Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Норвегиялық модель (1867–1901)
Norwegian model (1867–1901)
Дагни Джуэль Прибышевска (8 маусым 1867 – 5 маусым 1901) – түрлі танымал суретшілермен болған қарым-қатынастарымен және өлімінің трагикалық жағдайларымен әйгілі норвегиялық жазушы. Ол Эдвард Мунктің кейбір картиналарының моделі болды. Мункпен және қысқа мерзімге швед драматургі және суретшісі Август Стриндбергпен араласты. 1893 жылы ол поляк жазушысы Станислав Прибышевскиге үйленді. Олардың екі баласы болды. 1901 жылы Грузияның Тбилиси қаласындағы қонақ үйдің бөлмесінде, 34 жасқа толуына үш күн қалғанда атып өлтірілді.
Dagny Juel Przybyszewska (8 June 1867 – 5 June 1901) was a Norwegian writer, famous for her liaisons with various prominent artists, and for the dramatic circumstances of her death. She was the model for some of Edvard Munch's paintings. She had relationships with Munch and briefly with Swedish playwright and painter August Strindberg. In 1893, she married the Polish writer Stanisław Przybyszewski. Together they had two children. She was shot dead in a hotel room in Tbilisi, Georgia in 1901, three days before her thirty fourth birthday.
Отбасылық негіздер
Дагни Норвегияның Конгсвингер қаласында доктор Ханс Леммич Джуэлл мен оның әйелі Миндидің (қыз есімі Блехр) төрт қызының екіншісі болып дүниеге келді. Жастық шағында Дагни өзінің тегінің жазылуын 'Juell' деп жазғаннан 'Juel' деп өзгертті. Ең үлкен әпкесі Гудрун әдемі және өзіне сенімді болды; Дагни екінші қыз болды; үшінші бала Ханс Леммич, ол бір жыл ғана өмір сүрді; одан кейін денсаулығы нашар болған Астрид дүниеге келді, ол үйленбеді және анасымен бірге тұрды; соңында Дагниге ең жақын болған Рагнхильд болды, ол кейіннен танымал опера әншісіне айналды.
Dagny was born in Kongsvinger, Norway, the second of four daughters of Doctor Hans Lemmich Juell and his wife Mindy (née Blehr). As a young woman Dagny changed the spelling of her name from 'Juell' to 'Juel'. The oldest sister, Gudrun, was beautiful and self confident; Dagny was second born; third born was a son, Hans Lemmich, who only lived one year; then came Astrid who was something of an invalid, who remained unmarried and stayed with her mother; and finally there was Ragnhild, who was closest to Dagny, and in time became a well known opera singer.
Ерте білім беру
Дагнидің алғашқы білімін Конгсвингерде қыздарға арналған жеке мектеп ашқан Анна Стэнг қабылдады. Стэнг Норвегияда әйелдер құқығын қолдаған алғашқы адамдардың бірі болды және ерте феминизм қозғалысында белсенді рөл атқарды. Дагни 1875 жылы оқуға түсті және алты жылдан кейін орта мектепке қабылдану емтихандарын тапсырды. Ол бірнеше жыл бойы табиғаттану, тарих, география, математика, ағылшын, неміс және норвег тілін оқыды. Оның үлгерімі оның жақсы оқушы болғанын көрсетеді.
Dagny's early education was taken in hand by Anna Stang, who had established a private school for girls in Kongsvinger. Stang was one of the first advocates for women's rights in Norway, and was an active force in early Feminism. Dagny started studies in 1875, and six years later completed exams for entry into middle school. For several years she studied subjects such as Nature, History, Geography, Mathematics, English, German, and Norwegian language. Her results show that she was a diligent student.
