыс істейді, соның ішінде M. Levin & Co, Inc.

In the early years of Eastern European Jewish mass immigration in the 1880s, a size able Jewish quarter was established in a well defined area of old Philadelphia, today known as Society Hill and Queen Village. In The Presbyterian, a weekly journal published in Philadelphia in 1889 for the Presbyterian community, the editor wrote: “In Philadelphia we are likely to have a Jewish section, where emigrants from Eastern Europe will congregate. From Fifth Street to the Delaware River and south of Lombard Street these foreign Jews are crowding in, and being very poor, the Hebrew Charities are drawn upon heavily.” The Jewish press saw a more confined quarter, extending from Spruce Street in the north to Christian Street in the South and from 3rd Street to 6th Street east to west. This was at a time when sweatshops were moving south from Kensington to Northern Liberties and then south of Market Street to Bank and Strawberry Streets. At this time, German Jewish wholesale clothiers, like Snellenberg's, had their businesses on N. 3rd Street between Market and Arch streets. Many of these buildings stand today. The Society Hachnasath Orechim, or Wayfarers' Lodge, was organized November 16, 1890, and chartered April 29, 1891; it was one of the most active charitable associations in Philadelphia. The Hebrew Literature Society, founded in 1885, opened a new building at 310 Catherine street. The Home for Hebrew Orphans, The Jewish Sheltering Home for the Homeless and Aged, the Mount Sinai Hospital Association, the Pannonia Beneficial Association, and the Central Talmud Torah were all situated in the southern portion of the city. In addition, the newcomers have many social, political, and literary organizations. When immigrant steamers from Liverpool would arrive, trains of the Pennsylvania Railroad backed down onto the piers of the American Line to whisk away immigrants on their journeys to Chicago and places out west. A size able number of Russian Jewish immigrants stayed in Philadelphia and settled in the Jewish quarter. Many concentrated around the eastern end of South Street for three primary reasons: rent was inexpensive; housing was near the sweatshops; and the neighborhood was near the Emigrant Depot at the foot of Washington Avenue and the Delaware River. Prior to 1900, few Jews lived south of Washington Avenue. The Jewish Quarter of Philadelphia was bordered by Polish immigrants and Irish to the east, by African Americans to the west and Italians to the southwest and, to the south, by Irish. Crossing well defined boundaries was dangerous for the immigrants. Curbside and pushcart markets were established; teams of horses flying over cobblestone streets made daily runs to the Dock Street wholesale market. Many Jewish immigrants opened businesses on Dock Street, that continue to operate to the present day including M. Levin & Co, Inc.

