Кіріспе

Манхэттендегі бұрынғы қоныс, Нью-Йорк

Сенека ауылы – Нью-Йорк қаласындағы Манхэттен ауданында, қазіргі Орталық саябақтың орнында болған 19 ғасырғы, негізінен африкалық американдық жер иелерінің қонысы. Елді мекен қазіргі Үстіңгі Батыс жақ ауданының жанында орналасқан, шамамен Орталық саябақ Батыс, 82-ші көше, 89-шы көше және жетінші авеню өсімен шектелген (егер олар саябақ арқылы салынған болса). Сенека ауылы 1825 жылы бос африкалық американдықтармен құрылды, бұл қаладағы алғашқы осындай қауымдастық. Бірақ голланд үкімдігі кезінде Жаңа Амстердамның солтүстігінде африкалықтарға тиесілі шаруашылықтардың «жартылай бос» қауымдастығы болған. Өркендеген кезеңінде қауымдастықта шамамен 225 тұрғын, үш шіркеу, екі мектеп және үш зират болды. Кейіннен бұл елді мекенге ирланд және неміс иммигранттары да қоныс аударды. Сенека ауылы 1857 жылға дейін болды, содан кейін жерді иелену құқығы арқылы ауыл тұрғындары мен аймақтағы басқа да қоныс аударушылар кетіп, үйлері Орталық саябақты салу үшін бұзылды. Ауылдың барлық бөлігі тарап кетті. Сенека ауылының бар екендігінің бірнеше іздері жылдар бойы табылды, оның ішінде екі қабір және жерлеу учаскесі. 1992 жылы Рой Розенцвейг пен Элизабет Блэкмардың «Парк және халық: Орталық саябақтың тарихы» кітабы жарық көргенге дейін бұл елді мекен көбінесе ұмытылған еді. 1997 жылы Нью-Йорк тарихи қоғамының көрмесінен кейін 1998 жылы ауыл туралы хабардарлықты арттыру мақсатында Сенека ауылы жобасы құрылды және бірнеше археологиялық қазбалар жүргізілді. 2001 жылы Сенека ауылының орналасқан жерін еске алу үшін тарихи белгі ашылды. 2019 жылы Орталық саябақты сақтау қоры саябақта ауылдың шіркеулерінің, кейбір үйлерінің, бақтарының және табиғи ерекшеліктерінің орналасқан жерін көрсететін уақытша көрме орнатты.

