Кіріспе
Шведтік әскери социалисі Антон Нильсон (11 қараша 1887 – 16 тамыз 1989) – шведтік террорист және әскери социалист, 1908 жылы салдарынан адам өліміне әкелген жарылыс үшін сотталған. Нильсон Швецияның ең оңтүстік провинциясы Сканнедегі шаруалар өңірінде туып өскен. 1906 жылы ол құрылысшы болып жұмыс істеді, ол кезде ол социалист болған еді.
Anton Nilson (11 November 1887 – 16 August 1989) was a Swedish terrorist and militant socialist who was convicted of murder for a fatal bombing in 1908. Nilson was born and grew up in a peasant region in Skåne, the southernmost province of Sweden. He became a construction worker in 1906, by which time he had already become a socialist.
Амальтеядағы бомбалау
1908 жылдың жазында Малмё портындағы жұмысшылар жағдайларын жақсарту үшін ереуілге шықты. Тәртіп сақтау үшін полиция мен әскер шақырылды, ал жұмыс берушілер британдық жұмысшыларды жұмысқа алды. Бұл швед жұмысшылары тарапынан өте қатыгездік деп есептелді. Британдық жұмысшылар уақытша «Амалтея» атты кемеде орналасты. 11 және 12 шілде арасындағы түні үш жұмыссыз жұмысшы, соның ішінде Антон Нильсон, «Амалтея» кемесінің сыртына бомба қойды, кемеде ұйықтаған жұмысшыларға қауіп тудыратынын ескермеді. Бомба жарылып, бір адам қаза тауып, 23 британдық жұмысшы жарақат алды. Олар кабиналарда емес, палубада ұйықтаған болатын. Жарылыстан қаза тапқан британдық азаматтың аты Уолтер Клоуз еді. Клоуздың отбасы мен жарақат алған британдық жұмысшылар ешқандай өтемақы да, кешірім сұрау да алмады. Антон Нильсон өлім жазасына кесілді. Оның серіктері Алгот Росберг пен Альфред Стерн өмір бойына принудителді еңбекке жіберілді. Ату алдында Антон Нильсонға кешірім беріліп, басқалары сияқты өмір бойы мәжбүрлі еңбекке тағайындалды. Оның өлімі 1900 жылдан бері бірінші рет болатын, және Альфред Андерден басқа, 1921 жылы өлім жазасы жойылғанға дейін басқа ешбір өлім жазасы орындалмады. «Амалтеяға» жасалған бомбалық шабуылға Швециядағы алғашқы реакция қорқыныш пен жиреншік болды, содан кейін, кең жұмысшы қозғалысының ішінде айыптаулар күш алды. Бірақ, кейіннен қоғамдық пікір Антон Нильсон, Алгот Росберг және Альфред Стерннің жағына бұрылып, оларды босату үшін үлкен науқан ұйымдастырылды. Оларды қолдау үшін мыңдаған халықаралық жиын өткізілді, соның ішінде АҚШ-тағы жұмысшылар арасында 600-ге жуық жиын өтті, оларды Дүниежүзілік өнеркәсіп жұмысшылары ұйымдастырды, ал Джо Хилл белсенді қатысушы болды. Үш жігітті босатуды сұрап, Швеция үкіметі мен Жоғарғы сотына 130 000-ға жуық қол қойылған петиция тапсырылды. 1917 жылдың 1 мамырында Антон Нильсонды Эрносанд түрмесінен күшпен босатуға тырысқанда, 10 000 жұмысшы түрмеге қарай шеру жасады. Түрме қабырғаларында автоматты қарумен күзетшілер орналастырылып, әскер шақырылды. Түрме күзетшілеріне Антон Нильсонды қашып кетуіне жол бермеу үшін, қажет болған жағдайда оны атып өлтіруге бұйрық берілді. Ақырында түрме сыртындағы наразылыққа шыққан көпшілік бас тартып, тарап кетті. Соңында, 1917 жылдың қазан айында Антон Нильсон мен оның екі серігі толық кешірім алды. Бұл Нильс Эденнің тағайындаған либералдық және социал-демократтық коалициялық үкіметінің алғашқы шешімі болды, ол келесі екі жылда Швецияда демократия мен әйелдерге сайлау құқығын орнатуға көмектесті.
Ресей революциясында
Антон Нильсон түрмеден босатылғанда, Ресейде большевик революциясы жаңа ғана басталған еді. Басқаға баратын жері болмағандықтан, Нильсон швед коммунистік көшбасшысы Тур Нерманмен бірге Ресейге сапар шекті. Антон Нильсон Қызыл Армияға қосылып, азамат соғысында ұшқыш ретінде күресуге бекінді. Нильсон Мәскеудің әуе қорғанысын ұйымдастыруға көмектесті, кейін Балтық майданындағы әуе күштеріне қолбасшылық етті. Қызметтері үшін ол жолдастарынан Леон Троцкийден марапат алуға сайланды. Сталиндік режимнің билікке келуімен Антон Нильсон 1926 жылы Швецияға қайтуға шешім қабылдады. Ол Сталинді революцияға қастық жасаған деп есептеді, "Сталин қарсы революцияға қарсы құрылған мемлекеттік полицияны алып, оны социалистерге қарсы қолданды" және полиция мемлекетінің фашистік үлгісін қолдады деді. Совет Одағынан кеткені 1930 жылдардағы Ұлы тазалаудан сақтап қалған болуы мүмкін. 1953 жылы Иосиф Сталин қайтыс болғаннан кейін Никита Хрущев Кеңес Одағының басшылығын иеленгенде Антон Нильсон оны жақсы өзгеріс деп бағалады.
Кейінгі өмірі
Нильсон өмірінің соңына дейін Швеция бойынша саяхаттап, швед коммунистік үкімет орнату үшін үгіт жүргізді. Ол сондай-ақ швед еңбек қозғалысының қаһармандарының бірі ретінде құрметке ие болды, және оның портреті бүгінгі күнге дейін Landsorganisationen штаб-пәтерінде сақталып тұр. Оның 100 жылдық мерейтойында, Антон Нильсоннің өзі бірнеше сағатқа созылған сөз сөйледі, оны Швеция үкіметінің бірнеше социал-демократ мүшелері тойлады. Антон Нильсон 101 жасқа дейін өмір сүрді, Берлин қабырғасы құлағанға бірнеше ай қалғанда Стокгольмде қайтыс болды. Советтік ескі большевиктердің арасында ол өзінен бірнеше жыл кіші Лазар Кагановичтен басқа барлығынан да ұзақ өмір сүрді. Нильсон сотта өзін өлтіргені мен жарақат келтіргеніне "өкініш білдіргенімен", жарақат алғандарға немесе қаза тапқан ағылшын штрейкбрекердің отбасына кешірім сұраған жоқ.