Эрфурт пен Осло
1882 жылы 3 қарашада, діни нарықтан өткеннен кейін екі күн өткен соң, ол музыкалық білімін жетілдіру үшін Еуропаға, Эрфуртқа кетті. 1890 жылдың қаңтар айында Дагни және оның қарындасы Рагнхильд Ослоға (кейін Кристиания деп аталды) оқуларын жалғастыру үшін көшті. Сол жерде Дагни қаланың богемиялық өміріне белсенді қатысты. Ақпан және наурыз айларында ол жазушы Хьялмар Кристенсенмен қысқа ғана қарым-қатынаста болды.
On 3 November 1882, two days after her confirmation, she left for Europe, to study music in Erfurt. In January 1890 Dagny and her sister Ragnhild moved to Oslo (then named Christiania) to continue their studies. There Dagny became involved with the bohemian life of the city. She had a brief relationship with writer Hjalmar Christensen in February and March.
Берлин
Дагни оқуын Берлинде жалғастыруды шешті, мүмкін, себебі 1892 жылдың күзінде Берлин суретшілер одағы оны өзінің жұмыстарының қараша айындағы көрмесіне шақырғаннан кейін Мунк сол қалаға келген болатын. Көрмеден туған дау-дамай Мункті Берлинде танымал есімге айналдырды, содан ол сол жерде қалуға бекінді. Дагни алғаш рет 1893 жылдың 8 наурызында Берлиндегі "Zum schwarzen Ferkel" барына барып, сол жерде Август Стриндбергпен танысты. Стриндберг және оның достары оған "Аспазия" деген есім қойды. Ол Стриндбергпен шамамен үш апталық қысқа ғана қарым-қатынаста болды. Адольф Пауль да оның әсемдігіне қызықты. Ол түрлі скандинавия суретшілеріне модель болды және бір кезде Мунк үшін шабыт көзіне айналды. Мунктың "Қызғану" картинасындағы модель – оның өзі екеніне көзі жетпес.
Dagny chose to continue her studies in Berlin, possibly for the reason that she could be with Munch, who had travelled there in the autumn of 1892, after the Union of Berlin Artists had invited him to stage a November exhibition of his work. The scandal that resulted from the exhibition made Munch a notable figure in Berlin, and he decided to stay there. Dagny first attended the Berlin bar Zum schwarzen Ferkel on 8 March 1893. It was there she met August Strindberg. Strindberg and his friends gave her the nickname 'Aspasia'. She had a brief relationship (about 3 weeks) with Strindberg. Adolf Paul was also taken with her beauty. She modelled for various Scandinavian artists, and was Munch's muse for a period. She is almost certainly the model for Munch's painting Jealousy.
Неке
Прибышевский өзінің заңды әйелі Марта Фурдерді және олардың екі баласын (1892 жылдың ақпан және қараша айларында дүниеге келген) тастап, 1893 жылдың 18 тамызында Дагниге үйленді. Прибышевский мен Дагнидің екі баласы болды, ал Дагниға үйленген кезде Мартадан тағы бір бала дүниеге келді (1895 жылдың 6 ақпанында). Марта 1896 жылдың 9 маусымында өз үйінде қайтыс табылса, Прибышевский оны өлтірген күдікпен тұтқындалды, бірақ екі апта түрмеде отырғаннан кейін, оның көміртек газынан уланғаны және бұл, көбінесе, өзіне-өзі қол жұмсау болғаны анықталды. Дагнидің сақталған жазбаларының үзінділерінде үшінші адамның өліміне себепкер болған екі ғашық туралы тақырып қайта-қайта айтылады. Дагни Мартаның үш анасынан айырылған баласын тәрбиелеуден бас тартты. Шындығында, Дагни, балаларына қамқор болса да, өзінің екі баласын (Зенон 1895 жылдың 28 қыркүйегінде, ал Иви [Ива] 1897 жылдың 2 немесе 5 қазанында, мүмкін, кесаров тілімі арқылы дүниеге келген) бірнеше рет Конгсвингердегі ата-анасының қамқорлығына қалдырып кететін. Берлиндегі әсемдікке құмар және қаржылық тұрғыдан тұрақсыз өмір, ішімдікке тәуелділігі күшейіп бара жатқан Прибышевскиймен бірге бала тәрбиелеуге лайық емес орта болды.