Этимология

Сенека ауылының атауының шығу тегі белгісіз, оны тек Санкт-Майкл епископ шіркеуінің пасторы Томас МакКлюр Петерс жазды; алайда, бірқатар теориялар ұсынылды. Бір теория бойынша, "Сенека" сөзі римдік философ Сенека Кішіден шыққан, оның моральдық хаттары, әсіресе 47-ші хаты, афроамерикандық белсенділер мен аболиционистерге ұнаған. Сонымен қатар, оның жексенбілік мектебінде "тумашалар мен араласқан үндістер" туралы хабарламалар бар. 1857 жылдан кейін Петерс өзінің досы Абрам Хьюиттің Рингвуд Маноры арқылы Нью-Джерсидің жақын маңдағы Рамапо Ленапи халқына шіркеу миссиясында қатысты. Central Park Conservancy тарихшысы Сара Седар Миллердің айтуынша, "Сенека" атауы туған жерге қарсы және қара нәсілділерге қарсы айтылатын сөздердің әсерінен туған болуы мүмкін. Африкалық американдықтар қоныстанғанға дейін жердің бұрынғы иесі Джон Уайтхед есімді ақ фермер болды, ол 1824 жылы жерді сатып алды. Бір жылдан кейін Уайтхед жерді кішігірім учаскелерге сата бастады. Сол кезде бұл аймақ Нью-Йорк қаласының ортасынан алыс болды, ол қазіргі Манхэттеннің төменгі бөлігінде орналасқан 23-ші көшеден оңтүстікке қарай орналасқан. 1825 жылдың 27 қыркүйегінде 25 жасар афроамерикандық Эндрю Уильямс, аяқ киім тігуші, кейіннен арба жүргізуші болып жұмыс істеді, Уайтхедтерден үш учаске жерді 125 долларға сатып алды. AME Zion шіркеуі сол аптада тағы алты учаске жерді сатып алды, ал 1832 жылға қарай кем дегенде 24 учаске жер афроамерикандықтарға сатылды. Қосымша жақын жердегі құрылыс 79-шы және 86-шы көшелер арасында Алтыншы және Жетінші даңғылдар салынатын жермен шектелген "Йорк Хилл" айналасында шоғырланды. Йорк Хилл көбінесе қалаға тиесілі болды, бірақ 1830-шы жылдардың соңында жас афроамерикандық Уильям Мэтьюс сатып алды. Мэттьюстің Африкалық Одақ шіркеуі де сол кезде Сенека ауылында жер сатып алды. 1827 жылы Нью-Йорк штатында құлдыққа тыйым салынғаннан кейін көбірек афроамерикандықтар Сенека ауылына көшіп келе бастады. 1830 жылдары Йорк Хилл тұрғындары Кротон су таспадасын салу үшін көшіп кетуге мәжбүр болды, сондықтан Йорк Хилл тұрғындарының көп бөлігі Сенека ауылына көшіп келді. Кейіннен, Ирландиядағы Ұлы ашаршылық кезінде көптеген ирланд иммигранттары Сенека ауылына келіп, осы уақыт ішінде ауыл халқының саны 30 пайызға өсті. 1855 жылы ауыл халқының үштен бір бөлігі ирландтарды құрады. Бұл жер Джон Галлахер басқарған ирланд-американдық үй шаруашылықтарының шоғырланған жеріне жақын болды. 1855 жылы Сенека ауылында 52 үй болды. Аймақтың карталарында үйлердің көп бөлігі бір, екі немесе үш қабатты ағаштан салынған үйлер екені көрсетілген. Археологиялық қазбалар кезінде тас іргетастар мен шатыр материалдары табылды, олардың жақсы салынғанын көрсетеді. Кейбір үйлер шатырлар деп сипатталды, яғни олар нашар салынған. Қара нәсілді тұрғындардың жер иеленуі қаланың жалпы көрсеткіштерінен әлдеқайда жоғары болды: 1850 жылы жартысынан астамы мүлікке ие болды, бұл сол кездегі Нью-Йорк қаласының барлық тұрғындарының мүлікке иелік ету деңгейінен бес есе көп. Сенека ауылының қара нәсілді тұрғындарының көп бөлігі жер иелері болды және Гринвич ауылының Кішкентай Африка ауданындағы әріптестеріне қарағанда салыстырмалы түрде экономикалық тұрақтылыққа ие болды. Көптеген афроамерикандықтар Сенека ауылында мүлікке ие болды, бірақ қала орталығында тұрды, мүмкін оны инвестиция ретінде қарастырды. Мекенжай тұрақтылығының жоғары деңгейі қоғамға тұрақтылық және қауіпсіздік сезімін берді. Нью-Йорк қаласының тарихындағы осы кезеңде қала халқының көп бөлігі 14-ші көшеден төмен өмір сүрді; 59-шы көшеден жоғары аймақ сирек дамыды және жартылай ауылдық немесе ауылдық сипатқа ие болды. Мүлікке ие болу саяси билікке қол жеткізудің бір жолы болды, ал қара нәсілді адамдардың жер сатып алуы олардың саяси қатысуына елеулі әсер етті. 1845 жылы Нью-Йорктегі 13 000 қара нәсілділердің 100-і болса да, тұрғындардың көп бөлігі әлі де кедей болды, өйткені олар құрылыс, күндізгі жұмыс немесе тамақ қызметінде жұмыс істеді. Кәсібі бойынша тек үш тұрғын орта тапқа жатты, олардың екеуі азық-түлік дүкендерінің иелері, ал үшіншісі – қонақ үй иесі болды. Көптеген қара нәсілді әйелдер үй шаруашылық қызметкерлері болып жұмыс істеді. Алайда, тарихшы Лесли М. Харрис афроамерикандық орта тапты ақ орта таптан өзгеше білім және әлеуметтік критерийлер бойынша бағалау керек деп санайды. Карталар тұрғындардың бақшалары болғанын көрсетеді, олар өздері үшін тамақ өсіруі мүмкін. Сондай-ақ, олар жақын маңдағы Гудзон өзенінен балық, жақын маңдағы ормандардан отын және жағалаудағы ағаш сынықтары сияқты жергілікті табиғи ресурстарға да сүйенді. Кейбір тұрғындар амбарлар салып, мал өсірді. Таннердің бұлағы ауылды таза сумен қамтамасыз еткен болуы мүмкін.

