Кіріспе

Сөйлеу коммуникациясында түсініктілік – бұл нақты жағдайларда сөйлеудің қаншалықты түсінікті болатындығын көрсететін өлшем. Түсініктілікке сөйлеу сигналының деңгейі (күшті, бірақ тым қатты емес) және сапасы, фондық шудың түрі мен деңгейі, дыбыс қайталануы (кейбір көріністер, бірақ тым көп емес), сондай-ақ коммуникациялық құралдар арқылы берілетін сөйлеу үшін коммуникация жүйесінің сипаттамалары әсер етеді. Сөйлеудің түсініктілігін бағалаудың жалпыға қабылданған стандартты өлшемі – Сөйлеуді Тарату Индексі (СТИ). Сөйлеу түсініктілігінің мәселесі фонетика, адам факторы, акустикалық инженерия және аудиометрия сияқты бірнеше салаға қатысты.

Шу деңгейі мен үндеу

Түсініктілікке фондық шу және тым көп реверберация кері әсер етеді. Дыбыс және шу деңгейлерінің арақатынасы әдетте сигнал-шу қатынасы арқылы сипатталады. 35-100 дБ аралығындағы фондық шу деңгейінде 100% түсініктілікке жету үшін сигнал-шу қатынасы әдетте 12 дБ болуы керек. 12 дБ дегеніміз, сигнал фондық шудан шамамен 4 есе күшті болуы тиіс. Сөйлеу сигналы шамамен 200–8000 Гц аралығында, ал адамның есту қабілеті шамамен 20–20 000 Гц аралығында болады, сондықтан маскалаудың әсері маскалайтын шудың жиілік диапазонына байланысты. Сонымен қатар, әртүрлі сөйлеу дыбыстары сөйлеу жиілік спектрінің әртүрлі бөліктерін қолданады, сондықтан ақ немесе қызғылт шу сияқты үздіксіз фондық шудың түсініктілікке әсері, бәсекелес сөйлеу, бірнеше адамның бір уақытта сөйлеуі немесе "коктейльдік кеш" шуы, немесе өнеркәсіптік жабдықтар сияқты өзгермелі немесе модуляцияланған фондық шудан өзгеше болады. Реверберация да сөйлеу сигналына әсер етеді, уақыт өте келе сөйлеу дыбыстарын бұрмалайды. Бұл тұрақты дауысты дыбыстарды күшейтіп, тоқтауларды, жылжуларды, дауысты дыбыстардың өзгеруін және биіктік пен ұзақтық сияқты прозодикалық белгілерді жасыруға себеп болады. Фондық шудың түсініктілікті нашарлатуы аудиометриялық тестілерде, сондай-ақ кейбір тілдік қабылдау эксперименттерінде қолданылады, бұл тым жоғары нәтижелерді (ceiling effect) болдырмау үшін тыңдау тапсырмаларын қиындатуға мүмкіндік береді.

Түсініктілік стандарттары

Өлшенетін шама Өлшем бірлігі Жақсы мәндер STI түсініктілігі (халықаралық деңгейде танымал) > 0,6 CIS түсініктілігі (халықаралық деңгейде танымал) > 0,78 %Alcons Артикуляциялық жоғалту (АҚШ-та кең таралған) < 10% C50 Анықтық индексі (Германияда кең таралған) > 3 дБ RASTI (қолданыстан шыққан) Түсініктілік (халықаралық деңгейде танымал) > 0,6 Сөздік артикуляция толқынның бар болғаны 1–2% бұрмаланбаған жағдайда да жоғары деңгейде сақталады.

Ломбард тілінде сөйлеу

Адам миы шулы ортада айтылған сөзді Ломбард эффектісі деп аталатын үдеріс арқылы автоматты түрде өзгертеді. Мұндай сөзді түсіну қалыпты сөйлеуге қарағанда жақсырақ болады. Ол ғана емес, дыбысы күшейеді, сонымен қатар фонетикалық негізгі жиіліктері артады және дауысты дыбыстардың ұзақтығы ұзарады. Адамдар сондай-ақ көрінетіндей мимика жасайды.

Шыңырау

Дауыспен айтылған сөз, ломбард тілінен гөрі нашар түсініледі, себебі дауыс қуатының артуы фонетикалық ақпараттың азаюына себеп болады. Дегенмен, "дауыспен айтылған сөздің шексіз деңгейде кесілуі оны нормативті сөздейсіндей түсінікті етеді".

Ашық сөйлеу

Есту қабілеті нашар адаммен сөйлескенде айқын әңгімелеу қолданылады. Ол баяу сөйлеу темпімен, жиірек және ұзақ үзілістермен, күшейтілген сөйлеу қарқындылығымен, сөздердің ұзақтығының артуымен, "нақтыланған" дауысты дыбыстармен, жақын дауысты дыбыстарға қарағанда дауыссыз дыбыстардың қарқындылығының күшеюімен және бірқатар фонетикалық өзгерістермен (соның ішінде азайтылған дауыстылардың азаюы және тоқтау дауыстарының толық айтылуы) ерекшеленеді.

Сәбиге бағытталған сөйлеу

Сәбиге бағытталған сөйлеу – немесе "лақа сөйлеу" – ересектерге бағытталған сөйлеуге қарағанда қарапайым синтаксис пен кішірек, түсінуге оңай сөздік қолданады. Ересектерге бағытталған сөйлеумен салыстырғанда, оның негізгі жиілігі жоғары, ырғағы күшейтілген және сөйлеу темпі баяу болады.

Цитаталау сөйлеуі

Цитаталық сөйлеу адамдар сөйлеуді зерделеуге саналы түрде қатысқанда пайда болады. Ол қалыпты сөйлеуге қарағанда баяу темпті және азырақ байланысты сөйлеу процестерін (мысалы, ядролық дауыстылардың қысқаруы, сөз соңындағы консонанттардың дауыссызға айналуы) қамтиды.

Гиперғарыштық сөйлеу

Гиперкеңістік сөйлеу, сондай-ақ гиперкеңістік эффекті деп те аталады, адамдар қоршаған ортадағы шудың бар екендігі туралы жаңылысқанда пайда болады. Ол фонетикалық дауысты тұлғаларының F1 және F2 форманттарын өзгертуді қамтиды, бұл тыңдаушыға акустикалық сигналдан ақпаратты алудағы қиындықтарды жеңілдетуге көмектеседі.