Przybyszewski left his common law wife Martha Foerder and their two children (born in February and November 1892), and married Dagny on 18 August 1893. Przybyszewski and Dagny had two children, and while married to Dagny, he fathered another child (born 6 February 1895) with Martha. Martha was found dead in her home on 9 June 1896, and Przybyszewski was arrested on suspicion of her murder, but after spending two weeks in prison, he was released when it was determined that she had died of poisoning by carbon monoxide, and that it was almost certainly suicide. Some surviving fragments of Dagny's writing show her returning to the theme of two lovers causing the death of a third. Dagny refused to raise Martha's three motherless children. In fact, Dagny, though a loving mother, was in the habit of leaving her own two children (Zenon born 28 September 1895, and Ivi [Iwa] born 2 or 5 October 1897, probably by cesarian section) with her parents in Kongsvinger for periods of time. The decadent and financially precarious life with the increasingly alcohol dependent Przybyszewski in Berlin was far from a suitable environment to raise children.
Тарату және өлім
Дагни Прибышевскийді Краковқа ертіп барды, онда ол «Жас Польша» қозғалысының маңызды тұлғасына және «Życie» журналының редакторына айналды. Галицияда саяхаттап жүргенде Прибышевский досы Ян Каспровичтің әйеліне уақыт өткізіп, Дагниді оның үшін тастап кетті. Станислав Прибышевский Дагнидің Генрик Сиенкевичпен (Прибышевскийге Польша таланттар академиясынан 3200 австриялық крона грантын ұйымдастырған) және шахта иесінің ұлы Владислав Эмерикпен қарым-қатынас жасауына ықпал еткен болуы мүмкін. Прибышевский мен Эмерик оны өлтіруді жоспарлаған болуы мүмкін деген деректер бар. Дагни қайтыс болған кезде Прибышевский Польшада Ядвига Каспровиццова мен Аниэла Паяковна деген тағы екі әйелмен қарым-қатынаста болды, олардың бірі Прибышевскийдің қызы болды, ал Дагнидің Парижде кем дегенде үш ер адаммен, соның ішінде Эмерикпен романтикалық қарым-қатынасы болған. Эмерик Прибышевский мен Дагниді Кавказдағы отбасына баруға шақырды, бірақ соңғы сәтте Прибышевский кейін қосылатынын айтып, бас тартты. 1901 жылдың 5 маусымында Грузияның астанасы Тифлис (қазіргі Тбилиси) қаласындағы шағын «Гранд-отельдің» бөлмесінде Эмерик Юелді басына оқ жарып өлтірді, келесі күні өзін-өзі атуға тырысты. Юелдің 5 жасар ұлы Зенон анасының қанымен өлгеніне куә болды. Ол Тифлистегі Рим-католик шіркеуіне жерленді, ал 1999 жылы Кукия зиратындағы шіркеу бақшасына қайта жерленді.
Dagny accompanied Przybyszewski to Kraków where he became a key figure in the Young Poland movement, and editor of the journal Życie. While travelling in Galicia, Przybyszewski became involved with the wife of his friend Jan Kasprowicz, and abandoned Dagny for her. Stanisław Przybyszewski may have encouraged Dagny's relationships with Henryk Sienkiewicz (who arranged a grant of 3200 Austrian Kronen from the Polish Academy of Talent for Przybyszewski) and with Władysław Emeryk, the son of a mine owner. There is some evidence that Przybyszewski and Emeryk may have plotted her murder. At the time of Dagny's death, Przybyszewski was involved with two other women in Poland — Jadwiga Kasprowiczowa and Aniela Pająkówna, one of whose two daughters was Przybyszewski's, while Dagny had romantic relationships with at least three men in Paris, including Emeryk. Emeryk invited Przybyszewski and Dagny on a trip to visit his family in the Caucasus; at the last minute Przybyszewski backed out, saying he would join them later. On 5 June 1901, in a room of the small 'Grand Hotel' in the Georgian capital city of Tiflis (now Tbilisi), Emeryk shot Juel in the head; the next day he attempted to shoot himself. Juel's 5 year old son, Zenon, witnessed the murder of his mother. She was buried at a Roman Catholic church in Tiflis and reburied, in 1999, into a churchyard at the Kukia cemetery.