Қоғамдық институттар

Сенека ауылының экономикалық және мәдени тұрақтылығы бірнеше қоғамдық институттардың дамуына жағдай жасады. Ауылда үш шіркеу, екі мектеп және үш зират болды;

Африка Одағы шіркеуі, методист дінге жататын, 1837 жылы АМЕ Сион шіркеуінен шамамен 100 фут (30 метр) қашықтықта Сенека ауылында жер сатып алды. Мектепке мұғалім Кэролайн У. Симпсон жетекшілік етті. Барлық Періштелер шіркеуі 1846 жылы Блумингдейл ауданындағы Амстердам даңғылы мен 99-шы көшеде орналасқан бай ақтар шіркеуінің – Сент-Майкл шіркеуінің филиалы ретінде құрылды. Оның қауым мүшелері Сенека ауылынан және жақын жерлерден болды. Сенека ауылынан бар болғаны 30 қауым мүшесі болды. Кейіннен осы және басқа да қауымдардың орнына Куинсте Сент-Майкл зираты салынды. Ал ол ресми түрде 81-ші көше мен Вест-Энд даңғылының қиылысында тіркелді.

Жақын елді мекендер

Сенека ауылы қазіргі Орталық парктегі ең ірі бұрынғы елді мекен болғанымен, оны негізінен ирланд және неміс иммигранттары қоныстанған кішкентай аудандар қоршап тұрды. Осы аудандардың бірі "Шұбар қаласы" деп аталды, ол қазіргі саябақтың оңтүстік-шығыс бұрышында орналасқан, көбінесе ирландтықтар тұратын 14 отбасынан құралған елді мекен еді. Осы елді мекен тұрғындары шошқа мен ешкілер өсіргендіктен осылай аталған. 68-ші және 72-ші көшелер аралығындағы жетінші және сегізінші даңғылдар арасында негізінен ирландтардан тұратын тағы 34 отбасы тұрды. Сенека ауылының оңтүстік-батысында Харсенвилл елді мекені орналасқан, ол қазір 66-шы және 81-ші көшелер арасындағы Жоғарғы Батыс жағының бір бөлігі болып табылады. Сондай-ақ, екі неміс елді мекені болды: біреуі қазіргі саябақтың солтүстік жағында, ал екіншісі қазіргі Жаклин Кеннеди Онассис суқоймасының оңтүстігінде. Ирланд және неміс тұрғындарының көптегені өз бақшалары бар шаруалар еді. Кейінірек құрылған ирланд елді мекені "Goatville" деп аталды.

Орталық паркінің құрылысы

1840 жылдары қаланың жоғарғы сыныбының мүшелері Манхэттенде жаңа үлкен саябақ салуды ашық түрде талап етті. Негізгі қолдаушылардың екеуі – «Нью-Йорк Эвинг Пост» газетінің редакторы Уильям Каллен Брайант және алғашқы американдық ландшафт дизайнерлерінің бірі Эндрю Джексон Даунинг болды. Парктер жөніндегі арнайы комитет ұсынылып отырған үлкен парк үшін ықтимал жерлерді зерттеу үшін құрылды. Алғашқы қарастырылған жерлердің бірі – 66-шы және 75-ші көшелер арасындағы Жоунс Вуд жер учаскесі. Бұл аймақты көптеген бай отбасылар иеленді, олар өздерінің жерлерін алуға қарсы болды, әсіресе Джонс және Шермерхорн отбасылары. 1851 жылы Жоунс Вудты сатып алу туралы заң жобасы қабылданғаннан кейін, Шермерхорн мен Джонс сатып алуды тоқтату туралы бұйрыққа қол жеткізіп, мәміленің конституцияға қайшы екенін дәлелдеді. Үлкен қоғамдық саябақ үшін ұсынылған екінші жер – 59-шы және 106-шы көшелер арасындағы, Бесінші және Сегізінші даңғылдармен шектелген «Central Park» деп аталатын аймақ. Орталық парк жоспары біртіндеп әртүрлі топтардан қолдау тапты. Жоунс Вудты сатып алу туралы екінші заң жобасы жойылғаннан кейін, Нью-Йорк штатының заң шығарушы органы 1853 жылдың шілдесінде Орталық парк туралы заң қабылдады.