Жаңа иммигранттар ауданының орталығы - Оңтүстік көшесі, оны «поляк яһудилері үшін және кез келген тауар сату үшін үлкен көше» деп атады. Кейбір жазушылар оны «орыс кварталы» деп атады, өйткені көптеген жаңадан келгендер Императорлық Ресейден келген. 1887 жылы «Public Ledger» газетінде: «Оңтүстік көшеде көптеген «әдемі» дүкендер салынды және осы ескі бөлшек сауда алаңының одан әрі жақсаруына нұсқау берілді». Dock Street, сол кездегі азық-түлік көтерме базар, «әдемі көше емес; ол ескі, күндіз сауда-саттықпен толы, ал түн түскеннен кейін немесе түннің ерте сағаттарында келесі күнге дайындық басталарға дейін, ол көбінесе бос тұрады». Алғашқы идиш театры кварталдың орталығында, 5-ші және Gaskill көшелерінің бұрышында орналасқан. Осы жерде идиш театрының актерлері, Якоб Адлер және Борис Томашевский өнер көрсетті. 1890 жылдары тротуарларда S. 4th Street көкөніс және ет базарлары ашылды; ол ақырында S. 4th Street арба базарға айналды, ол әлі күнге дейін есте сақталған. Базарлар S. 2nd Street бойында, Bainbridge көшесіндегі Вашингтон базары 3-тен 5-ші көшеге дейін және 4-ші көшедегі арба базарда орналасқан. Бұл ауданда жүзден астам тер төгу шеберханасы болды. Бір ғана Ломбард көшесінің 300-ші блогында бес тер төгу шеберханасы болды. 1900 жылдан кейін яһудилер оңтүстікке Вашингтон даңғылы арқылы көшіп кетті және бірнеше жыл ішінде олар Вашингтон даңғылының оңтүстігінде және Броуд-стриттің шығысында көптеп өмір сүрді. 1920 жылдары киім саудасындағы көптеген яһудилер өркендеп, Батыс Филадельфияға және Строберри Мансионға көшіп барды. 1924 жылы Конгресс Шығыс Еуропадан иммиграцияны тоқтатқаннан кейін ескі еврей кварталы құлдырады. Оның құлдырауы, алдымен, Депрессиядан, содан кейін Екінші дүниежүзілік соғыстың әсерінен баяулағанмен, соғыстан кейін одан сыртқа шығу қозғалысы жеделдеді. Бүгінде еврей кварталының бастапқы ауданында төрт синагог жұмыс істейді. Бастапқыда синагога ретінде салынған екі ғимарат - Б'най Абрахам қауымы, Ломбард көшесі, 527 (1910 жылы салынған және әлі күнге дейін жұмыс істеп, қауымды сақтап тұр) және жақын жердегі B’nai Rueben, 6-шы және Kater көшелері (1905 жылы салынған, бірақ 1956 жылдан бері коммерциялық мақсаттарда пайдаланылып, 2014 жылы тұрғын үйге айналдырылған) - сақталған. Historic Congregation B'Nai Abraham Филадельфия қаласының орталық бөлігіндегі Society Hill ауданында орналасқан және тарихи ғимараттың сақтаушылары ретінде әрекет ететін жаттық басқару кеңесімен қолдау көрсетіледі. Қауым 1874 жылы, сол кездегі еврей кварталына иммиграция толқынынан кейін, Александр II-нің билігінен қашқаннан кейін «орыс шул» ретінде құрылған. Ол шамамен 1910 жылдары қазіргі орнына көшіп келді, бұл оны Филадельфияда алғашқыда синагога ретінде салынған және осы ретінде үздіксіз пайдаланылып келе жатқан ең ескі ғимарат ретінде тарихи маңызды етеді. Ауданның еврей халқының көп бөлігінің орта ғасырда кеткенімен, қауым толық уақытты раббинге қолдау көрсетуге және шаббат құлшылығына миньян жеткізуге жиі мүмкіндік таппады. 21-ші ғасырдың басында ол Хабад қозғалысымен байланысты болды және қазір оның орталық қалалық синагогтарының бірі болып табылады. Society Hill Synagogue, 418 Spruce Street, 1910 жылдан 1960 жылға дейін Румындық шулға тиесілі болған тарихи ғимаратты жаңартып пайдаланады. Congregation Kesher Israel, 412 Lombard Street, 1889 жылы бұрынғы Universality Church ғимаратын сатып алды және консервативті синагог ретінде белсенді қызметін жалғастыруда.

Central to the new immigrant neighborhood was South Street, called “the great Street for Polish Jews and huckstering of every variety.” Some writers called it the Russian quarter because so many of the newcomers were from the Imperial Russian Empire. In 1887, the Public Ledger wrote: “On South Street many “neat” stores have been built and indications point to the further improvement of that old down town avenue of retail trade.” Dock Street, the wholesale food market of its day, “is not a handsome street; it is old, full of crude commercial bustle in the hours of the day, and after night fall or in the early hours of the night until the nocturnal preparations for the next day begin, it is almost wholly deserted.” The first Yiddish theatre was in the center of the quarter, located at the corner of 5th and Gaskill Streets. It was here that actors of the Yiddish theatre performed, Jacob Adler and Boris Thomashevsky. In the 1890s, the S. 4th Street vegetable and meat market was started on the sidewalks; it eventually grew into the fabled S. 4th Street pushcart market, still remembered till this day. Markets were located along S. 2nd Street, the Washington Market along Bainbridge Street from 3rd to 5th Streets and in the 4th Street pushcart market. Sweatshops in the quarter numbered over one hundred. On the 300 block of Lombard Street alone there were five sweatshops. After 1900, Jews moved south across Washington Avenue and within just a few years they lived in great numbers south of Washington Avenue and east of Broad Street. Many Jews in the clothing trade prospered during the 1920s and moved to West Philadelphia and Strawberry Mansion. After Congress cut off immigration from Eastern Europe in 1924, the old Jewish quarter began to die out. Although its demise was slowed, first by the Depression and then by the effects of World War II, outward movement from the quarter accelerated after the war ended. Today, there are four synagogues operating in the original Jewish quarter. Two buildings originally built as synagogues—Congregation B'nai Abraham, 527 Lombard Street (built in 1910 and still continuing to operate and maintain a congregation), and nearby B’nai Rueben, 6th & Kater Streets (built in 1905 but used for commercial purposes since 1956, and converted residential in 2014) —survive. Historic Congregation B'Nai Abraham is located in the Society Hill section of Center City Philadelphia, and is supported by a lay led leadership board who act as stewards of the historic building. The congregation was established in 1874 as the "Russian Shul" following a wave of immigration to the Jewish Quarter of Philadelphia at the time, fleeing from Czar Alexander II. It moved into present space around the 1910s, making it historically significant as the oldest building in Philadelphia that was originally constructed as a synagogue and has been in continuous use as such. With the departure of much of the neighborhood's Jewish population in the mid twentieth century, the congregation was no longer able to support a full time rabbi and frequently lacked a minyan for Shabbat services. In the early 21st century, it became affiliated with the Chabad movement and is now one of its two Center City synagogues. Society Hill Synagogue, 418 Spruce Street, renovated and uses the historic building previously home to the Roumanian Shul from 1910 until the 1960s. Congregation Kesher Israel, 412 Lombard Street, acquired the former Universality Church building in 1889 and continues as an active Conservative synagogue.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