Шығармалары
"Редивива" әңгімесі (1893, 1977 жылы, жазушының өлімінен кейін жарық көрді). "Ден стеркере" ("Ең күшті") драмасы Кристиания театрына 1895 жылы ұсынылды; 1896 жылы Samtiden журналында жариялауға қабылданды.
Short story 'Rediviva' (1893, published posthumously in 1977). Drama Den sterkere (The Stronger) submitted to the Christiania Theater, 1895; accepted for publication in the periodical Samtiden 1896.
Кітаптар мен фильмдерде
1977 жылы Дагни Джуэль өміріне негізделген «Дагни» атты поляк-норвегиялық фильм түсірілді. Оның ұлы Зенон П. Веструп [sv] (кейін дипломат болып, асырап алған отбасының тегін алған) қызы Эннмен бірге Ингеранна Крон Найдальдың 2005 жылғы норвегиялық деректі фильмінде – «Død Madonna» (Өлі Мадонна: Дагни Джуэль Прибышевска) көрсетіледі. Дагни Джуэльдің өлімі танымал орыс жазушысы Юрий Нагибиннің «Станислав Прибышевский» атты повесінің тақырыбы болды, сондай-ақ осы повесть негізінде түсірілген «Модель» атты орыс фильмі де бар. UCLA-да скандинав мәдениеті мен тілдерінің профессоры Мэри Кей Норсенгтің 1991 жылы жарық көрген өмірбаяндық романы «Дагни: Дагни Джуэль Прибышевска, әйел және миф» деп аталады. Бұл роман оның өмірін, жазылған еңбектерін, жеке қарым-қатынастарын, сонымен қатар 1800 жылдардың соңындағы жергілікті богемиялық ортаға тигізген әсерін қамтиды. Профессор Норсенг Солтүстік Еуропаны кеңінен аралап, Дагни Джуэльдің отбасымен және басқа да адамдармен жеке сұхбаттар жүргізіп, оның өмірінен бұрын белгісіз болған жаңа өлеңдер мен мәліметтерді ашты. 2011 жылы грузин жазушысы Зураб Карумидзенің «Дагни немесе махаббат тойы» атты кітабы жарық көрді.
In 1977 there was a Polish/Norwegian film based on Dagny Juel's life, called Dagny. Her son Zenon P. Westrup [sv] (who become a diplomat, and who took the last name of his adoptive family) appears along with his daughter Ann, in Ingeranna Krohn Nydal's 2005 Norwegian documentary film — Død Madonna (Dead Madonna: Dagny Juel Przybyszewska). Dagny Juel's death was a subject of a short novel, Stanisław Przybyszewski, by a prominent Russian writer, Yury Nagibin, and a Russian movie A Model loosely based on this novel. A biographical novel written by Mary Kay Norseng, tenured professor of Scandinavian culture and languages at UCLA, was published in 1991, entitled "Dagny: Dagny Juel Przybyszewska, the Woman and the Myth," which covers her life, written works, personal relationships, and her influence on and place in the local burgeoning bohemian scene in the late 1800s. Prof. Norseng traveled extensively throughout Northern Europe, and conducted personal interviews with Dagny Juel's family, among others, in the process uncovering new poetry and details from her life not previously known. Dagny or a Love Feast, a book by the Georgian writer Zurab Karumidze, was published in 2011.