Орталық парк сатып алынғанға дейінгі жылдары Сенека ауылының қауымдастығын кемсітетін сөздермен атады. Басқа сыншылар тұрғындарын «қасарыс жәндіктер» деп сипаттап, Сенека ауылына қатысты нәсілдік айыптаулар қолданды. Сенека ауылының тұрғындарының аз бөлігі жер иелері болғанмен, көпшілігі жер иелерімен ресми немесе бейресми келісімдерге ие болды; тек бірнеше тұрғын ғана ешқандай жер иесінің рұқсатысыз, нақты қожалар болды. Орталық парк комиссионерлері 1855 жылдың шілдесіне дейін бағалауларын аяқтады, ал Нью-Йорк штатының Жоғарғы соты келесі ақпанда бұл жұмысты растады. Барлық жер иелері мен ұзақ мерзімді жалға алушылар өтемақы алды. Алайда, Сенека ауылының тұрғындарының шамамен 20% ғана жер иелері болды. Бұл қаржылық есептесулер де даусыз болған жоқ. Мысалы, Эндрю Уильямсқа үйі мен үш жері үшін 2335 доллар төленді, ал ол бастапқыда 3500 доллар сұрағанмен, соңғы өтемақы 1825 жылы мүлік үшін төлеген 125 доллардан әлдеқайда көп болды. Қоғам мүшелері өз жерлерін сақтап қалу үшін күресті. Екі жыл бойы тұрғындар наразылық білдіріп, жерлерін сатуды тоқтату үшін сотқа шағымданды. Сенека ауылынан аман қалған жалғыз мекеме – All Angels' Church болды, ол бірнеше блокқа көшті, бірақ жаңа қауыммен.

Орталық парктің басқа жерлерінде шығарудың әсері аз болды. Кейбір тұрғындар, мысалы, құю зауытының иесі Эдвард Сноуден, жай ғана басқа жерге көшіп кетті. Орталық парктің құрылысынан ең көп зардап шеккендер – қоқысшылар мен шошқа өсірушілер болды, өйткені олар шығарылғандары үшін ешқандай өтемақы алмады. Жарты ғасырдан кейін, Гилхули есімді бағбан сол жерде топырақ аударғанда, Сенека ауылынан зиратты кездейсоқ тауып алды, кейіннен ол оның атымен «Гилхулидің жерлеу учаскесі» деп аталды.

Қайта табу

Елді мекені бұзылғаннан кейін бір ғасырдан астам уақыт бойы ұмытылған болатын. 1970 жылдардың соңында Питер Салвен бұл туралы білді, ол қала карталарындағы ауылдың таң қалдырарлық сәулеті мен оның жағымсыз беделі арасындағы қайшылықты байқады және оны 1989 жылғы "Жоғарғы Батыс жағының тарихы" кітабына енгізді. Рой Розенцвейг пен Элизабет Блэкмардың 1992 жылы жарық көрген "Парк және халық: Орталық парк тарихы" кітабы Сенека ауылына деген қызығушылықты қайта жақтандырды, онда осы қауым туралы кеңінен айтылған. Сенека ауылының тарихи мысалы нәсілдік себептермен туындаған қауымдық жер аударулар мен соңғы қалалық жаңару жобалары контекстінде жиі келтіріледі.