1964 жылы 16-шы көше мен Бенджамин Франклин парквейінде Холокост құрбандарын еске алуға арналған АҚШ-тағы алғашқы қоғамдық ескерткіш – алты миллион еврей шейітінің мүсіні ашылды. 2018 жылы сол жерде Хорвиц Вассерман Холокост еске алу алаңы ашылды. 1976 жылы Микве Израиль өзінің алғашқы орнына жақын Independence Mall-ға Америка еврей тарихының ұлттық мұражайымен бірге көшірілді. Ғимарат 1976 жылдың 4 шілдесінде, елдің екі жүз жылдығы күні ашылды. 2010 жылдың тамызында Америка еврей тарихының ұлттық мұражайы 5-ші және Маркет көшелеріндегі жаңа ғимаратқа көшірілді. Қазіргі ғимараттағы жалғыз тұрғын – синагог. Бұрынғы көрме алаңы қазір Қоғамдық залға айналдырылды, ол 1700 жылдардан бастап бүгінгі күнге дейінгі кезеңдегі мұрағаттан алынған суреттермен безендірілген. Сондай-ақ, вестибюльде де көрме бар.

Хареди қауымы

Филадельфияда хареди қауымы да бар. Филадельфия Талмуд ешивасы 1953 жылы құрылды. Оған раввин Шмуэль Каменецкий жетекшілік етеді, ал бұрын раввин Илья Свей де жетекшілік еткен. Бұл қауымға Филадельфия қауымдық коллелі, 2001 жылы Мерион станциясында құрылған, және Солтүстік-Шығыс қауымдық коллелі сияқты коллельдер де кіреді. Филадельфиядағы көптеген харедилер негізінен Бала Синьюдта тұрады, және қауымның орталығы Айш Хатора және Филадельфия қауымдық коллелі болып табылады.

Қоныс аударушылар

Дэвид Фрэнкс (1720-1794) – Америка Тәуелсіздік соғысындағы саудагер және лоялист. Нейтан Леви (1704-1853) – Саудагер, 1740 жылы Филадельфияда алғашқы еврей зиратын құрды. Самсон Леви (1757-1781) – 1765 жылы импортты тоқтату туралы қаулыларға қол қойған саудагер. Исаак Миранда – Англия колонияларында сот қызметін атқарған алғашқы еврей, ол шамамен 1710 жылы Филадельфияға келді, онда жергілікті халықтармен сауда жасады және ақырында қалада жылжымайтын мүлікке ие болды.

Бизнес

Дэвид Л. Коэн – Comcast компаниясының атқарушы вице-президенті, Филадельфия қаласының әкімі Эд Ренделлдің бас кеңесшісі.
Адам Гимбел (1817-1896) – Гимбел ағайындылар компаниясының негізін қалаушы.
Бернард Гимбел (1885-1966) – Гимбель универмагының президенті.
Ральф Дж. Робертс (1920-2015) – Comcast компаниясының негізін қалаушы.
Брайан Л. Робертс – Comcast компаниясының бас директоры.

Медицина

Исаак Хейс (1796-1879) Офтальмолог, Америка медициналық қауымдастығының құрылтайшы мүшесі, Филадельфия офтальмологиялық қоғамының алғашқы президенті. Соломон Солис Коэн (1857-1948) Дәрігер, медицина профессоры және белгілі сионист.

Әскери

Дэвид Фрэнкс (1740-1793) Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде генерал Бенедикт Арнольдтың штаб-көмекшісі. Урия П. Леви (1792-1862) Теңіз офицері, жылжымайтын мүлікке инвестиция жасаған кәсіпкер, қайырымдылық жасаушы. Джозеф Джордж Розенгартен (1835-1921) Заңгер, тарихшы және Азамат соғысының қатысушысы. Хайм Соломон (1740-1785) Кәсіпкер, Америка революциялық соғысы кезіндегі бас қаржыгер.