Еске алу

Сенека ауылы жобасы 1998 жылы Нью-Йорк тарихи қоғамының Синтия Копленд, Барнард колледжінің Нан Ротшильд және Нью-Йорк қалалық колледжінің Диана Уолл арасындағы ынтымақтастық ретінде құрылды. Кейіннен ол Сенека ауылының тарихын зерттеу жөніндегі коммерциялық емес институт аясында ұйымдастырылды. Оның мақсаты – 19 ғасырдағы Нью-Йорк қаласындағы еркін, орта тапқа жататын афроамерикандық қауым ретінде Сенека ауылының маңыздылығы туралы хабардарлықты арттыру. Жоба мектеп оқушыларын, мұғалімдерді және жалпы жұртшылықты қамтитын білім беру бағдарламаларын жүзеге асырады және Сенека ауылын көпшілік назарына әкеледі. Тақта қазіргі заманғы Mariners ойын алаңының жанында, 85-ші көше мен Орталық парк батысының жанында орналасқан. 2019 жылы қала ауылдағы жер иелері Альбро Лионс аға (Нью-Йорк Африкалық өзара көмек қоғамының тағы бір мүшесі) және Мэри Джозеф Лионс (туған есімі Маршалл) және олардың балалары, әсіресе Маритха Ремонд Лионс құрметіне мүсін орнатуға қатысты ұсыныстарды қабылдады. Мүсін парктің Солтүстік Вудс бөлігіндегі 106-шы көшеде орналастырылатын болады және Эндрю В. Меллон қоры, Форд қоры, JPB қоры және Лори М. Тиш иллюминациялық қоры сияқты бірнеше жеке донорлардың қаржылық қолдауына ие. Сондай-ақ 2019 жылы "Сенека ауылын ашу" ашық аспандағы көрмесі Орталық паркінің Сенека ауылының ландшафтындағы әртүрлі нүктелерде уақытша тарихи белгілермен ашылды. Көрме 2020 жылдың қазанына дейін өткізілуі жоспарланған, бірақ оның мерзімі ұзартылды. Уолл, Ротшильд, Копланд және Герберт Сеньорет ауылдың археологиялық іздері сақталған болуы мүмкін екенін анықтауды шешті. Олар жергілікті тарихшылармен, шіркеулермен және қоғамдық ұйымдармен бірлесіп, осы жердегі зерттеу жобасының бағытын анықтады. Студенттердің қатысуымен, жоба жан-жақты мұрағаттық зерттеулер жүргізілді және алдын ала қашықтықтан зондтау жүзеге асырылды. Зерттеушілер топырақтың бұзылмаған аймақтарын анықтау үшін топырақ сынамаларын алды. 2005 жылы команда жер бетін тесіп өтетін радарды пайдаланып, Сенека ауылының іздерін табысты анықтады. Нью-Йорк қаласының Парктер департаментімен және Орталық парк консервациясымен кеңескеннен кейін, зерттеушілерге ауылдың археологиялық жәдігерлерге толы деп саналатын аймақтарында сынақ қазбаларын жүргізуге рұқсат берілді. Бұл жұмыстар 2011 жылдың ортасына дейін жалғасты. 2011 жылғы қазбалар Уильям Годфри Уилсонның үйінің іргетасын және жертөлесін, сондай-ақ "Барлық періштелер" шіркеуінің секстанты және тағы екі Сенека ауылының тұрғынына тиесілі заттарды тапты. Археологтар 250-ден астам қапқа артефактілерді жинады, олардың ішінде тіс щеткасының сүйек тұтқасы және баланың аяқ киімінің былғары табаны болды. 2020 жылы Нью-Йорк қаласының Ескерткіштерді сақтау комиссиясы 2011 жылғы қазбадан алынған 300-ге жуық артефактілерді ұсынған "Сенека ауылының қазбадан шығарылған жаңалығы" онлайн-көрмесін іске қосты.

Өнер және мәдениет

Кит Йозеф Адкинстің "Парк алдындағы адамдар" пьесасы 2015 жылы Premiere Stages сахнасында алғаш рет көрсетілді. Мэрилин Нельсонның "My Seneca Village" поэзия жинағы да сол жылы жарық көрді. 2021 жылы Метрополитен өнер мұражайында "Кеше ұша алмағанда" атты кезеңдік бөлме көрмесі ашылды. Көрмедегі кезеңдік бөлме сол замандағы Сенека ауылының тұрғынына тиесілген үйді қалпына келтіреді, сонымен қатар егер осы елді мекен қиратылмаған болса, олардың ұрпақтары қазіргі және болашақта қалай өмір сүргенін көрсетеді.

Танымал мәдениетте

Сенека ауылының тарихы 2015 жылы Киан университеті қойған "The People Before the Park" атты пьесада жазылды. 2020 жылғы "Central Park" анимациялық музыкалық комедиялық сериалының бірінші эпизодында Сенека ауылы туралы айтылады, онда актерлар тобы оны "қараңғы тарих" деп сипаттайды.