Қайырымдылық

Ребекка Мачадо Филлипс (1746-1831), Филадельфиядағы алғашқы қайырымдылық ұйымдарының негізін қалаушы және директоры.

Газеттер

«Occident and American Jewish Advocate» – Филадельфияда жарық көрген алғашқы еврей газеті, оны 1843 жылы Исаак Лизер құрды. Оны 1868 жылы қайтыс болғанға дейін, содан кейін бір жыл бойы Майер Сулцбергер редакциялады. Газет 1869 жылы жабылды. Қазір тоқтатылған басқа газеттердің ішінде «The Jewish Index» (1872–1873) және «The Jewish Record» (1875–1886) газеттері бар, олар Альфред Т. Джонстың редакторлығымен шығарылды. Бұрын идиш тілінде бірнеше күнделікті газеттер жарық көрген, олардың ең танымалдары – «Еврей кешкі поштасы». «Еврейлік экспонент» газеті алғаш рет 1887 жылдың 15 сәуірінде жарық көрді және қазіргі уақытта қаланың жалғыз еврей газеті ретінде қызмет етеді. Бұл АҚШ-та бүгінге дейін жарық көріп тұрған екінші ескі еврей газеті.

Еврей Федерациясы

Революциялық соғыстан кейін бірден халыққа үндеу жасау арқылы қайырымдылық ұйымдарына қаржы жинауға күш-жігер жұмсалды. 19 ғасырдың басында лотереялар өткізілді, ал тізімдерге жазылу үнемі жүргізіліп тұрды. 1843 жылы үш қоғамға көмек көрсету үшін кеш өткізілді. 1853 және 1854 жылдары еврей қайырымдылық қорына көмек ретінде кешкі ас ұйымдастырылды, онда көптеген белгілі азаматтар қатысты. Келесі жылы кешкі ас орнына кеш берілді, ол қаржылық тұрғыдан өте табысты болды, сондықтан осы деңгейдегі іс-шараларды жалғастыру маңызды деп есептелді. Осы шешімнің нәтижесінде Еврей қайырымдылық кеші қауымдастығы құрылды және 1901 жылға дейін жыл сайынғы кештер үлкен сәттілікке ие болды. Алайда, Еврей қайырымдылық ұйымдарының федерациясы құрылғандықтан, олар тоқтатылды. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, Ұлы Филадельфия еврей федерациясының (JFGP) кеңсесі Филадельфияның орталық қаласындағы еврей қауымдық қызметтер ғимаратында орналасқан.

Біріккен еврей қайырымдылық ұйымдары

Алты институттың бірігуі 1869 жылы құрылды, алғашқы президенті Саймон В. Арнольд болды. Макс Герцберг қазіргі президент. Филадельфияның басты қайырымдылық қоғамдарының бірігуі 1901 жылдың 17 наурызында қалыптасты; Якоб Гимбель оның алғашқы президенті болды. Алғаш құрылған федерация құрамында тоғыз мекеме болды: еврей ауруханаларының қауымдастығы, еврей балалар үйі, Біріккен еврей қайырымдылық қоғамы, еврей білім беру қоғамы, жетімдерді қорғау ұйымы, еврей аналар қауымдастығы, еврей иммиграциялық қоғамы, жас әйелдер одағы және еврей жексенбілік мектебі қоғамы. Кейіннен Ұлттық фермалық мектеп, Денвердегі Ұлттық еврейлік туберкулез ауруханасы және Альянс Исраэлит Универсель де қолдау алды. Федерацияның кірісі (1903) 123 039 долларға жетті, мүшелерінің саны 1916 адамды құрады. 1901 жылы Льюис Элкин Филадельфия қаласына зейнеткерлік жасқа келген әйел мұғалімдерді қолдау үшін 2 миллион доллар (қазіргі ақшамен) мұра етіп қалдырды. Бұл қалада тұратын еврейдің қайырымдылық мақсатына бөлген ең ірі мұрасы. Саймон Мур басқа да қайырымдылықтарымен қатар, жалпы білім беру мақсатына да мұра қалдырды. 1899 жылы салынған Саймон Мурдың кәсіби оқыту мектебі 1986 жылы тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілді.

Яһуди иммигранттарының қауымдастығы

1882 жылы Ресейден үлкен көші-қон болды; мыңдаған еврейлер эмиграцияға мәжбүр болып, Филадельфияда қоныс тепті; қазіргі уақытта олар еврей халқының басым бөлігін құрайды. 1884 жылдың 5 қазанында славян провинцияларынан келген иммигранттарды қорғау үшін қоғам құрылды және ол "Еврей иммигранттар қауымдастығы" деп аталды; Луис Е. Леви оның президенті болды. 1903 жылы Филадельфия портына 5310 еврей иммигранты келді. Жалпы, олар тез өркендеді; көптегендері білімді мамандықтарға қол жеткізді және қаланың оңтүстік бөлігінде, олардың көпшілігі тұратын жерде, синагогалар мен ауруханалар салды. Олардың көптеген синагогалары мен хебралары болды, ең маңыздысы – 1882 жылы құрылған Бнай Абрахам қауымы; Бернард Л. Левинтал 1904 жылы осы және оған қатысты қауымдардың раввині болды.

Еврей жастары қауымдастығы

Еврей ерлер қауымдастығы, бұрынғы еврей қауымдастығының дамуы нәтижесінде, 1875 жылдың 12 мамырында Майер Сулцбергер президент болып сайланғанда құрылды. Қауымдастықтың мақсаты – "жас ерлер арасында жоғары мәдениетті деңгейге қол жеткізуге көмектесу"; 1904 жылы Адольф Эйхгольц президенттігімен 1000-нан астам мүшесі болды. Оның ғимараты Солтүстік Броуд көшесінде орналасқан. Жас әйелдер одағы бастапқыда Еврей білім беру қоғамының бөлімшесі ретінде құрылды және 1885 жылдың 5 ақпанында Фанни Бинсвангер Хоффман ханымның күш-жігері арқасында ұйымдастырылды. Одақтың мақсаты – көшпенді еврейлердің кіші балаларын тәрбиелеу және білім беру. Онда балабақша, күндізгі бақша, тігін мектебі және басқа да мекемелер жұмыс істеді. Джулия Фридбергер Эшнер ханым президент болды.

Әлеуметтік клубтар

Бірнеше еврей әлеуметтік ұйымдары бар. Меркантильдік клуб 1853 жылдың 10 қарашасында құрылып, 1869 жылдың 17 сәуірінде тіркелді. Луи Бомейслер оның алғашқы президенті болды. Клуб Солтүстік Броуд көшесіндегі ғимаратта орналасқан; 1904 жылы Кларенс Вольф оның президенті болды. Гарик, Прогресс және Франклин – тағы да еврей клубтары. "Алтын шұлық" клубы 1920 жылдардың басында еврей масондарының бір тобымен құрылды. Олар карта ойнау клубын құрып, жеңіске жеткен ақшаны сүт және көмір сияқты қажеттіліктеріне мұқтаж отбасыларды қолдауға пайдаланды. 2020 жылы Golden Slipper Club and Charities өз Лагері, қарттарға арналған "Асыл тастар" және қайырымдылық, жақсы қарым-қатынас және адалдық құндылықтарын бөлісетін аймақ тұрғындарына арналған клуб арқылы қайырымдылық жұмыстарын жалғастырып келеді. Golden Slipper клубы 2022 жылы Филадельфия аймағына қызмет еткеніне 100 жыл толады.

Еврей баспа қоғамы

1845 жылы 9 қарашада Филадельфияда алғашқы еврей баспа қоғамы құрылды, оның алғашқы президенті Абрахам Харт болды. Бұл қоғамның құрылуы Исаак Лизердің еңбегінің нәтижесінде болды. Ол он бір туынды жариялады, олардың ішінде Грейс Агилардың екеуі бар. Қазіргі Америка еврей баспа қоғамы, штаб-пәтері Филадельфияда орналасқан ұлттық ұйым, 1888 жылғы 3 маусымда құрылды; Моррис Ньюбургер оның алғашқы президенті болды. Қоғам көптеген құнды еңбектерді жариялады, соның ішінде Израиль Зангвиллдің "Гетто балалары" кітабы да бар; 20 ғасырдың басында Киелі кітаптың жаңа аудармасы қолға алынды, ал Забур кітабы 1904 жылға дейін жарық көрді. 1904 жылы баспа комитетінің төрағасы Майер Сульцбергер, ал президенті Эдвин Вольф болды.

Мұражайлар мен көркемсурет галереялары

Смитсоновтың филиалы болып табылатын Америка еврей тарихының ұлттық мұражайы 1976 жылы құрылған. 1975 жылы құрылған Филадельфия еврей өнері мұражайы еврей өмірін көрсететін заманауи өнер туындыларын көрсетеді. 2005 жылы құрылған Ескі қала еврей өнер орталығы галереясы өнер тілі арқылы яһуди дінін зерттейді.